Gammaflitsers voor amateurs!

Team-Wijers wil gammaflitsen waarnemen.

Vaste lezers van de astroblogs weten inmiddels dat de gammaflitsers, in het Engels de Gamma-ray bursts (GRB’s), hier regelmatig besproken worden. Gisteren onder andere nog met het bericht over een nieuwe ontdekte klasse van lage-energie gammaflitsers. Vandaag zat ik de NRC te lezen en ergens kwam ik een advertentie tegen van één of andere wedstrijd in het kader van de academische jaarprijs. Er zijn dertien teams doorgedrongen tot de finale en eentje daarvan was het Team-Wijers van de Universiteit van Amsterdam. Onder leiding van teamvoorzitter Ralph Wijers was dit team er in geslaagd om zomer 2005 waarnemingen te verrichten aan een korte gammaflits, zo eentje die dus minder dan een seconde duurt (tenminste de gammaburst, de optische nagloed volgt een tijdje later en is door het snelle signaleringssysteem van de SWIFT-satelliet goed waar te nemen). Wat is nu precies het plan van team-Wijers waarmee ze aanspraak maken op de Academische Jaarprijs, waarvan de winnaar op 1 juni 2006 bekend wordt gemaakt en die € 100.000,- groot is? Dat is dat zij ook amateur-sterrenkundigen mee willen laten doen aan de waarnemingen aan de korte gammaflitsers! Ik citeer even een stukje uit het artikel (op de achterpagina van het Zaterdags Bijvoegsel, zoals deze bijlage van de NRC heet): “Wat dit team met hun plan wil bereiken is mensen, van basisschoolleerling tot gevorderd amateur, enthousiast maken voor de sterrenkunde door ze zelf mee te laten doen aan onderzoeken en daarmee daadwerkelijk een bijdrage te laten leveren aan de sterrenkundige wetenschap. (…) Team Wijers wil de sterrenkunde onder de mensen brengen door lokaal bij schoolsterrenwachten en via amateur-sterrenkundeclubs een speciale camera en telescoop beschikbaar te stellen. Daarmee, en met het begeleidend lesmateriaal, zal een volwaardig programma over sterrenkunde geleverd worden.”

Nou, ik weet al wie van mij winnaar mag worden van de Academische Jaarprijs! Hoewel, er is ook een team van de Universiteit van Utrecht die als onderwerp heeft waarom de ruimte uit drie dimensies bestaat. Mmmmmm, kan ook interessant zijn. Er is overigens ook een zogenaamde battlemeter, waarop het publiek haar mening over de teams kan geven (goh, het lijkt Idols wel). Team-Wijers staat daarin derde met 10% van de stemmen. De publiekspoll is overigens niet doorslaggevend voor de einduitslag, want dat wordt door de jury bepaald. Meer info over het plan van Team-Wijers op www.einsteinflits.nl. En ze hebben ook nog een weblog, met daarin actueel nieuws over het plan.

Donkere materie is lauw

Een groepje astronomen is er in geslaagd om van de mysterieuze donkere materie de temperatuur te bepalen. In eerdere astroblogs, o.a. deze heb je kunnen lezen dat donkere materie een eigenaardig goedje is. Het schijnt zes maal zo voorradig te zijn als gewone zichtbare materie, het reageert nergens op, heeft geen electrische of magnetische lading en is dus zogezegd onzichtbaar. En toch zijn astronomen onder leiding van Gerry Gilmore (Universiteit van Cambridge) er in geslaagd om de temperatuur ervan op te meten. Dat deden ze door met de VLT (Very Large Telescope) op Mount Paranal in Chili de snelheid en afstand te meten van een paar honderd sterren die deel uitmaken van 12 dwergstelsels in de buurt van ons eigen melkwegstelsel. De banen die de sterren afleggen werden in kaart gebracht en de gemeten afwijkingen in de voorspelde banen werden verklaard door de aanwezigheid van donkere materie. Ieder dwergstelsel bleek vervolgens precies dezelfde hoeveelheid donkere materie te bevatten, te weten 30 miljoen zonsmassa’s. Dit blijkt niet op toeval te berusten, maar een minimale hoeveelheid te zijn, een ondergrens dus voor donkere materie om samen te klonteren. Dit betekent dat ook de snelheid van de individuele donkere deeltjes kon worden berekend: 9 km per seconde. Zou de snelheid hoger liggen dan zou de wolk donkere materie uiteen vliegen, zou de snelheid lager liggen dan zou de donkere wolk ineen moeten krimpen. En die berekende snelheid leidde op haar beurt weer tot de temperatuur van de donkere materie: ca. 10.000 graden Celcius. Niet echt warm in de sterrenkunde, niet echt koud,…. lauw dus. Er is ook een theorie dat donkere materie koud zou zijn en dat de snelheid van de deeltjes een paar mm per seconde zou zijn, erg traag dus. Het nieuwe model van de lauwe donkere materie zou een aantal problemen in de kosmologie oplossen. Op 3 februari 2006 werden de bevindingen van de groep astronomen op een persconferentie in Londen bekend gemaakt. Publicatie in een tijdschrift heeft nog niet plaatsgehad (misschien iets om het in Astronova te plaatsen 🙂 Maar voor de liefhebbers is het hele verhaal hier nog eens na te lezen. Kortom, donkere materie is vet, lauw. H

