11 februari 2012

Vroege zonnestelsel kende wellicht vijfde reuzenplaneet

Impressie van de vijde reuzenplaneet

Het huidige zonnestelsel telt vier vaste planeten – Mercurius, Venus, Aarde en Mars – en vier gasvormige reuzenplaneten – Jupiter, Saturnus, Uranus en Neptunus. Berekeningen van de Amerikaanse sterrenkundige David Nesvorny (Southwest Research Institute, VS) laten zien dat er in het vroegste gedeelte van het zonnestelsel een vijfde reuzenplaneet moet zijn geweest. Die zou zo’n 600 miljoen jaar na het begin van het zonnestelsel door baanveranderingen van alle reuzenplaneten uit het zonnestelsel zijn gekegeld en vervolgens in een vrije baan door de ruimte terecht zijn gekomen. Nesvorny heeft computersimulaties uitgevoerd van het turbulente en dynamische begin van het zonnestelsel. In die fase moeten de reuzenplaneten, waaronder de vijfde reuzenplaneet, dichterbij de zon hebben gestaan. Toen het oergas van het planetenstelsel was verdwenen gingen de reuzenplaneten elkaars baanbeweging flink verstoren. De berekeningen laten zien dat er bij het bestaan van slechts vier reuzenplaneten problemen zouden rijzen: of de aarde zou in botsing zijn gekomen met zo’n reuzenplaneet – hetgeen volgens onze waarneming gelukkig niet is gebeurd – of de twee buitenste gasreuzen Uranus en Neptunus zouden uit het zonnestelsel zijn verstoten – maar ook dat is niet gebeurd. Nesvorny laat zien dat een vijfde reuzenplaneet tussen de banen van Saturnus en Uranus óf voorbij de baan van Neptunus de genoemde problemen zou hebben voorkomen, waarbij de planeet zelf het noodlot onderging en weg werd geslingerd. De grootte van de planeet zou vergelijkbaar zijn met die van Uranus en Neptunus. :bron: Bron: Universe Today + NRC-Handelsblad, 19 november 2011.

Bekijk NASA’s driedimensionale Eyes on the Solar System

De NASA heeft vandaag een nieuwe website op internet gelanceerd, waar je een fantastische driedimensionale reis door het zonnestelsel kunt maken: Eyes on the Solar System.  Je kan via de menu’s onderaan je bestemming kiezen (planeten, manen, planetoïden, noem maar op), iedere gewenste datum/tijd, de snelheid waarmee je door het zonnestelsel wilt razen, real-time de vele sondes die zich ergens in het zonnestelsel bevinden volgen, enzovoorts. Ik kan er een kilo woorden aan wijden om uit te leggen hoe mooi het allemaal werkt en hoe simpel het is om te zien waar Cassini, Dawn, New Horizons, STEREO en andere sondes zich bevinden, maar het is makkelijker gewoon naar de volgende video te kijken, waarin Amy Mainzer (JPL) ons uitlegt hoe Eyes on the Solar System werkt:

:bron: Bron: NASA.

Een hééééééél lange afbeelding van het zonnestelsel

Ik had al eens een hééééééél lange afbeelding van de atmosfeer van de aarde en tevens een hééééééél lange afbeelding van de Space Shuttles. Ik zet de traditie maar even voort met een hééééééél lange afbeelding van het zonnestelsel. Bovenaan de figuur staat de zon en naar beneden toe zie je waar de verschillende planeten, planetoïden, dwergplaneten, kometen, Kuiper-gordelobjecten en sondes zich bevinden. De afstanden tot de zon worden weergegeven in AE – de afkorting van de Astronomische Eenheid, de afstand tussen zon en aarde, 149 miljoen km. Enig idee wat zich helemaal onderaan deze ‘infografiek’ bevindt, 114 AE (0,002 lichtjaar) verwijderd van de zon? Kijk en ontdek ‘t!

