Maandelijks archief: oktober 2007

Bestaan wij uit materiaal van quasars?

Geplaatst op door Arie Nouwen
12

credit: NASA/JPL-Caltech

Dat wij uit sterrenstof bestaan is al langer bekend. Alle zware elementen in ons lichaam, zoals ijzer en koolstof, zijn lang geleden gevormd in de centra van zware sterren en die zijn na een supernova-explosie de interstellaire ruimte in geblazen. Met die zware elementen is het proto-zonnestelsel vervuild geraakt en zo zijn ze na een lange evolutionaire fase in ons lichaam beland. Carl Sagan sprak niet voor niets over sterrenkinderen. Aan dat verhaal kan inmiddels weer een nieuw hoofdstuk worden toegevoegd, want waarnemingen met NASA’s infraroodtelescoop Spitzer laten zien dat wij wellicht ook materiaal herbergen dat afkomstig is van quasars [1]Een quasar (Engelse afkorting voor quasi-stellar radio source), is een zeer actief sterrenstelsel, dat in optische telescopen op een ster lijkt (dat wil zeggen een puntbron is), maar een zeer hoge … Continue reading! 😯 Die quasars worden in hun kern waarschijnlijk gevoed door superzware zwarte gaten. Onderzoekers van de Universiteit van Manchester hebben gekeken op welke wijze quasars zware elementen kunnen vormen en daar blijkt uit dat ze netto meer materiaal uitspuwen dan dat ze opslokken door de aantrekkingskracht van het zwarte gat. Een quasar die ze onderzochten op 8 miljard lichtjaar afstand, met de poëtische naam PG2112+059, bleek bijvoorbeeld ‘producent’ te zijn van materialen zoals glas, zand, marmer en edelstenen zoals robijn en safier. Normaal gesproken overleeft silicium, de grondstof voor glas, de ruimte niet door de inwerking van straling van sterren, maar door de continue voeding door quasars zou het kunnen blijven bestaan. En zodoende zou de combinatie van supernovae en quasars voldoende zware elementen opleveren, die uiteindelijk hebben geleid tot het ontstaan van leven in het zonnestelsel. Onze kosmische vader en moeder dus, of sla ik nou een beetje door? 😉 Bron: NASA/Spitzer.

References[+]

References
↑1 Een quasar (Engelse afkorting voor quasi-stellar radio source), is een zeer actief sterrenstelsel, dat in optische telescopen op een ster lijkt (dat wil zeggen een puntbron is), maar een zeer hoge roodverschuiving heeft en zich dus op zeer grote afstand van miljarden lichtjaren bevindt. Vanwege deze afstand en de eindige snelheid van het licht zien wij quasars zoals ze er miljarden jaren geleden, toen het heelal nog jonger was, uitzagen.

Planeet X

Geplaatst op door Arie Nouwen
Beantwoorden

Credit: Govert Schilling

Heb je komende vrijdag niets te doen? En je bent toevallig in Amsterdam? Ga dan naar boekhandel Selexyz Scheltema (vestiging Koningsplein 20), want daar zal de bekende journalist en schrijver Govert Schilling z’n nieuwste boek, de jacht op planeet X, signeren. Hij zal er ook van 16.00 tot 17.00 uur een lezing houden over planeet X. In z’n boek, dat leest als een wetenschappelijke detective, beschrijft Schilling de speurtocht naar Planeet X, van de min of meer toevallige ontdekking van Pluto in 1930 tot de onverwachte vondst van de eerste ijsdwerg en de astronomische race om als eerste een hemellichaam te vinden dat groter is dan Pluto. Maar De jacht op Planeet X gaat ook over de herkomst van de aarde, over op drift geraakte reuzenplaneten, over planetenstelsels bij andere sterren, en over commissies van wijze mannen die zich maandenlang buigen over de vraag wat nu eigenlijk een planeet is. Bron: Selexyz.

