Maandelijks archief: januari 2008

Sterrenstelsel met omgekeerde rotatie ontdekt

Geplaatst op door Arie Nouwen
1

Credit: NASA and The Hubble Heritage Team (STScI/AURA)

Mensen kunnen wel eens de weg kwijt zijn, maar nu is er een sterrenstelsel ontdekt waar hetzelfde van kan worden gezegd. Normaal draait een sterrenstelsel om z’n as en draaien twee buitengelegen spiraalarmen (als het tenminste een spiraalstelsel betreft) er achteraan. Net zoals een draaikolk in het water, waar de waterstroom achter de draairichting aan gaat. Het centrale gedeelte van de stelsels, waar twee binnengelegen spiraalarmen liggen draait dan weer de andere kant uit. Maar de natuur is grillig, want sterrenkundigen hebben een spiraalstelsel ontdekt dat precies de andere kant uit draait. Het gaat om NGC 4622, op 200 miljoen jaar afstand in het sterrenbeeld Centaurus. Van dat stelsel is nu waargenomen dat zowel de centrale spiraalarmen als de buitenste spiraalarmen uitwaaieren in de richting van de rotatie! Kennelijk hebben de binnenste spiraalarmen de overhand gekregen over de buitenste armen en hebben ze deze meegenomen in hun beweging. Uit waarnemingen met de Hubble ruimtetelescoop (die volgens mij overuren maakt, krijg ik de indruk) blijkt dat NGC 4622 in het verleden een kleiner stelsel heeft opgeslorpt. Wellicht dat er daardoor twee nieuwe armen zijn bijgekomen, die dezelfde richting uit gingen draaien als de binnenarmen. Goed, tot zover de berichtgeving over deviante sterrenstelsels. Even wat anders: ik ga zometeen naar de Nieuwjaarsreceptie van Christiaan Huygens. Aftrap van het seizoen 2008. Dat moet vast en zeker een mooi jaar worden! Bron: Universiteit van Alabama.

Zwarte gaten: groot, groter, gróóótst!

Geplaatst op door Arie Nouwen
1

Zo zit het systeem van twee om elkaar draaiende zwarte gaten in de kern van OJ 287 er uit. Credit: Andres Rojas.

We kennen al superzware zwarte gaten, alles opslorpende megamonsters in de centra van sterrenstelsels. Maar nu hebben sterrenkundigen een exemplaar ontdekt die mega-kolossaal mag worden genoemd: in het centrum van quasar OJ287, op een veilige afstand van 3½ miljard lichtjaar, bevindt zich een zwart gat van maar liefst 18 miljard zonsmassa’s. 😯 18.000.000.000 keer zo zwaar als ons allerliefst klein zonnetje. En hoe hebben ze het gewicht van deze nieuwe recordhouder [1]Hij is maar liefst zes keer zo zwaar als de vorige recordhouder. gevonden? Nou simpel: om het zwarte gat vliegt een tweede zwart gat, eentje die ‘slechts’ 100 miljoen zonsmassa’s zwaar is. Tsja, je houdt het niet voor mogelijk. Iedere 12 jaar draait die begeleider om grote broer (zie het figuur hiernaast; daarin wordt nog foutief over 17 miljard zonsmassa’s gesproken) en af en toe vliegt hij door diens accretieschijf. Dat levert een verhoogde hoeveelheid straling op en die hebben sterrenkundigen onder leiding van Mauri Valtonen [2]Je raad het al: ook aanwezig op de AAS in Austin. (Observatorium van Tuorla, Finland) waargenomen. Met behulp van de zwaartekrachtswetten van de relativiteitstheorie kon men vervolgens de massa’s van de twee objecten bepalen. Valtonen denkt dat binnen 10.000 jaar de twee zwarte gaten zullen samensmelten en één mega-superzwaar zwart gat zullen worden. Oeps, dat zal een gezellige gravitatiegolf opleveren. Bron: New Scientists.

References[+]

References
↑1 Hij is maar liefst zes keer zo zwaar als de vorige recordhouder.
↑2 Je raad het al: ook aanwezig op de AAS in Austin.

