Weer record-zwart gat ontdekt

Credit: Aurore Simonnet/Sonoma State University/NASA

Het blijft de laatste tijd records regenen. 18 Oktober j.l. meldde ik de ontdekking van een stellair zwart gat van maar liefst 16 zonsmassa’s. Welnu, dat record kan weer in de geschiedenisboeken, want inmiddels is er een nieuw recordhouder gevonden: in het dwergstelsel IC 10, gelegen op een afstand van 1,8 miljoen lichtjaar in het sterrenbeeld Cassiopeia hebben sterrenkundigen een zwart gat ontdekt die tussen 24 en 33 zonsmassa’s zwaar is! Net als het vorige zwaargewicht is dit zwart gat deel van een binair systeem. Een team sterrenkundigen onder leiding van Andrea Prestwich (Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics) bekeek het systeem met behulp van NASA’s Chandra röntgensatelliet en ze zagen dat de ‘gewone’ ster [1]Eentje van het type Wolf-Rayet. Dit zijn zware sterren met een massa van meer dan 20 zonmassa’s, die hun massa snel verliezen door een krachtige zonnewind.  in het systeem periodiek het zwarte gat bedekt, vanaf de Aarde gezien. Met de gammasatelliet Swift werden de waarnemingen bevestigd en vervolgens kon men eenvoudig de baanelementen van de twee componenten van het binaire systeem inclusief de massa’s berekenen.

Die 24-33 zonsmassa’s stelt de sterrenkundigen wel voor een raadsel, want theoretisch kunnen stellaire zwarte gaten [2]Die het evolutionaire eindpunt zijn van het korte, maar heftige leven van massieve sterren. niet zwaarder zijn dan zo’n 15 zonsmassa’s. Door het aantrekken van materie van z’n begeleidende ster zou een zwart gat wel kunnen groeien in massa, maar dat zou slechts 1 á  2 zonsmassa’s kunnen opleveren. Men denkt dat de oorspronkelijke ster, waar het zwarte gat in IC 10 uit voortgekomen is, 60 zonsmassa’s zwaar is geweest. IC 10 is een sterrenstelsel dat weinig zware elementen heeft. De ster zou voornamelijk uit waterstof en helium hebben bestaan en die schijnen beter vast te houden zijn dan zwaardere elementen. Die worden meestal door sterren in hun sterrenwind uitgezonden. Dat zou de reden kúnnen zijn dat de ster uiteindelijk zo’n zwaar zwart gat zou ‘baren’ (eh.. dat laatste is m’n eigen metafoor. Is ‘ie niet mooi?). Conclusie is in ieder geval dat er weer nieuwe verklaringen voor dergelijke zwarte gaten moeten worden gevonden. Werk aan de winkel voor de theoretici. Bron: Harvard/Center for Astrophysics.

References[+]

References
1 Eentje van het type Wolf-Rayet. Dit zijn zware sterren met een massa van meer dan 20 zonmassa’s, die hun massa snel verliezen door een krachtige zonnewind.
2 Die het evolutionaire eindpunt zijn van het korte, maar heftige leven van massieve sterren.

Nog meer Hollandsche plaatjes van 17P/Holmes

Zo’n gat in de bewolking heeft toch echt z’n voordelen, want sterrenkundig Nederland heeft er al dagen op gewacht en direct z’n kans gegrepen. Gisteravond kreeg ik van Paul Bakker, ook zo’n Huygenist, twee foto’s die hij met de groothoeklens van komeet Holmes had gemaakt. Geen close-ups dus, maar wide-angle plaatjes. Paul is ziek (kuche kuche), dus uitgebreid veldwerk zat er niet in. Als ik ’t bij het juiste eind heb zijn de foto’s 180 seconden belicht bij een ISO-waarde van 800 en diafragma 5.6. Toch? En dat alles met z’n Hutech-gemodificeerde Canon 350D. Mooie foto’s hoor. Hierboven Paul als aanwijsstok voor de komeet. Die andere foto is hier te vinden. Kort na Paul’s mail kwam ook Peter Pulles (ook al zo’n Huygenist) met een sloot prachtige foto’s van Holmes aan. Eentje daarvan is hieronder te vinden. De anderen zijn hier, hier en nog eens hier.