Eerste ruimtehandboek voor moslims

Geplaatst op door Arie Nouwen
7

Credit: JSC/NASA

Geloof het of niet, maar morgen gaat de Maleisische chirurg sjeik Muszaphar Shukor met het ruimteschip Soyuz TMA-11 [1]Waarbij hij vergezeld zal worden van de Rus Yuri Malenchenko en de Amerikaanse Peggy Whitson. naar het internationale ruimtestation ISS en speciaal voor die gelegenheid heeft Maleisië een ruimtehandboek opgesteld voor moslims. Er is al eens eerder een moslim in de ruimte geweest, de Saudische prins Sultan bin Salman, en die klaagde over het feit dat hij bij het gebed niet goed kon neerknielen én dat hij het oosten niet kon vinden. De nu verschenen gids zou uitkomst moeten bieden voor dit soort problemen. In de 18 pagina’s tellende gids, getiteld “Guidelines for Performing Islamic Rites (Ibadah) at the International Space Station” staat onder andere hoe moslims zich ceremonieel kunnen wassen bij gewichtloosheid, hoe ze de vastentijden kunnen bepalen en hoe ze de Ramadan in de ruimte moeten toepassen. Dat laatste is nogal ingewikkeld, want de regels op Aarde hebben te maken met de tijden van zonsopkomst en -ondergang, maar in de ISS is dat met een omloopbaan rond de Aarde van 90 minuten nogal afwijkend. De Ramadan is ongeveer op 13 oktober afgelopen, dus Shukor zal nog zo’n vier dagen in de ruimte moeten vasten. Het handboek laat ook zien hoe je in de ISS het oosten kunt bepalen, de richting die naar Mekka wijst. Eh…ik ben ook wel nieuwsgierig hoe je zoiets in de ruimte kan bepalen. Is die gids ergens te downloaden? Bron: Reuters / AD-De Dordtenaar, 9 oktober 2007.

References[+]

References
↑1 Waarbij hij vergezeld zal worden van de Rus Yuri Malenchenko en de Amerikaanse Peggy Whitson.

Ruimtegeld in aantocht

Geplaatst op door Arie Nouwen
5

Credit: Travelex

Stel je hebt een aantal Russische, Amerikaanse en Europese ruimtevaarders aan boord van het internationale ruimtestation ISS die aan het pokeren zijn. Astronauten zijn ook maar mensen, dus waarom niet. Waar spelen ze dan om? Roebels, dollars, euro’s? Ik heb geen idee, maar als het aan het Britse bedrijf Travelex ligt komt aan die problematiek binnenkort een einde. Het bedrijf heeft namelijk een valuta uitgevonden die in de ruimte kan worden gebruikt. Een team van wetenschappers van het National Space Centre en de Universiteit van Leicester hebben meegeholpen aan de uitvinding. De naam van de nieuwe valuta luidt QUID, van Quasi Universal Intergalactic Denomination. Bij de fabricage van de QUID’s wordt gebruik gemaakt van PTFE (polytetrafluoroethylene, mooi woord voor Scrabble), een duurzaam en veelzijdig materiaal dat goed in de ruimte kan worden gebruikt. Het kan hoge temperaturen weerstaan en het roest niet. Alle betaalvormen die we op Aarde gebruiken schijnen in de ruimte onbruikbaar te zijn, vandaar de inspanningen van Travelex voor een vorm van ruimtegeld. Travelex speelt hiermee in op de plannen van Richard Branson, die met z’n bedrijf Virgin Galactic vanaf 2009 commerciële ruimtereizen wil gaan aanbieden. Ik heb daar eerder over geschreven (o.a. over Paris Hilton als potentieel eerste kandidaat ruimtereiziger; zou zij al een setje QUID’s hebben?). Eén QUID schijnt nu al € 8,68 waar zijn, oftewel $ 12,50. Geen idee waar ze dat op baseren. Doet mij een beetje denken aan die voorloper van de Euro, de Ecu. Die was jaren geleden al in gebruik bij internationale instellingen zoals Estec in Noordwijk. En hoe liep het daarmee af? Slecht, want behalve een zooitje wetenschappers kende niemand de Ecu. Zou dat ook zo met de QUID’s gaan? Bron: Travelex.

