Maandelijks archief: september 2008

Publicatie van data bij ESA en NASA

Geplaatst op door Arie Nouwen
Beantwoorden

credit: ESA/NASA

Afgelopen woensdag deed ik weer eens mee aan zo’n chatsessie met Emily Lakdawalla van The Planetary Society, voor de geïntereseerden hier terug te zien. Tijdens die sessie ging het op een gegeven moment over de vraag hoe snel foto’s van ruimtemissies worden gepubliceerd. Een paar maanden terug heb ik al eens geschreven over ‘ruwe data voor amateurs’, waarin ik liet zien op welke wijze amateurs de terrabyte aan data (meest foto’s) kunnen bekijken en bewerken. Mijn stelling was dat tegenwoordig al die data zeer snel online staan, bijna real-time. Maar tijdens die sessie werd door anderen betoogd dat alleen de NASA hierin uitblinkt en dat de Europese tegenhanger daarvan, de ESA dus, erg traag is in de publicatie van data. En ik moest toegeven dat de in mijn blog genoemde sites (van Phoenix, Cassini en de Marsrovers) allen van de NASA zijn. Emily ging in haar beantwoording van de vele vragen in op het onderwerp en gaf een reden waarom de ESA trager is dan de NASA. De NASA bouwt namelijk haar satellieten zelf [1]Of in opdracht. Maar ze blijft eigenaar. en ze kan dus als ‘eigenaar’ direct beschikken over de data. De ESA daarentegen werkt in de door haar gebouwde satellieten en missies echter met instrumenten die door wetenschappelijke instituten en/of commerciële ondernemingen zijn gebouwd en die als eigenaar daarvan het ‘eerste recht’ op de gegevens hebben. Dit verschil zal denk ik met name een financiële achtergrond hebben, namelijk dat de ESA niet zo’n giga-begroting als de NASA heeft. Gevolg van dit alles is dat zodra zo’n Europese satelliet z’n gegevens naar de Aarde zend die gegevens éérst terecht komen bij die instituten of ondernemingen. Die kunnen dagen of soms weken eerst zelf met de gegevens stoeien, voordat ze vrijgegeven worden. Een logische reden dus, maar wel eentje die te betreuren valt. De Amerikanen zijn wat dat betreft een stuk transparanter om alles direct online te zetten én ook minder afhankelijk van die instituten of ondernemingen. Ik heb wel ’t idee dat er verbetering zit in ESA’s publicatie-politiek: zie als voorbeeld de scheervlucht van de Europese Rosetta deze avond langs de planetoïde Stein. Als ’t goed is volgen morgen de eerste beelden. Op 1 juli jongstleden nam Frankrijk het voorzittersschap op zich van de Europese Unie en bij die gelegenheid liet President Sarkozy doorschemeren de ESA te willen modelleren naar de NASA. Wat betreft de wijze/snelheid van publicatie van data zou ik zeggen: DOEN! 😀

References[+]

References
↑1 Of in opdracht. Maar ze blijft eigenaar.

Cassini ontdekt ringbogen om Saturnus

Geplaatst op door Arie Nouwen
Beantwoorden

Credit: NASA/JPL.

De verkenner Cassini is er in geslaagd twee gedeeltelijke ringen van Saturnus te ontdekken, die zich beiden in de buurt van een maantje bevinden. Het gaat om de maantjes Anthe en Methone, op deze foto bij de pijlen te zien. Op de foto hiernaast zie je één van die gedeeltelijke ringen. De heldere punt is de maan Anthe, wiens diameter is ongeveer 1 km [1]Methone is met z’n drie km een tikkeltje groter.. De gedeeltelijke ringen worden ringbogen genoemd en ze voeden bij sterrenkundigen de gedachte dat alle binnenste manen van Saturnus zich in een gehele ring of in zo’n ringboog moeten bevinden. Anthe en Methone bevinden zich in een gebied dat erg verstoord wordt door zogenaamde gravitationele resonanties die veroorzaakt worden door de grote maan Mimas. Door die resonanties wiebelen Anthe en Methone voortdurend heen en weer en het zorgt ook voor wisselingen in de ringen. Het materiaal van de ringbogen is waarschijnlijk afkomstig van Anthe en Methone, doordat micrometeorieten inslaan op deze maantjes en materiaal de ruimte inslingert. Bron: NASA/JPL.

References[+]

References
↑1 Methone is met z’n drie km een tikkeltje groter.