De opnamen zijn gemaakt met een Canon 350D, de overzichtfoto met een Tamron 24 mm lens op f3.5 en de detailopname met een William Optics 80mm f6.9 doublet fluoriet telescoop. De overzichtopname is een enkele belichting van 20 seconden, de detailfoto is een combinatie van 60 opnamen van 10 sec, alles op iso 800. Peter zit ergens in de polder bij Arkel en hij fotografeerde de komeet tot het moment dat de maan boven de horizon kwam. In de 17e en 18e eeuw was Nederland beroemd om z’n schilderijen van landschappen en wolkenvelden door de Hollandsche meesters. Plaatjes van Paul en Peter zijn toch de Hollandsche meesters van de 21e eeuw? 🙂

Dancing with the stars

Credit: ESA/NASA AND STSCI/AURA

In het sterrenbeeld Leeuw voeren twee sterrenstelsels als gevolg van gravitationele interacties een soort van kosmische dans uit. Letterlijk dus dancing with the stars. Het paar sterrenstelsels heet Arp 87, genoemd naar de beroemde én controversiële sterrenkundige Halton Arp. Deze Amerikaan heeft ooit een Atlas of Peculiar Galaxies opgesteld, met daarin 338 vreemdsoortige sterrenstelsels. Nummer 87 uit die lijst bevindt zich 300 miljoen lichtjaar van ons vandaan. Links zien we NGC 3808A en rechts NGC 3808. De Hubble ruimtetelescoop heeft Arp 87 februari dit jaar met z’n Wide Field Planetary Camera 2 geweldig in beeld gebracht. Een beauty, nietwaar? Grotere exemplaren van de foto zijn in de bron te vinden, te weten de Hubblesite.

Holmes in beeld

Héhé, de weergoden hebben mij vijf minuten Holmes gegund. Het was vanavond eventjes helder, tot wolkenvelden de boel weer verknalden. Vanaf m’n zolderraam, met uitzicht op het noordoosten, kon ik komeet 17/P Holmes goed zien. Een soort bolvormige sterrenhoop, maar dan al zo met het blote oog te zien. Bijgaand een foto die ik nog net kon nemen, voordat links de wolken overtrokken.  Er schijnt overigens ook een staart zichtbaar te zijn, eentje die ‘m erg doet lijken op het Applelogo. 🙂 Bron: Bad Astronomy Blog.

Veiling meteorieten levert te weinig op

De Willamette meteoriet. Credit: Wikipedia.

Een veiling bij Bonhams veilinghuis (V.S.) van twee beroemde stukken meteoriet heeft zondag te weinig geld opgeleverd en daarom heeft veilingmeester Malcolm Barber de stukken niet verkocht. Het ging om de 13,6 kg zware Willamette meteoriet [1]Dit stukje is een deel van de totale Willamettemeteoriet, die sinds 1908 wordt bewaard in het American Museum of Natural History. Hij is 15,5 ton zwaar. , die in 1902 in Oregon is gevonden, en de in 2005 in Kansas gevonden Brenham Main Mass, die met z’n 640 kg een hele zware jongen is. De eerste moest volgens Barber $ 1,3 miljoen opleveren en die andere wel zo’n $ 630.000 tot $ 700.000. Voor alle duidelijkheid, dat is dus voor die Willamette welgeteld 100 dollar per gram [2]Ik heb net nog even de koers van goud opgezocht en die staat op € 17,- per gram.. 😯 Er werd voor de Willamette ‘ slechts’  $ 300.000 geboden en voor de Brenham had men ‘ maar’  $ 200.000 over. Veel te weinig in de ogen van Barber en daarom trok hij de stukken terug. Een metalen postbus met een gat erin, van een meteoriet die er in 1984  doorheen vloog, werd wel verkocht. Voor het niet misselijke bedrag van $ 83.000,- (geen idee of die meteoriet er nog in zat; soort van space-mail was dat geweest 🙂 ). Ook werd een stuk van een Siberische meteoriet verkocht voor maar liefst $122.750,-. Kortom, echt veel reden om te klagen had Barber niet. Ik ben benieuwd of Jantje Bartels ook bij de veiling aanwezig was. Da’s een bekende stenenverzamelaar in de lage landen en welbekend voor de Huygens- en Mercurius-intimi. Bij sterrenwacht Mercurius liggen een boel van dat gruis die meteorieten te bezichtigen. Bron: Yahoo News.