Our solar system to scale from the sun to the most recently discovered dwarf planet Eris in astronomical units.
Source SPACE.com: All about our solar system, outer space and exploration

Mmmmm, dit wordt vast een hééééééél lange traditie van hééééééél lange afbeeldingen. :-D :bron: Bron: Space.com

Spectaculaire video van SDO’s eerste jaar van zonwaarnemingen

Op 11 februari 2010 werd NASA’s Solar Dynamics Observatory (SDO) gelanceerd, enkele maanden later – op 21 april 2010 om precies te zijn – werden de eerste foto’s van de sonde die de zon bestudeert gepubliceerd. Afgelopen week werd met onderstaande schitterende video vol hoogtepunten gevierd dat de SDO z’n eerste jaar van waarnemingen erop heeft zitten. Mocht je trouwens een ander muziekje horen, dwars door deze video heen dan komt dat door de vorige Astroblog over de Endeavour, hieronder te vinden. Even op “Audio Off” zetten.

Je zal je wellicht afvragen wat je allemaal in beeld ziet in deze compilatie. Het volgende rijtje geeft inzicht, waarbij ik gemakshalve de originele Engelse tekst weergeef (lees: geen zin heb dat allemaal te vertalen):

1. Prominence Eruption from AIA in 304 Angstroms on March 30, 2010
2. Cusp Flow from AIA in 171 Angstroms on February 14, 2011
3. Prominence Eruption from AIA in 304 Angstroms on February 25, 2011
4. Cusp Flow from AIA in 304 Angstroms on February 14, 2011
5. Merging Sunspots from HMI in Continuum on October 24-28, 2010
6. Prominence Eruption and active region from AIA in 304 Angstroms on April 30, 2010
7. Solar activity and plasma loops from AIA in 171 Angstroms on March 4-8, 2011
8. Flowing plasma from AIA in 304 Angstroms on April 19, 2010
9. Active regions from HMI in Magnetogram on March 10, 2011
10. Filament eruption from AIA in 304 Angstroms on December 6, 2010
11. CME start from AIA in 211 Angstroms on March 8, 2011
12. X2 flare from AIA in 304 Angstroms on February 15, 2011

Ter verklaring van de afkortingen: Atmospheric Imaging Assembly (AIA) en Helioseismic and Magnetic Imager (HMI). :bron: Bron: Space.com.

Messenger portretteert het zonnestelsel

NASA’s Messenger, het ruimtevaartuig dat op 18 maart 2011 om 03.14 uur Nederlandse tijd in een baan om de planeet Mercurius zal komen, heeft zes van de acht planeten van het zonnestelsel weten te kieken. Tussen 3 en 16 november 2010 nam MESSENGER’s Wide Angle Camera (WAC) 34 foto’s en die gecombineerd leverden dit mooie familieportret van het zonnestelsel op:

Uranus en Neptunus zijn niet door Messenger gefotografeerd, omdat voor de WAC deze ver verwijderde planeten te zwak zijn. Op de compositie is wel aangegeven wáár ze zouden staan. De overige planeten, plus onze eigen maan èn de vier grote manen van Jupiter, zijn wel keurig gefotografeerd. In het midden is ook een stukje van de Melkweg te zien. Alle planeten liggen ruwweg in een zelfde vlak rondom de zon, de ecliptica. Dat de compositie een soort van golf laat zien komt doordat de baan van Messenger een hoek maakt met de ecliptica, waardoor ‘ie voor sommige planeten ‘omhoog’ moet kijken en voor andere planeten ‘omlaag’. Messenger is overigens niet het eerste ruimtevaartuig dat het zonnestelsel heeft gefotografeerd. In 1990 heeft Voyager 1 hetzelfde kunstje geflikt, met één duidelijk verschil met de Messenger: de Voyager keek vanaf de buitenkant van het zonnestelsel naar binnen, de Messenger keek van binnen naar buiten. Vandaar dat Voyager wèl Uranus en Neptunus zag, maar niet Mercurius en Venus. Hier het familieportret van het zonnestelsel van Voyager 1:

:bron: Bron: Messenger.

Dit moet je zien: het zonnestelsel als flash-animatie!