Hubble ziet dubbele Einsteinring

Geplaatst op door Arie Nouwen
2

Credit: ESA/NASA

Einsteinringen krijg je als twee sterrenstelsels of twee clusters van sterrenstelsels precies achter elkaar liggen, gezien vanaf de Aarde. Door de zwaartekracht zorgt het voorste stelsel er dan voor dat het licht van het achterste stelsel wordt verbogen en dan krijg je een ring van licht (zie deze afbeelding hoe e.e.a. precies gaat). Einsteinringen zijn door de heer Einstein in 1912 voorspeld en al een jaar of tien worden ze gefotografeerd. Maar de Hubble ruimtetelescoop neemt daar kennelijk geen genoegen mee, want onlangs is door Raphael Gavazzi en Tommaso Treu (Universiteit van Californië, Santa Barbara) met deze gigant een dúbbele Einsteinring gefotografeerd! 😯 Er blijken drie sterrenstelsels exact op een rijtje te staan en het voorste stelsel buigt van beide achterliggende stelsels het licht tot een ring, hetgeen de dubbele ring oplevert. Het voorste stelsel ligt 3 miljard lichtjaar ver weg, het volgende 6 miljard lichtjaar en het achterste stelsel ligt 11 miljard lichtjaar ver weg. Als we trouwens ons eigen Melkwegstelsel ook meetellen zijn er dus vier sterrenstelsels die exact op één lijn liggen. Maar ja, met ziljoenen sterrenstelsels in het gehele heelal is dat ook niet zo vreemd. Bron: Hubblesite.org (en uiteraard werd de ontdekking bekendgemaakt op de AAS in Austin).

Sterren kunnen meerdere stadia van planeetvorming meemaken

Geplaatst op door Arie Nouwen
Beantwoorden

Credit: Carl Melis et al.

Het klassieke beeld is simpel: een gas- en stofwolk gaat onder invloed van de zwaartekracht krimpen, de meeste massa gaat in een centrale ster zitten en de rest vormt een protoplanetaire schijf en daar ontstaan op een gegeven moment planeten uit. Klaar. Maar dat beeld blijkt toch niet helemaal volledig te zijn (zoals meestal het geval is, zucht…). Men heeft namelijk twee sterren ontdekt die niet één zo’n fase van planeetvorming hebben meegemaakt, maar twee! En chronologisch liggen die fasen wel enkele honderden miljoenen tot zelfs miljarden jaren uit elkaar. Kortom, de modellen van planeetvorming kunnen weer in de prullebak. De aankondiging van de twee sterren, die de prachtige namen BP Piscium (in Vissen) en TYCHO 4144 329 2 (in Grote Beer) dragen, werd gedaan door Carl Melis, sterrenkundestudent bij de Universiteit van Californië, op…de 211e bijeenkomst van de AAS in Austin. Tsja, hoe kan het ook anders. 😉 Lees verder →

NASA komt met sterrenkundeboek voor blinden

Geplaatst op door Arie Nouwen
1

Credit: Myriam’s Fotos/Pixabay

Er zullen vast al een boel boeken over sterrenkunde in braille bestaan. Tekstboeken welteverstaan. Maar op 15 januari a.s. zal de NASA komen met een boek waarin ook foto’s ( 😯 ) van hemelobjecten te zien eh..  te voelen zullen zijn. Het boek is genaamd Touch the Invisible Sky en er zal gebruik worden gemaakt van braille en gewone tekst. Met een variëteit aan verschillende texturen (ik weet even geen beter Nederlands woord) en symbolen kunnen de blinden een indruk krijgen van de foto’s van objecten. Goh, hoe zou de jet in het centrum van Centaurus A er op deze wijze ‘uitzien’? Bron: NASA. (Even tussen twee haakjes wat anders: de afgelopen weken leek de hele sterrenkundige wereld in een diepe kerstslaap verzonken. De nieuwsberichten waren op de vingers van één hand te tellen. Sinds de AAS eergisteren van start ging is er een stortvloed aan berichten op gang gekomen. Ik ga het niet allemaal rapporteren, want dan word ik horendol. Morgen weer een portie.)