References[+]

References
1 Dit stukje is een deel van de totale Willamettemeteoriet, die sinds 1908 wordt bewaard in het American Museum of Natural History. Hij is 15,5 ton zwaar.
2 Ik heb net nog even de koers van goud opgezocht en die staat op € 17,- per gram.

Clustering van sterren nader onderzocht

Credit: ESO

Hoe komt het dat zich uit wolken van interstellair gas en stof verschillende soorten van sterclusters ontwikkelen? Waarom ontstaat de ene keer een kleine, compacte groep van sterren en de andere keer een losse verzameling van vele sterren? Waaropm ontstaat er de ene keer een open cluster en de andere keer een bolvormige cluster? Die vragen zijn onlangs door sterrenkundigen van het Argelander Institute for Astronomy van de Universiteit van Bonn met behulp van computersimulaties onderzocht. Volgens Professor Kroupa en Dr. Holger Baumgardt is onze zon ooit ook ontstaan als deel van een cluster, maar zijn de overige sterren daarvan in de loop van de tijd verdwenen. Gelukkig maar, want anders zou ons planetenstelsel er waarschijnlijk heel anders hebben uitgezien. Kroupa en Baumgardt keken bij hun simulaties onder andere naar de invloed van de sterrenwinden van de pas gevormde sterren op het overgebleven gas en stof in de interstellaire wolken. Resultaat was dat zware clusters langer leven en dat bij lichtere clusters de sterrenwind destructief kan werken voor de verschillende sterren. Ze hebben bij dat genoemde instituut sinds kort de beschikking over vijf zogenaamde “GRAPE Computers”. Zware jongens dus, waar wij allemaal jaloers op mogen zijn. Ik ga er daarom maar even vanuit dat de berekeningen zo’n beetje kloppen.  Bron: Innovations-report.p.s. Wanneer wordt het nou een keertje helder? Ik baal als een stekker met die heldere komeet daar ergens achter de wolken. 🙁

Star Trek digitaal in de bioscoop te zien

Credit: CBS-Paramount

Even een bericht voor de Trekkies onder de astrobloglezers [1]Geloof me of niet, maar ik behoor daar ná­et toe. Voor de oorspronkelijke serie met Captain Kirk en dr. Spock kan ik nog wel warm lopen, maar alles wat daarna aan next generation e.d. komt kan mij … Continue reading: een 40 jaar oude aflevering van Star Trek is op dinsdag 20 november in enkele Nederlandse bioscopen te zien, te weten het Cinemec Filmtheater in Ede en in Pathé Buitenhof in Den Haag. De Amerikaanse producent (CBS-Paramount) heeft de dubbele aflevering, getiteld The Menagerie [2]Zie hier voor de plot., omgezet naar digitale filmbeelden en er ook nieuwe decors aan toegevoegd (de techniek staat voor niets). De oorspronkelijke uitzending ervan was op 17 en 25 november 1966. De fans, ‘Trekkies’, zijn volgens The Flying Dutch van plan om massaal naar de voorstellingen te gaan, volgens traditie gekleed in Star Trek-kostuums. Kortom, iedereen die van plan is er heen te gaan moet opschieten met reserveren. Bron: AD/De Dordtenaar, 27 oktober 2007.