De hieronderstaande flash-animatie van het zonnestelsel is echt SUPER! Creatief directeur Piotr Kaczmarek van Dynamic Diagrams heeft ‘m ontworpen en met deze animatie kan je het gehele zonnestelsel in beweging zien op welke willekeurige datum dan ook. Flash wil zeggen dat het ook nog eens interactief is, dus dat jezelf aan de knoppen kan zitten – zowel links als rechts. Probeer ‘t maar! De letters zijn nogal klein, ondanks de 800×400 px afmeting, dus voor een volledige schermversie moet je hier zijn. Hieronder in de afbeelding rechtsklikken en dan inzoomen kan trouwens ook, da’s het handige van flash.

Even de mogelijkheden op een rijtje:

  • je kan de snelheid van de beweging variëren met de schuif linksboven en je kan zelfs terug in de tijd.
  • onder die schuif zit een help-knop.
  • daaronder zit een geluidsknop, yep de animatie heeft zelfs geluid.
  • met de knop linksonder kan je de maanfasen zien.
  • rechtsboven een knop om de datum te kiezen.
  • daaronder een knop om de sterrenbeelden van de dierenriem te tonen.
  • rechtsonder een knop – standaard aan – om het Copernicaanse zonnestelsel te laten zien.
  • daaronder een knop om Tycho’s zonnestelsel te laten zien, waarbij alles om de aarde draait.
  • Naast de zon, planeten en manen zie je ook met groen de planetoïden, tussen de banen van Mars en Jupiter
  • En last but not least: op de achtergrond zie je een beetje gebogen vage grijze sliert: da’s de Melkweg! :-)

Kortom, een geweldige animatie! :bron: Bron: Dynamic Diagrams.

Okt. 2010 – aug. 2012: Jaar van het Zonnestelsel


De periode van oktober 2010 tot augustus 2012 is door de NASA uitgeroepen tot het Jaar van het Zonnestelsel (Year of the Solar system, YSS). Bedoeld om het publiek op grote schaal kennis te laten maken met de lopende en komende reeks onderzoeken aan diverse planeten, manen en andere objecten in het zonnestelsel. De eerste vraag die ons te binnen schiet is natuurlijk ‘die periode is toch helemaal geen jaar?’ Klopt, tenminste niet op aarde. Maar de NASA heeft een Marsjaar gebruikt, de tijd die Mars nodig heeft om één omwenteling om de zon te maken - dat doet ‘ie in 687 dagen – en da’s de periode van het YSS. Om een idee te krijgen wèlke lopende missies – mmmm, tikkeltje verwarrende benaming voor vliegende sondes door de ruimte – er nu bezig zijn in het zonnestelsel èn welke er komende jaren hun werk zullen doen hebben Emily Lakdawalla en Olaf Frohn van de Planetary Society dit schitterende overzicht gemaakt:


[Hier is een grotere versie] In haar blog geeft Lakdawalla per missie ook nog een korte beschrijving, dus een rijke bron aan informatie. Ik mis overigens het Solar Dynamics Observatory (SDO) in het overzicht. Geen idee waarom die er niet bij staat. De YSS-website van de NASA geeft niet alleen informatie over wetenschappelijke missies. Je vindt er ook nuttige informatie over het komende maximum van de meteoren Geminiden en over de maansverduistering. Eigenlijk over alles wat zich in het zonnestelsel afspeelt en dat is, zoals je zal begrijpen, hééél veel. :bron: Bron: NASA/YSS + Planetary Society.