Kern van M87 scherp in beeld gebracht

Geplaatst op door Arie Nouwen
Beantwoorden

Credit: Yuri Kovalev (Max Planck Institute for Radio Astronomy)

Messier 87 is het bekende reusachtig grote elliptische sterrenstelsel in het sterrenbeeld Maagd (Virgo). Het is een actief sterrenstelsel, dat wil zeggen dat er in z’n kern explosieve processen aan de gang zijn die veroorzaakt worden door de aanwezigheid van een superzwaar zwart gat. De beroemde jet die vanuit het centrum naar buiten worden gespuugd is onlangs door Yuri Kovalev (Max Planck Institute for Radio Astronomy) zeer gedetailleerd in beeld gebracht. Hij maakte daarbij gebruik van de VLBA (Very Long Baseline Array), een groot netwerk van radiotelescopen die samen één grote reuzentelescoop vormen [1]De radiotelescopen bevinden zich in de Verenigde Staten, inclusief Hawaï en de Maagdeneilanden en een Very Large Array (VLA) telescoop bij New Mexico. De bedoeling is dat in de toekomst ook de 100m … Continue reading Kovalev kon de resolutie terugbrengen tot op 1 milliboogseconde (!), hetgeen gelijk is aan een afstand van slechts 3 lichtmaanden in M87. Die resolutie is nooit eerder gehaald. Het is zelfs 50 keer scherper dan de beste Hubblefoto’s van M87! Lees verder →

References[+]

References
↑1 De radiotelescopen bevinden zich in de Verenigde Staten, inclusief Hawaï en de Maagdeneilanden en een Very Large Array (VLA) telescoop bij New Mexico. De bedoeling is dat in de toekomst ook de 100m radiotelescoop van Effelsberg in Duitsland daaraan wordt toegevoegd.

Effe reclame maken

Geplaatst op door Arie Nouwen
5

Credit: St. de Koepel

Paar dingen die een highlight kunnen gebruiken:
  • In het oktobernummer van Zenit staat een artikel van Jan Brandt over een astrovakantie in Devon (Engeland). Jan Brandt, trouw astrobloglezer (ahum), fanatiek astrofotograaf én daimler- en 2CV-rijder, schrijft daarin over z’n astrobelevenissen in Engeland. Voor de meesten zal Engeland het summum zijn van mist en bewolkte nachten, maar Jan heeft daar een heel andere mening over. Kortom: kopen dat nummer!
  • Binnenkort start voor voortgezet onderwijsscholen weer een nieuwe satellietwedstrijd. Ik heb daar eerder al over geschreven en de bedoeling is dat middelbare scholieren de kans krijgen om in een frisdrankblikje (Can) hun eigen satelliet (Sat) te bouwen: een CanSat. De CanSat competitie is vorig jaar opgezet door de TU Delft en ruimtevaartbedrijf ISIS. Na het enorme succes van het pilot programma zal de competitie 2007-2008 tien keer zoveel deelnemers tellen, maar liefst 250 jongeren. Scholen uit heel Nederland worden uitgedaagd om zich in te schrijven voor 12 oktober voor de CanSat competitie op www.cansat.nl.
  • Nog even die website over zonnewijzers: Analemma. Gisteravond een lezing over die zonnewijzers gehoord en daarom raad ik iedereen aan daar eens een kijkje op te nemen. De foto’s van die lezing zijn trouwens te zien op de astroblog-fotosite. De foto’s van voorgaande bijeenkomsten zijn te bewonderen via de fototab hierboven.
  • Ben je geïnteresseerd om sterrenkunde met vakantie te combineren ? Neem dan eens een kijkje op www.sasteria.com. Op het Griekse eiland Kreta staat daar een sterrenwacht helemaal in het zuiden, lokatie Agios-Stéfanos, waarvan je gebruik kunt maken. Zo’n beetje á  la Danny Cardoen dus, maar dan in het zonnige Kreta. Benieuwd wat er allemaal voor telescopen staan? In ieder geval een Newton Dobson diameter 500 mm F/2400 mm en een Tal Klevzov Cassegrain diameter 250 mm F/2130 mm GOTO. Voor de rest moet je maar even naar die site surfen.