References[+]

References
1 Geloof me of niet, maar ik behoor daar ná­et toe. Voor de oorspronkelijke serie met Captain Kirk en dr. Spock kan ik nog wel warm lopen, maar alles wat daarna aan next generation e.d. komt kan mij niet echt bekoren. Niet allemaal ingezonden brieven gaan sturen! 😉
2 Zie hier voor de plot.

Koele plek in het heelal is mogelijk een weeffout

Credit: Science Magazine

De onlangs ontdekte grote leegte in het heelal, waar de kosmische microgolf-achtergrondstraling [1]De cosmic backgroundradiation, oftewel de CMB. Dit is het overblijfsel van de oerknal, die uit alle richtingen van het heelal komt en dateert uit de tijd dat het heelal zo’n 350.000 jaar oud … Continue reading een fractie kouder is dan de rest van het heelal, is misschien het gevolg van een ‘weeffout’ uit de tijd van het ontstaan van het heelal. Aldus een groep Britse en Spaanse onderzoekers deze week in het magazine Science Express, de online versie van het Amerikaanse vakblad Science. De weeffout zou zijn ontstaan tijdens een fase-overgang in het oerplasma in het vroege heelal. Zo’n fase-overgang is te vergelijken met het bevriezen van water. In dat laatste geval kunnen er fouten in het kristalrooster van het ijs ontstaan (die grijze plekken in het ijs). Op dezelfde wijze zouden er bij de fase-overgang in dat vroege heelal, zoals voorspeld door sommige unificatietheorieën [2]Dat zijn theorieën die proberen om de vier natuurkrachten (zwaartekracht, electromagnetische kracht, de sterke en zwakke wisselwerking) in één model te verenigen. weeffouten in het ‘weefsel’ (texture) van het heelal kunnen ontstaan.

Deze weeffouten zouden daarna door de uitdijing van het heelal tot grotere schalen ‘meerekken’ en daardoor de eigenschappen van de kosmische achtergrondstraling veranderen. De grote leegte in het sterrenbeeld Eridanus is ongeveer een miljard jaar in doorsnede en was al sinds 2004 door waarnemingen met de Wilkinson Microwave Anisotopy Probe (WMAP) als ‘Cold Spot’ bekend. De onderzoekers, waaronder de bekende natuurkundige Neil Turok (Universiteit van Cambridge), laten met statistische analyses zien dat de Cold Spot in de CMB precies de eigenschappen heeft die bij zo’n weeffout worden verwacht. Maar de analyses zijn wel in tegenstelling tot hetgeen de ontdekkers van de grote leegte zelf denken, namelijk dat de Cold Spot géén structuur in het vroege heelal is, maar van latere datum. Kortom, verschillende ideeën die getoetst moeten worden. Voor het weeffout-model zijn wel manieren om het te verifiëren. Zo zou de straling uit het lege gebied niet gepolariseerd mogen zijn. Verder zouden zich in de CMB vele kleinere koele plekken moeten bevinden. Tenslotte zou de weeffout ook via de gravitationele lenswerking in de CMB te zien moeten zijn. De komende tijd zullen we wel merken wie het bij het juiste eind heeft. Bron: NRC-Handelsblad, 27 oktober 2007.

References[+]

References
1 De cosmic backgroundradiation, oftewel de CMB. Dit is het overblijfsel van de oerknal, die uit alle richtingen van het heelal komt en dateert uit de tijd dat het heelal zo’n 350.000 jaar oud was.
2 Dat zijn theorieën die proberen om de vier natuurkrachten (zwaartekracht, electromagnetische kracht, de sterke en zwakke wisselwerking) in één model te verenigen.