Meer bekend over oorsprong kometen

Geplaatst op door Arie Nouwen
Beantwoorden

Credit: CFEPS

Sterrenkundigen hebben 31 mei 2008 een object in het zonnestelsel ontdekt met een vreemde baan, die mogelijk verband houdt met de oorsprong van een aantal kometen. Het gaat om 2008 KV42, een ijsachtig stuk rots met een doorsnede van zo’n 50 km, die momenteel op een afstand van 35 Astronomische Eenheden [1]1 AE is de afstand Aarde-Zon, bijna 150 miljoen km. staat. Op 16 juli 2008 werd de ontdekking bekendgemaakt. 2008 KV42 is een Trans-Neptunisch object, dat wil zeggen dat ‘ie altijd buiten de baan van de planeet Neptunus blijft. Het vreemde van z’n baan is dat ‘ie de andere kant uitgaat dan de richting van de planeten én dat z’n baanvlak een erg grote hoek maakt met het eclipticavlak, zo’n 104° (zie de afbeelding). Dat staat bijna haaks op het eclipticavlak, het baanvlak van de planeten. Nooit eerder werd een Trans-Neptunisch object met een teruglopende, retrograde baan gezien. Sommige kometen hebben ook zo’n afwijkende baan, zoals de welbekende komeet Halley. Men hoopt nu aan de hand van 2008 KV42 [2]waarvan men nog niet precies weet of het zelf een komeet is of iets wat erop lijkt. te kunnen bepalen hoe het komt dat dergelijke kometen hun ‘moederhaard’, de buiten het zonnestelsel gelegen Oortwolk, verlaten en afwijkende banen á  la Halley innemen. Een animatie van de baan van 2008 KV42 is hier te zien, 4,5 Mb groot. Het team dat de vreemde ijsrots ontdekte heeft overigens een leuk koosnaampje voor ‘m: Drac!  Yep, van Dracula. Vampieren zoals Dracula schijnen tegen muren op te kunnen lopen en de baan van 2008 KV42 is net zo tegendraads. 😀 Bron: Eurekalert + CFEPS.

References[+]

References
↑1 1 AE is de afstand Aarde-Zon, bijna 150 miljoen km.
↑2 waarvan men nog niet precies weet of het zelf een komeet is of iets wat erop lijkt.

Was ’t geen prachtig bankbiljet?

Geplaatst op door Arie Nouwen
Beantwoorden

Credit: DNB

Weinigen zullen zich het nog herinneren, maar ergens in de jaren vijftig kende Nederland een bankbiljet van vijfentwintig gulden met daarop niemand minder dan Christiaan Huygens. Ik wist het zelf ook niet (mijn productiejaar is 1961), maar in een bericht over de tentoonstelling 400 jaar telescopen in Museum Boerhaave in Leiden stond dat prachtige biljet afgebeeld. Op de achtergrond zie je het huis Hofwijck, waar Christiaan Huygens opgroeide. Ook zie je Saturnus, de planeet waarvan Huygens de ringen ontdekte. Datum van ondertekening door de president van de Nederlandsche Bank is 10 april 1955. Op 14 februari 1956 kwam het biljet voor het eerst in circulatie in het betalingsverkeer en tussen 18 april 1977 en 19 januari 1978 werd ‘ie er weer uitgehaald. Het is maar dat jullie het weten. 😉 Bron voor al die data: DNB.

Icke als ruimteweerman

Geplaatst op door Arie Nouwen
Beantwoorden

Credit: DWDD/VARA

Gisteravond was Vincent Icke, de bekende Nederlandse sterrenkundige, te gast in De Wereld Draait Door, het programma van Matthijs van Nieuwkerk. Icke vond dat het in navolging van de weermannen tijd wordt om ook maar eens een ruimteweerman te gaan invoeren. En hij voerde de daad bij het woord door zelf op enthousiaste wijze zo’n ruimteweerpraatje te houden. Hij ging onder andere in op het weer op Jupiter, alwaar al meer dan vierhonderd jaar een storm heerst die we op aarde met windkracht 18 zouden tooien: de Rode Vlek. Gustav en Katrina zijn daar lichte briesjes bij vergeleken. Een storm die zo lang in stand blijft door kleine stormen ‘op te eten’, zoals onlangs nog door de Hubble werd waargenomen. In de studio zaten Nieuwkerk, sidekick Giel Beelen en gasten zoals burgemeester Cohen en oer-rocker Barry Hay ademloos te luisteren naar Icke. Drie hoeraatjes voor Icke! 😀 Wie het optreden van Icke nog eens wil bekijken kan op de volgende link klikken. Spoel naar 35 minuten en geniet van ruimteweerman Icke.

