20 juni 2018

Data-archief van ontdekkingsmachine Gaia geopend voor de wetenschap

Nieuwe ‘kaart’ van de Melkweg, gebaseerd op de tweede data release van de Gaia-missie. (ESA)

Vandaag heeft het Europese ruimteagentschap ESA het data-archief van de ‘one billion starmapper’ Gaia geopend voor de sterrenkundige gemeenschap. De dataset (de tweede na 22 maanden van waarnemingen) die vandaag online is gekomen blijkt een schatkamer voor astronomen te zijn, waarin vele nieuwe ontdekkingen liggen verscholen. De set bevat de 3D-posities, 2D-bewegingen, de helderheid en de kleur van meer dan 1,3 miljard sterren.

De Nederlandse astronomen Anthony Brown en Amina Helmi zijn nauw betrokken bij de missie. Brown (Sterrewacht Leiden) is voorzitter van het consortium (DPAC) dat de datacenters van Gaia bestuurt. Helmi (Kapteyn Instituut Rijksuniversiteit Groningen), die met haar groep ook bij DPAC is betrokken, heeft als een van de eerste astronomen al een voorproefje gekregen en in de gegevens diverse nieuwe ontdekkingen gedaan. Deze eerste analyses waren nodig om de dataset van Gaia te testen. Er is immers geen vergelijkingsmateriaal. De resultaten verschijnen vandaag in zes papers in Astronomy and Astrophysics.

De galactische telling krijgt vorm: de totale helderheid en kleur van sterren (boven), de totale dichtheid van sterren (midden) en het interstellaire gas tussen de sterren (onder).

Gaia is een unieke missie omdat hij alle gebieden van de astrofysica beslaat: van planeten, sterren en sterrenstelsels tot kosmologie. Gaia maakt een 3D-kaart van de Melkweg (ons sterrenstelsel) en de onmiddellijke nabijheid daarvan. Gaia meet onder meer hoe objecten door de ruimte heen bewegen. Het meten van bewegingen is een uitdaging omdat ze maar heel klein zijn, althans als je ze van grote afstand bekijkt. Gaia heeft de gevoeligheid om zelfs de groei van een mensenhaar te meten op de maan.

Het bekende Hertzsprung-Russell diagram op basis van de metingen van Gaia.

De Gaia-gegevens kunnen veel geheimen die onze Melkweg nog bevat prijsgeven. Zo onderzocht Amina Helmi met haar groep in Groningen de al 20 jaar onbeantwoorde vraag of de dwergsterrenstelsels rond de Melkweg in hetzelfde vlak bewegen. Omdat de data van zo’n hoge kwaliteit zijn, had Helmi al heel snel resultaten in de vandaag gepubliceerde eerste analyse: de dwergsterrenstelsels rond de Melkweg blijken wel allemaal een sterk gehelde baan te hebben maar bewegen niet in hetzelfde vlak, hoewel sommige zich in groepjes lijken op te houden. Helmi heeft nu voor het eerst ook ‘gezien’ hoe coherent het rotatiepatroon is van de Grote en de Kleine Magelhaense Wolk, twee satellietstelsels van onze Melkweg. Verder is de rotatie van zeker vijf bolhopen gedetecteerd, waarvan de herkomst tot nu toe onbekend is. “Het is ongelofelijk wat de Gaia-data nu al, in deze eerste en relatief snelle en oppervlakkige analyse aan nieuwe kennis en inzichten hebben opgeleverd. Zelfs op een van de plaatjes die we voor de pers hebben gemaakt, zag ik ineens een volstrekt nieuw detail dat we niet wisten, namelijk dat sommige bolvormige sterrenhopen rond de Melkweg in groepjes bewegen.”

Gaia heeft op vele schalen in de kosmos ontdekken gedaan.

Anthony Brown is als voorzitter van Gaia’s Data Processing and Analysis Consortium (DPAC) nauw betrokken bij het ontsluiten van de immense hoeveelheid gegevens die Gaia oplevert. Hij was vandaag in Berlijn aanwezig bij de officiële opening van het archief. Brown: “Astronomen kunnen met ons archief nieuwe wetenschap gaan doen, dingen ontdekken waar we nu nog niets van weten. Dat is het revolutionaire aan deze ontdekkingsmachine. Ik verwacht dat astronomen gaan spreken over de periode vóór en ná deze tweede datarelease.” Brown is niet bang voor een run op de data en al te veel concurrentie. “De dataset is zo rijk, hier gaan we nog jarenlang uit putten.”

Bron: Astronomie.nl.

Reacties

  1. Ill Matilled zegt:

    De nieuwe set staat al in zijn volledigheid online per gister (24/04/18) en kan worden ge-queried via het simpele en welbekende SQL protocol. De licht aangepaste versie hiervan die ADQL oftewel Astronomical Data Query Language wordt genoemd is een simpele extensie die het makkelijker maakt om bijvoorbeeld geometrie of coördinatie systemen uit te drukken dus zijn de data en de benadering ervan contextueel met elkaar verbonden.

    De data (.csv files) kan ook gewoon gedownload worden naast de online search faciliteit van de Gaia Archive. Ontbrekende gegevens worden netjes via NULL objecten gerepresenteerd en deze worden naar verwachting later aangevuld met bijvoorbeeld resultaten van observaties in het infrarood die wel door stof en debris kunnen zien.

    De index van gdr2 heeft bij de entries van 13/04 als timestamp “13:37” (shorthand voor ‘elite’) wat op zich de orde en kwaliteit van de set passend weegeeft. Een oppervlakkige, initiele test-run levert al meteen meerdere papers op dus de verwachting is dan ook dat er binnen de kortste keren een stortvloed aan zinnige analyses zal volgen die de community weer een stuk verder helpt.

Trackbacks

  1. […] woensdag 25 juni – vandaag precies een week geleden – werd door de ESA de tweede datarelease van de Europese Gaia satelliet vrijgegeven, DR2 genaamd. Sinds die dag is er een stortvloed aan wetenschappelijk artikelen op de ArXiv server […]

  2. […] onderzoek is gebaseerd op de tweede dataset van de Gaia ruimtetelescoop die eind mei is vrijgegeven. Deze dataset bevat nauwkeurige informatie over de positie en de […]

  3. […] over de hele wereld gebruiken de software inmiddels om de gegevens van de 1,3 miljard sterren die door Gaia zijn verzameld te […]

Laat wat van je horen

*

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe jouw reactie gegevens worden verwerkt.