Zwart gat spuwt jet in Centaurus A

Geplaatst op door Arie Nouwen
2

Credit: NASA/CXC/CfA/R.Kraft et al

De röntgensatelliet Chandra heeft een prachtige foto gemaakt van de kern van het actieve lensvormige sterrenstelsel Centaurus A (NGC 5128), 14 miljoen lichtjaar van ons vandaan. De optische foto van Centaurus A kennen we allemaal, hij is inmiddels klassiek. Vooral de donkere band op die foto trekt de aandacht. Maar Chandra heeft in röntgenlicht twee jets (straalstromen) ‘aan het licht gebracht’ (letterlijk dus) die vanuit het centrum van Centaurus A weg schieten. In dat centrum bevindt zich een superzwaar zwart gat. Naar linksboven schiet een jet die pakweg 13.000 lichtjaar lang is en naar de andere kant schiet een korte tegenjet weg. In de jets zijn door Chandra ook verdichtingen gevonden, knots genaamd, en die komen vooral in de buurt van het centrum voor dichtbij het centrale zwarte gat. Die zijn te zien in een filmpje dat met Chandra is gemaakt en dat je in mpeg (5,8 Mb, met Windows Mediaplayer) of mov (16,6 Mb, met Quicktime) kunt zien. De verdichtingen worden waarschijnlijk veroorzaakt door schokgolven, die door de jets heenvliegen. De ontdekkingen van Chandra en ook die van de ‘verweesde’ intergalactische sterclusters door Hubble zijn overigens allemaal als eerste gepresenteerd op de 211e bijeenkomst van de AAS. Tsja, hoe kan het ook anders. Bron: Chandra/Harvard.

Hubble vindt ‘verweesde’ intergalactische sterclusters

Geplaatst op door Arie Nouwen
2

Credit: NASA, ESA, and D. de Mello (Catholic University of America/GSFC)

Ondanks het feit dat de Hubble ruimtetelescoop nodig opgekalefaterd dient te worden doet hij nog aardig z’n best. Zie bijvoorbeeld de ontdekking met behulp van Hubble van clusters van jonge sterren in de zogenaamde Boog van Arp, tussen de welbekende sterrenstelsels M81 en M82 in het sterrenbeeld Grote Beer. De clusters zijn relatief jong, hooguit 200 miljoen jaar, en de afzonderlijke sterren zijn zelfs nog jonger, gemiddeld zo’n 10 miljoen jaar. De clusters zijn erg zwaar, enkele tienduizenden zonsmassa’s, en daarmee zijn ze een stuk zwaarder dan de sterclusters in de galactische schijven van M81 en M82. De Boog van Arp is een soort van gassliert die M81 en M82 verbindt. In feite is er nog een derde stelsels aan verbonden, te weten NGC 3077. Niet toevallig vermoedt men dat deze stelsels zo’n 200 miljoen jaar geleden gravitationeel actief waren en dat die gassliert daar een restant van is. Tot nu toe dacht men dat het gas in de boog te ‘dun’ was om sterren uit te vormen, maar kennelijk zijn er toch mechanismen waardoor uit de ijle gasslierten complete sterclusters kunnen ontstaan, als een soort van wezen in de intergalactische ruimte. De blauwe vlekken in de Boog van Arp waren eerder al bestudeerd met behulp van diverse instrumenten, zoals de Very Large Array (VLA) radiotelescopen in New Mexico (VS) en NASA’s Galaxy Evolution Explorer (GALEX), een ultraviolet ruimtetelescoop. Maar geen van allen kon de afzonderlijke sterren in de blauwe ‘vlekken’ zien. Tot Hubble z’n blik erop richtte! Je zou bijna gaan denken dat ‘ie geen reparatie behoeft. 🙂 Bron: Spacetelescope.org.

’t Draaien van Mars

Geplaatst op door Arie Nouwen
Beantwoorden

Mars roteert. Eens per 24,6 uurtjes draait á­e éénmaal om z’n as. Geen schokkende mededeling uiteraard, ware het niet dat onze geachte Dordtse astrofotograaf Jan brandt getracht heeft dat draaien op de gevoelige plaat vast te leggen. Eergisteren fotografeerde hij Mars om 19.41 uur (links) en daarna nog een keertje om 20.47 uur (rechts). Hij had het ook later kunnen doen, maar dan zou hij z’n favoriete programma Top Gear missen. Ach Jan, één keertje missen kan toch wel? 😉 En nou de hamvraag: zie je op de foto’s Mars een tikkie gedraaid? Ik zou zeggen: jazeker. Je ziet alles naar rechts gedraaid. Let bijvoorbeeld op het donkere continent op het zuidelijk halfrond. Op de vroege foto staat ‘ie ‘op half zeven’. Een uurtje later staat ‘ie qua positie op ‘half zes’, om er maar even wat vliegtuigtermen tegenaan te gooien. Jan, goed gedaan hoor!