50 miljard zonmassa’s: zwaarder kan echt niet

Geplaatst op door Arie Nouwen
Beantwoorden

Credit: ESA/NASA

3½ Miljard lichtjaar van ons verwijderd in het sterrenbeeld Kreeft (Cancer) bevindt zich het vreemde object OJ 287, een blazar. Da’s een actief soort sterrenstelsel dat zich onderscheidt van de quasars doordat ze grote variaties in hun helderheid vertonen, hun straling sterk gepolariseerd is én hun spectrum geen emissie- of absorptielijnen vertoond. Blazars zijn genoemd naar het prototype BL Lacertae. In OJ 287 bevindt zich een dubbel superzwaar zwart gat, waarvan de zwaarste component 18 miljard zonmassa’s schoon aan de haak weegt. Eén enkel object dat achttien miljard keer zwaarder is dan de Zon! Op dit moment is dat het zwaarste enkele object dat bekend is in het heelal. Interessante vraag is uiteraard of nóg zwaardere exemplaren kunnen bestaan. Over die vraag hebben enkele durfallen (de sterrenkundigen Natarajan en Treister) zich gebogen en ze kregen nog antwoord ook: vijftig miljard zonmassa’s! Dus 50.000.000.000 keer de massa van onze centrale verwarming [1]De zon weegt 1,9891 x1030 kg, dus de theoretisch grootste massa is zo’n 100.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000 kg Ahum…. OJ 287 zou bijna drie keer in een dergelijk monster passen. De berekening gaat uit van het gegeven dat zwarte gaten steeds zwaarder worden door massa aan te trekken, maar ze verliezen ook weer straling door Hawkingverdamping en door het feit dat de invallende materie energierijke straling uitzendt die andere invallende materie weerhoudt in het zwarte gat te vallen. Op die wijze kwam men aan de theoretische limiet van de grootst mogelijke massa voor één enkel object. Volgende vraag: waar vinden we zo’n object? Trouwens, wie de berekeningen van de heren Natarajan en Treister na wil lezen kan hier terecht. Binnenkort ook te bewonderen in de Monthly Notices of the Royal Astronomical Society (MRNAS). Bron: DailyGalaxy.

References[+]

References
↑1 De zon weegt 1,9891 x1030 kg, dus de theoretisch grootste massa is zo’n 100.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000 kg Ahum…

Beste blik op ’t zwarte gat in centrum Melkweg

Geplaatst op door Arie Nouwen
6

Credit: Noble & Gammie.

Door radiotelescopen in Hawaï, Californië en Arizona te laten samenwerken hebben sterrenkundigen hun beste blik tot nu toe kunnen werpen op het superzware zwarte gat in het centrum van onze Melkweg. Via de techniek van de Very Long Baseline Interferometry (VLBI) vormden de drie radiotelescopen één grote radiotelescoop met een lengte van maar liefst 4.500 km. Daarmee bekeken sterrenkundigen dat zwarte gat, Sagittarius A  (of Sgr A) genoemd vanwege z’n lokatie in het sterrenbeeld Boogschutter (Sagittarius). Door de VLBI-techniek, waarbij in dit geval gekeken werd naar radiostraling met een golflengte van 1,3 mm, kon men in Sgr A* details zien men een ongeëvenaarde resolutie van maar liefst 37 micro-boogseconden. Da’s ongeveer hetzelfde als een voetbal die je vanaf de Aarde op de Maan ziet. 😯 Vanwege z’n massa (3,6 miljoen zonmassa’s) heeft het centrale zwarte gat een grote waarnemingshorizon [1]De grens van een zwart gat, waarbinnen ontsnappen niet meer mogelijk is.: zo’n 16 miljoen km in doorsnede. Die grootte heeft men nu ongeveer met de waarnemingen van de VLBI bereikt. De vraag is nog wel wat men precies gezien heeft aan details. Zijn het ‘hot spots’, die om de horizon cirkelen, is het een jet die wegspuwt van het zwarte gat, is het een soort van gloeiende corona? Daar zijn nog geen antwoorden op. In een vervolgonderzoek wil men kijken of de radiotelescopen ook op een golflengte van 0,85 mm kunnen werken en dat moet dan nog scherpere beelden opleveren. Op de afbeelding hierboven een computeranimatie van de omgeving van de waarnemingshorizon van Sgr A*. Morgen verschijnt er een artikel in het Engelse vakblad Nature over de waarnemingen aan Sgr A*. Mocht ik nog ergens ‘harde’ foto’s van het centrale zwart gat te zien krijgen, dus geen illustratie zoals hierboven, dan plaats ik die uiteraard onmiddellijk. Jullie kennen mij. 😉 Bron: Harvard-Smithsonian + ScienceNews.