Zo, kan iedereen het afgesproken geldbedrag voor deze reclame naar m’n gironummer overmaken? Onder vermelding van ‘Help Adrianus de winter door’ 😉

Hemelmechanika, tijdmeting en zonnewijzers

Geplaatst op door Arie Nouwen
9

Gisteravond hield Hendrik Hollander een lezing voor sterrenkundevereniging Christiaan Huygens over hemelmechanika, tijdmeting en zonnewijzers. Dus niet alleen over zonnewijzers, zoals ik had geschreven. Een mens kan zich vergissen, nietwaar? Ik was nogal sceptisch over het onderwerp, maar ook daar heb ik mij in vergist, want het was een boeiende lezing. In het eerste deel ging het vooral over de beweging van de Aarde om haar as en om de Zon en over de konsekwenties die dat met zich meebrengt voor de tijd. Met name de elliptische baan van de Aarde, waarbij sprake is van een variatie in de afstand tot de Zon, en de tolbeweging van de aardas zorgen ervoor dat de zonnetijd [1]Zonnetijd is de plaatselijke tijd, gemeten op een zonnewijzer. Een correct opgestelde zonnewijzer staat met de stijl (de schaduwgever) naar het geografische noorden gericht onder een hoek met het … Continue reading afwijkt van de tijd die ons horloge aanwijst. In die elliptische baan wordt een periode van 21.000 jaar onderscheiden dat de data van aphelium en perihelium terug bij af zijn. Lees verder →

References[+]

References
↑1 Zonnetijd is de plaatselijke tijd, gemeten op een zonnewijzer. Een correct opgestelde zonnewijzer staat met de stijl (de schaduwgever) naar het geografische noorden gericht onder een hoek met het horizontale vlak gelijk aan de plaatselijke breedtegraad.

Gaan gammastralen langzamer dan het licht?

Geplaatst op door Arie Nouwen
4

Credit: Winston Ko/UC Davis photo

Wat is de overeenkomst tussen licht, radiostralen, microgolfstralen in de magnetron, röntgenstralen, ultraviolet licht en gammastralen? Antwoord: ze bestaan allemaal uit fotonen. De één heeft wat meer energie dan de andere en dat veroorzaakt het complete electromagnetische spectrum. En al die fotonen bewegen met c, de lichtsnelheid van bijna 300.000 km per seconde. Tenminste, zo is ons altijd verteld. Maar nou komt het: sterrenkundigen die werkten met de MAGIC (Major Atmospheric Gamma-ray Imaging Cherenkov) telescoop, bovenop een berg op het Canarische eiland La Palma, hebben een ver verwijderd sterrenstelsel gevonden waarvan de fotonen met veel energie er langer over doen de Aarde te bereiken dan de fotonen met minder energie. Terwijl ze toch op hetzelfde moment werden uitgezonden. Tussen de aankomst van de gammastraling en de lage energiefotonen die afkomstig waren van het sterrenstelsel Markarian 501, 500 miljoen lichtjaar ver weg, zat precies 4 minuten verschil! Lees verder →