Meer bekend over reparatie Hubble

Geplaatst op door Arie Nouwen
8

Credit: NASA

Zoals gezegd zit momenteel Phil Plait in Austin op de 211e bijeenkomst van de AAS. Hij sprak daar vandaag NASA-astronaut John Grunsveld, degene die de reparatiemissie van de Hubble ruimte-telescoop augustus dit jaar gaat leiden. De laatste keer dat Hubble werd gefacelift was in 2002, dus het mag wel weer een keertje. De komende reparatie wordt definitief de laatste. Grunsveld wist de volgende dingen te melden over de reparatie:
  • Er komt een nieuwe camera, de Wide Field Camera 3 (WFC3). Men heeft gebruik gemaakt van het frame van Wide Field Camera nummero 1 om deze camera te maken.
  • Er komt ook een Cosmic Origins Spectrograph (COS), die gedetailleerde spectra in het ultraviolet zal gaan maken.
  • De Space Telescope Imaging Spectrograph (STIS) zal worden gerepareerd. Dit wordt de meest tricky reparatie. Maar liefst 111 kleine schroefjes moeten worden opengedraaid om de astronauten toegang te geven tot het binnenste van de STIS. En dat onder gewichtsloze toestand in de ruimte! De electronica in de STIS is een keertje doorgebakken, dus het circuit moet vervangen worden.
  • Ook de Advanced Camera for Surveys (ACS), de camera die ons zoveel mooie plaatjes heeft laten zien, wordt gerepareerd. En ook dit schijnt een bakbeest vol met ontieglijk [1]Ja ja, ik weet het, dit is geen correct Nederlands woord. Maar het schrijft zo lekker. kleine schroefjes te zijn.
  • Verder worden nog een aantal onderdelen vervangen, zoals de zes gyroscopen, de batterijen, een zoeker (Fine Guidance Sensor heet zo’n ding op de Hubble).

Phil vroeg aan Grunsveld trouwens wat er zou gebeuren als bij de reparatie van een apparaat per ongeluk een schroefje zou wegvliegen in de ruimte. Hier zie je wat hij antwoordde. 🙂 Bron: Bad Astronomy.

References[+]

References
↑1 Ja ja, ik weet het, dit is geen correct Nederlands woord. Maar het schrijft zo lekker.

Noordpool Saturnus heeft ook een ‘warme’ cycloon

Geplaatst op door Arie Nouwen
1

Credit: NASA/JPL-Caltech.

Ruim een jaar geleden ontdekte de Saturnusverkenner Cassini in de buurt van de zuidpool van Saturnus een enorme orkaanachtige storm.  Op basis van infraroodwaarnemingen heeft Cassini een dergelijke cycloon ook waargenomen op de noordpool van de planeet. Van de cycloon op de zuidpool dacht men dat deze gevoed werd door warmte van de zon, vanwege het feit dat de zuidpool door de rotatieas van Saturnus voortdurend naar de Zon toe is gekeerd. Maar de noordpool is als ruim tien jaar verstoken van zonlicht, dus de vraag is waar de warmte van deze cycloon vandaan komt. Kennelijk ligt de oorzaak meer in processen in de atmosfeer van Saturnus zelf dan in de aanvoer van warmte van de Zon. Opmerkelijk is verder dat de cycloon op de noordpool een hexagonale vorm heeft, die bij de cycloon op de zuidpool ontbreekt. Die hexagoon was eerder al ontdekt, maar er was nog geen verband gelegd met een storm. De winter op de noordpool van Saturnus zal nog zo’n vijf jaar duren en dan zal geleidelijk het zonlicht weer terugkeren. Planeetonderzoekers hopen dan te kunnen zien of de zuidpool-storm dan dezelfde hexagonale vorm zal krijgen. Op de foto hierboven is de hotspot van de cycloon recht boven de noordpool te zien en de ring eromheen, die op 75 tot 80 graden noorderbreedte te vinden is, heeft de vorm van een zeshoek. Bron: NASA/JPL.