IBEX ziet de rand van het zonnestelsel veranderen

IBEX ziet de rand van het zonnestelsel veranderen

Vorig jaar ontdekte de op 19 oktober 2008 gelanceerde Interstellar Boundary Explorer (IBEX) aan de rand van het zonnestelsel een heldere strook van zogenaamde energetisch neutrale atomen (ENA’s), met energieën tussen 0,2 en 6 KeV. IBEX is gemaakt om de heliosfeer te bestuderen, de grens van het zonnestelsel, waar de deeltjes van de  zonnewind en van het magnetische veld van de zon botsen met de deeltjes van het interstellaire medium. De wetenschappers hadden verwacht een uniform verspreidde hoeveelheid ENA’s te zien, maar die strook, voorzien van enkele ‘hotspots’ was de onverwachtte uitkomst. Nu, een jaar later, blijkt er opnieuw een verrassing te zijn: weer een jaar van waarnemen door IBEX laat zien dat de strook gewijzigd is. De helderheid blijkt over het algemeen met 10 tot 15% te zijn afgenomen en de hotspots zijn verdwenen, opgelost in de strook. Men had wel veranderingen verwacht, maar dan in een elfjarige cyclus, de cyclus van de zonne-aciviteit. Maar een dergelijke snelle verandering is onverwacht. Men denkt dat de afname van de helderheid van de strook komt door de ongekend lage activiteit die de zon de afgelopen jaren kent. In de volgende video zie je meer over IBEX en de door haar/hem/het – kies maar – waargenomen strook aan de rand van het zonnestelsel. Het start zonder geluid, maar op een gegeven moment hoor je commentaar. Het gaat met name om de beelden vanaf 3 minuten.

:bron: Bron: Eurekalert.

Hoe zouden aliens ons zonnestelsel zien?

De NASA heeft een mooie simulatie op video gemaakt van het zonnestelsel zoals dat er bekeken vanaf een verre exoplaneet bevolkt met aliens uit zou kunnen zien. Met name de ijsobjecten in de Kuipergordel zouden met hun infraroodstraling een duidelijke indruk moeten achterlaten op die aliens. Mooi te zien in de video is welke invloed de planeet Neptunus op die Kuipergordel heeft en hoe die invloed uiteindelijk tot een ringvormige structuur leidt, een structuur die in het echt waargenomen is bij een ster zoals Fomalhaut:

:bron: Bron: NASA/GSFC.

150 jaar oude meteoriet bevat restant van supernova

Een oude tekening van de Orgueil meteoriet

Onderzoek aan de 14 kg zware Orgueil meteoriet, die in 1864 terechtkwam in Frankrijk, heeft laten zien dat de meteoriet microscopische fragmenten met het isotoop chromium 54 bevat. Dat isotoop is afkomstig van een supernova, welke ongeveer 4,5 miljard jaar geleden in de buurt van het zonnestelsel moet zijn geëxplodeerd, op het moment dat de Zon en de haar omringende planeten bezig waren zich te vormen uit een proto-planetaire schijf. ‘Kosmoscheikundige’ Nicolas Dauphas en z’n team vonden de mini-korrels met chromium (Ø 100 nanometer, da’s 1000 keer kleiner dan de diameter van een menselijke haar) door minutieus onderzoek met een ionen-speurder van het California Institute of Technology. Grote vraag is welk type supernova het is geweest die de meteoriet heeft ‘verontreinigd’ en die mogelijk het laatste ‘zetje’ heeft gegeven om het zonnestelsel te laten staan: een type Ia supernova, een witte dwerg die gevoed door een nabije ster een kritische massagrens overschrijdt en dan explodeert, of een type II, een zware ster wiens kern na de ijzerverbranding ineenklapt tot een neutronenster of zwart gat en wiens buitenlagen daarbij worden weggeblazen. Komend onderzoek van Dauphas z’n team moet aan het licht brengen of dat chromium in de Orgueil meteoriet terecht is gekomen door het verval van calcium 48 of niet. Vindt men Ca-48 dan is het een type Ia supernova geweest, vindt men geen Ca-48 dan is ‘t een type II. Vondsten van aluminum 26 en ijzer 60 in andere meteorieten wijzen er overigens op dat de supernova van type II moet zijn geweest. Vindt men Ca-48 in de Orgeuil-meteoriet dan is de uitkomst dus verrassend: dat twéé supernovae aan de basis hebben gestaan van ons zonnestelsel. :bron: Bron: Universiteit van Chigago.

Switch to our mobile site