In 2012 bestaat de Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO), de belangrijkste intergouvernementele astronomische organisatie ter wereld, vijftig jaar. Dit lustrumjaar biedt de gelegenheid om terug te blikken op ESO’s geschiedenis, haar wetenschappelijke en technologische prestaties te vieren en vooruit te kijken naar haar volgende ambitieuze programma’s. In de loop van het jaar zal ESO diverse spannende activiteiten organiseren. Op 5 oktober 1962 ondertekenden vertegenwoordigers van vijf Europese landen – België, Duitsland, Frankrijk, Nederland en Zweden – het ESO-verdrag in Parijs. Met deze handtekeningen werd de formele toezegging gedaan voor de oprichting van de Europese Organisatie voor Astronomisch Onderzoek op het Zuidelijk Halfrond, die tegenwoordig doorgaans de Europese Zuidelijke Sterrenwacht wordt genoemd. ‘Het vijftigjarige bestaan van ESO valt middenin de meest opwindende periode voor de Europese en internationale astronomie vanaf de grond. ESO heeft sinds haar oprichting in 1962 grote vooruitgang geboekt. Vijftig jaar na dato speelt ESO een leidende rol in de astronomische onderzoeksgemeenschap als de meest productieve sterrenwacht ter wereld,’ zegt Tim de Zeeuw, algemeen directeur van ESO. ESO’s eerste sterrenwacht werd gebouwd op La Silla, een 2400 meter hoge berg zeshonderd kilometer ten noorden van de Chileense hoofdstad Santiago. De La Silla-sterrenwacht is uitgerust met verscheidene optische telescopen met spiegeldiameters tot 3,6 meter. Hiertoe behoort onder meer de New Technology Telescope, die een voortrekkersrol heeft vervuld bij het ontwerpen en bouwen van telescopen: de NTT was de eerste telescoop ter wereld waarvan de hoofdspiegel gebruikmaakte van computergestuurde, actieve optiek – een technologie die door ESO is ontwikkeld en nu bij de meeste grote telescopen op aarde wordt toegepast. De ESO 3,6-meter telescoop is nu de thuisbasis van de belangrijkste exoplanetenjager ter wereld: HARPS. De tweede locatie waar ESO zich vestigde was de Paranal-sterrenwacht, de thuisbasis van de Very Large Telescope-array (VLT). De wetenschappelijke activiteiten begonnen in 1999 en inmiddels vormt de VLT samen met de VLT Interferometer (VLTI), de enige op regelmatige basis operationele, grote interferometrische telescoop ter wereld, het vlaggenschip van de Europese astronomie. Ook op Paranal staan de VISTA-infraroodtelescoop, de grootste surveytelescoop ter wereld, en de VLT Survey Telescope (VST), de grootste telescoop die ontworpen is om de hemel uitsluitend in zichtbaar licht in kaart te brengen.
Op de Chajnantor-hoogvlakte in het noorden van Chili bouw ESO, samen met Noord-Amerikaanse en Oost-Aziatische partners, een revolutionaire telescoop: ALMA, de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array – het grootste astronomische project van dit moment (zie afbeelding rechts). ALMA bestaat uit 66 schotelantennes van hoge precisie die als één instrument de bouwstenen van sterren, planetenstelsels, sterrenstelsels en het leven zullen onderzoeken. De bouw van ALMA zal in 2013 voltooid zijn, maar met een deel van de array zijn in 2011 al de eerste wetenschappelijke waarnemingen gedaan. ESO is op dit moment bezig met een optisch/nabij-infrarode telescoop van de 40-meterklasse: de European Extremely Large Telescope of E-ELT, die ‘het grootste oog op de hemel’ ter wereld zal worden. Vanaf het begin van de waarnemingen, die voor het begin van het volgende decennium gepland staan, zal de E-ELT worden ingezet om de grootste wetenschappelijke vraagstukken van onze tijd aan te pakken.

Voor 2012 staan verscheidene evenementen en publieksactiviteiten op het programma. ESO nodigt iedereen uit om aan de feestelijkheden deel te nemen, door met de reeds geplande activiteiten mee te doen of door het initiatief te nemen voor andere activiteiten.

• Van 3 tot 7 september 2012 wordt in het hoofdkantoor van ESO een wetenschappelijk symposium gehouden over onderwerpen als exoplaneten, het zonnestelsel, ontstaan en levensloop van sterren, kosmologie en meer.
• Op haar verjaardag, 5 oktober 2012, wil ESO in alle vijftien lidstaten gecoördineerde publieksevenementen organiseren. Met ondersteuning van ESO’s Science Outreach Network en Outreach Partner Organisations zullen deze evenementen een uitstekend middel zijn om het publiek op nationale trefpunten direct kennis te laten maken met ESO’s astronomische gemeenschap en haar adembenemende astronomische locaties in Chili.
• Op 11 oktober 2012 zijn ESO’s algemeen directeur, prof. Tim de Zeeuw, en ESO-raadsvoorzitter, prof. Xavier Barcons, gastheren van een verjaardagsgala voor ministers uit de lidstaten en het gastland Chili, de ESO-raad, vertegenwoordigers van ESO-commissies, voormalige algemeen directeuren van ESO, vermaarde astronomen en anderen die voor ESO een belangrijke rol hebben gespeeld.
• In de loop van het jaar zal op een aantal plaatsen in de lidstaten een verjaardagstentoonstelling te zien zijn. Geschikte locaties kunnen zich via onderstaande contacten aanmelden om onderdak te bieden aan de tentoonstelling.
• Op de verjaardag worden een documentaire en een rijk geïllustreerd boek (geschreven door Govert Schilling en Lars Lindberg Christensen) uitgegeven. De film zal ook worden uitgebracht als afleveringen in ESO’s populaire video-podcast, ESOcast. Het boek ESO’s Early History van Adriaan Blaauw krijgt dit jaar een vervolg in de vorm van een tweede boek over de ESO-geschiedenis, geschreven door Claus Madsen, dat de vijftig jaar compleet maakt.
• De eerste Picture of the Week van elke maand in 2012 zal een Toen en nu special zijn, die laat zien hoe de ESO-locaties er in het verleden uitzagen en nu uitzien.
• Voor wie de historische reis van ESO van binnenuit heeft meegemaakt – als staflid of als gewone bezoeker – hebben we de Flickr-groep Your ESO Pictures uitgebreid met historische foto’s. Deel alstublieft uw fotoherinneringen aan ESO met ons en alle andere geïnteresseerden door deze ‘ansichtkaarten uit het verleden’ in de groep (ann12002) te posten.
• Ter gelegenheid van het vijftigjarige bestaan zijn in de ESOshop enkele herdenkingsartikelen te vinden – ook met kwantumkortingen.
• Stuur een verjaardagsbericht naar ESO via ESO’s Facebook-pagina of Twitter @ESO_Observatory met de hashtag #ESO50years.

Bron: Nova.