Zonnewijzers, zonneuitbarstingen en afgehakte staarten

Geplaatst op door Arie Nouwen
2

Credit: NASA

Zoals inmiddels bekend mag worden verondersteld viert vandaag de ruimtevaart z’n vijftigste verjaardag. Ik heb daar maandag aandacht aan besteed, dus ik ga dat niet allemaal herhalen. Wat ik wel even wil melden is dat morgenavond bij sterrenkundevereniging Christiaan Huygens in Papendrecht een lezing zal worden gegeven door Ir.H.J.Hollander over zonnewijzers. Niet echt een onderwerp dat mij persoonlijk boeit, maar wie weet kan dat wel veranderen. Zaterdagavond zal ik er vast een stukje aan wijden. Nou we het toch over de zon hebben: met behulp van NASA’s STEREO satelliet hebben ze gezien hoe een coronale massa-ejectie (CME, d.w.z. een grote uitbarsting in de buitenste atmosfeer van de zon) tot het losraken van de plasmastaart van een komeet heeft geleid! Op 20 april j.l. kwam zo’n wolk in botsing met de staart van de bekende komeet Encke. De waarnemingen laten zien dat de komeetstaart daarbij in helderheid toenam en vervolgens door de zonnedeeltjes werd meegesleurd (zie ook de foto hierboven). Als een soort van scheermes heeft zo’n CME de staart losgesneden van de moederkomeet. Direct verantwoordelijk hiervoor was een zogenaamde magnetische reconnectie in het magnetische veld van de zon, een explosief proces veroorzaakt door die CME. Door dit proces wordt het magnetische veld samengedrukt en dat leidt tot het doorsnijden van de staart van de komeetkern. Een animatie hoe dat allemaal in z’n werk is gegaan kan je hier bekijken (7 Mb, mpeg-formaat). Verbazingwekkend welke dingen ze soms in de ruimte ontdekken, toch? Bron: NASA.

Tweede Aarde in wording ontdekt

Geplaatst op door Arie Nouwen
9

Credit: NASA/JPL-Caltech/T. Pyle (SSC)

In een stersysteem genaamde HD 113766, welgeteld 424 lichtjaren van ons verwijderd, hebben sterrenkundigen met behulp van de Spitzer infrarood ruimtetelescoop een tweede Aarde in wording ontdekt. Om één van de twee aanwezige sterren is een enorme gordel van warm stof ontdekt op een afstand die precies in de bewoonbare zone [1]Zie mijn dossier over de ster Gliese 581c, waarin wordt ingegaan op die bewoonbare zones. ligt, de plek waar de temperatuur precies goed is om vloeibaar water te laten bestaan (op de foto de binnenste grijze gordel). Er zijn aanwijzingen dat in de stofgordel klompen materie aan het vormen zijn, die de bouwstenen voor een nieuwe Aarde kunnen zijn. De hoeveelheid materie in de stofgordel is voldoende om zo’n planeet te vormen. De betreffende ster, HD113766A, is zo’n zestien miljoen jaar oud, wat de juiste leeftijd is om aardachtige planeten te vormen. Een jongere ster zou vooral gasvormige planeten zoals ‘onze’ Jupiter te zien geven en een oudere ster zou aardachtige planeten hebben, die al een stuk vergevorderd zouden zijn.  Uit waarnemingen gemaakt met de spectrograaf aan boord van de Spitzer kon een team sterrenkundigen onder leiding van Carey Lisse (John Hopkins Universiteit, VS) afleiden dat het materiaal in de stofwolk om HD 113766 verder ontwikkeld is dan het geval is in andere stelsels waar planeten worden geboren. Maar het is weer niet zo ver gevorderd als planeetsystemen waar volwaardige planeten en grote asteroïden voorkomen. Zo komen er geen waterijs, organische stoffen en Polycyclische Aromatische Koolwaterstoffen (PAK’s) in de gordel voor, welke wel voorkomen in die gevorderde systemen. Binnenkort verschijnt het artikel van Lisse over deze proto-Aarde in het vakblad The Astrophysical Journal. Geïnteresseerden kunnen het hier gaan lezen. Bron: John Hopkins Universiteit.

References[+]

References
↑1 Zie mijn dossier over de ster Gliese 581c, waarin wordt ingegaan op die bewoonbare zones.