Nederland vastgelegd op luchtfoto van 850 Gb

In het weekend las ik op Tweakers.net dat het Belgische bedrijf Aerodata International Surveys er in geslaagd is de meest gedetailleerde digitale foto van Nederland tot nu toe te maken. Dat deden ze door in september en oktober 2005 met een vliegtuigje boven Nederland te vliegen en met een een speciale digitale grootbeeldcamera, de Vexcel UltraCam-D, die een resolutie van maar liefst 90 megapixels heeft, luchtfoto’s te nemen. In totaal werden er 7.000 foto’s genomen en aan elkaar geplakt. Dat leverde

Kosmische straling waarnemen met een skibox

Goed gevulde skiboxen.

Vandaag stond er een interessant artikel in het AD (bladzijde 6 van het katern Drechtsteden dichterbij voor de liefhebbers) over examenleerlingen van het Walburgcollege in Zwijndrecht die bezig waren met waarnemingen aan kosmische straling. Op het dak van hun school hebben ze twee skiboxen neergezet en in die skiboxen zit apparatuur om kosmische straling waar te nemen. De voornaamste instrumenten zijn een soort van lichtgevoelige plaat (‘scintillator’), een fotobuis en een lichtgeleider. Via een speciaal daarvoor gemaakte elektronica unit gaan de signalen naar een computer en vervolgens naar een centrale opslag server. In de Zwijndrechtse boxen zit ook nog een GPS, om de metingen aan te vullen met exacte tijds- en plaatsbepaling (kosten van één zo’n gevulde skibox: € 6.500,-, zeg maar een dure skivakantie:-)). Het Zwijndrechtse observatorium maakt deel uit van een netwerk van diverse samenwerkende middelbare scholen in Nederland, HISPARC genaamd (van High School Project on Astrophysics Research with Cosmics). De coördinatie vindt plaats vanuit het NIKHEF-instituut in Amsterdam. Kosmische straling is, zoals de naam al doet vermoeden, afkomstig uit de ruimte. Het zijn hoogenergetische deeltjes, die vanuit diverse bronnen afkomstig kunnen zijn, en die bij de dampkring aangekomen kunnen botsen met atomen van stikstof en zuurstof, de belangrijkste componenten van de dampkring. Door zo’n botsing valt het oorspronkelijke deeltje uiteen in een ‘cascade’ van nieuwe deeltjes en die kunnen op hun beurt in de dampkring weer verder botsen.

hoeveel kosmische straling per energie-eenheid.

Op het aardoppervlak kunnen de met apparatuur geladen skiboxen de ontstane deeltjes van zo’n lawine detecteren en in beeld brengen. Wanneer meerdere skiboxen in andere delen van het land de waarneming simultaan doen wordt het pas echt interessant. Want dan kan men berekenen waar het oorspronkelijke deeltje precies vandaan kwam, de richting in de ruimte dus, en hoeveel energie dit deeltje had. Hoeveel kosmische straling er overigens naar de Aarde komt hangt overigens eenvoudig af van de hoeveelheid energie: hoe hoger de energie hoe zeldzamer het deeltje (zie figuur hiernaast). Bronnen van de kosmische straling zijn over het algemeen galactisch van aard, d.w.z. door ontplofte sterren (supernova), witte dwergen of onze eigen zon. Soms zijn ze echter van buiten ons eigen melkwegstelsel afkomstig en zijn ze bijvoorbeeld afkomstig van quasars of zwarte gaten in actieve sterrenstelselkernen. Het artikel in het AD gaf aan dat de kosmische straling ook iets te maken zou hebben met de oerknal, maar dat is volgens mij toch lichtelijk overdreven. Voor lezers die meer informatie over het project willen: HISPARC.