Meer invloed van zomertijd op slaapritme dan gedacht

Komende nacht is het weer zover: om 03.00 uur gaat de klok een uur terug en begint de wintertijd weer. Zondag telt dus 25 uren [1]Mooi als je die dag je verjaardag viert, nietwaar Rosemarijn? 🙂 . Uit onderzoek van de Rijksuniversiteit Groningen (RuG) en de Ludwig-Maximilians-Universitá¤t in München blijkt dat de zomertijd meer invloed op onze slaapritme heeft dan we denken. Er blijkt een langdurig en groot effect te zijn op de biologische klok van mensen. Voor het onderzoek hebben maar liefst 50.000 mensen over de hele wereld online een vragenlijst ingevuld. Hieruit kwam naar voren dat met name avondmensen, na het ingaan van de zomertijd, kampen met een verstoord slaapritme. Zodra de klok weer een uur terug gaat, verdwijnen de problemen, aldus de onderzoekers. Onze biologische klok wordt vooral aangestuurd door licht. In de winter loopt die klok ongeveer gelijk met de momenten waarop het licht en donker wordt. In de zomer gebeurt dit echter niet en wordt het interne ritme van mensen niet aangepast. “Daardoor slapen we minder en neemt de kwaliteit van onze slaap in de zomermaanden wellicht af”, aldus de wetenschappers. Verrassend was dat uit het onderzoek ook bleek dat het voortplantingsgedrag van mensen de afgelopen decennia minder seizoensgebonden is geworden. 😯 Onze biologische klok raakt door de zomertijd zo in de war dat hij niet meer goed in staat is te bepalen in welk seizoen we zitten, stellen zij [2]Ik vraag mij hierbij overigens wel af hoe die koppeling tussen voortplantingsgedrag en seizoenen er voor de introductie van de zomertijd uit zag.. Omdat uit het onderzoek blijkt dat het effect van de zomertijd op onze biologische klok veel groter is dan voorheen werd gedacht, pleiten de onderzoekers ervoor de zomertijd opnieuw te bekijken en eventueel zelfs af te schaffen. Hé, dat lijkt mij een leuke vraag voor een nieuwe poll op de astroblogs! Wie is voor handhaven, wie is tegen? Bron: Nu.nl (tip van Paul, thnx!).

References[+]

References
1 Mooi als je die dag je verjaardag viert, nietwaar Rosemarijn? 🙂
2 Ik vraag mij hierbij overigens wel af hoe die koppeling tussen voortplantingsgedrag en seizoenen er voor de introductie van de zomertijd uit zag.

Dwergstelsels hebben ook donkere materie

Credit: WikiSky (snapshot based on Sloan Digital Sky Survey)

Sterrenkundigen van de Universiteit van Michigan hebben na onderzoek van zeven dwergstelsels in de buurt van het Melkwegstelsel ontdekt dat deze gedomineerd worden door donkere materie. Mario Mateo en Matthew Walker keken naar de snelheid van 6.804 sterren in de zeven ‘spheroïdale’ dwergstelsels Carina, Draco, Fornax, Leo I (zie foto), Leo II, Sculptor en Sextans. Normaal geldt voor sterren op grond van de zwaartekrachtswetten van Newton dat ze steeds langzamer moeten bewegen als ze verder van het centrum staan. Maar die snelheid blijkt gelijk te blijven, ongeacht de afstand tot het centrum. Dat was eerder al bij gewone sterrenstelsels ontdekt, maar nog niet bij dwergstelsels. Oorzaak van de wijziging in de omloopsnelheid van de sterren is dat er verborgen materie in de stelsels zit, de welbekende donkere materie. Die is niet zichtbaar, maar de gravitationele effecten zijn wel voelbaar. Op 30 oktober a.s. om 9.00 uur des morgens zal Walker een presentatie geven over de ontdekking op het tweede Magellan science-symposium, getiteld Kinematics of Dwarf Spheroidal Galaxies. Op 30 september j.l. verscheen een artikel getiteld Velocity Dispersion Profiles of Seven Dwarf Spheroidal Galaxies van onder andere Mateo en Walker in The Astrophysical Journal Letters. Daarin alle smeuiige details van de dwergstelsels. 😉 Bron: Universiteit van Michigan.