References[+]

References
↑1 De grens van een zwart gat, waarbinnen ontsnappen niet meer mogelijk is.

Rosetta is klaar voor Steins

Geplaatst op door Arie Nouwen
Beantwoorden

Credit: ESA, image by C.Carreau

Komende vrijdag, 5 september, om 20.58 uur Nederlandse tijd zal de Europese Rosettasonde met een vaartje van 8,62 km per seconde een scheervlucht maken langs de planetoïde Steins. Daarbij zendt hij even geen signalen naar de aarde. Pas anderhalf uur later is bekend hoe de flyby is verlopen. De eerste foto’s en meetgegevens komen binnen in de nacht van 5 op 6 september, dus zaterdag kunnen we daarvan smullen. 😀 Rosetta kreeg de planetoïde Steins al op 4 augustus j.l. in zicht, op een afstand van 24 miljoen kilometer. De camera’s aan boord begonnen het hemellichaam te volgen om zijn baan rond de zon steeds preciezer te kunnen berekenen. Toen die baan voldoende bekend was, lieten de vluchtleiders de motor van Rosetta twee minuten branden. Een kleine correctie die er voor zorgt dat de satelliet vrijdag op een veilige achthonderd kilometer langs Steins vliegt. Al ruim voor de ontmoeting staat de wetenschappelijke camera OSIRIS aan boord van Rosetta op scherp. Hij gaat de baan en de vorm van de planetoïde nog veel nauwkeuriger bepalen en onderzoek doen naar het oppervlak. Heeft de klomp steen van bijna vijf kilometer doorsnee bergen of kraters? Waaruit bestaat hij precies? En welk effect heeft miljarden jaren zonnewind op Steins gehad? Op die vragen hoopt Rosetta antwoord te vinden. Steins is zoals ik eerder schreef niet het einddoel van Rosetta, maar ‘slechts’ een tussenstation. Hét einddoel is de komeet 67P/Churyumov-Gerasimenko, waar Rosetta in 2014 na een vlucht van 6,5 miljard km een ontmoeting mee zal hebben. O ja, tussen 5 september 2008 en 2014 zal Rosetta nóg een planetoïde aandoen, 21 Lutetia ergens in 2010. Wie het allemaal de komende dag exact wil volgen kan de blog van Rosetta in de gaten houden. Een ruimtesonde met een eigen weblog, wat dacht je daarvan? 🙂 Een heel nauwkeurig ‘vluchtschema’ voor de Rosetta is hier te vinden. Bron: ESA.

Bron van kosmisch stof is bekend

Geplaatst op door Arie Nouwen
2

Credit: Mathew Genge (Imperial College in Londen)

Je zou het niet zeggen, maar dagelijks valt er tonnen aan kosmisch stof op het aardoppervlak, micrometeorieten die een doorsnede van ongeveer ééntiende millimeter hebben. Onderzoek van dr. Mathew Genge (Imperial College in Londen) heeft aangetoond dat een deel van dat kosmische stof afkomstig is van een oeroude gordel van planetoïden ergens tussen de planeten Mars en Jupiter. De vraag is natuurlijk hoe je van stof dat op Aarde ‘neerdwarrelt’ kunt zien waar het precies vandaan komt. Genge heeft daartoe ruim 600 van die micrometeorieten verzameld en zeer nauwkeurig bestudeerd op hun chemische en minerale samenstelling. Als een ware legpuzzel heeft hij de gegevens naast elkaar gelegd en gekeken welke verbanden er zijn. Vervolgens keek hij naar de chemische en minerale samenstelling van de verschillende planetoïdengordels en hij ontdekte dat er één gordel erg veel verband hield met de door hem onderzochtte stofdeeltjes: de gordel van de Koronisplanetoïden, waarvan 243 Ida het meest bekende lid is. De familie van de Koronisplanetoïden is zo’n twee miljard jaar geleden ontstaan nadat een grote planetoïde uiteenviel. Maar Genge was niet tevreden met dit resultaat en ging nog verder analyseren en daarmee ontdekte hij dat één subfamilie van de Koronisplanetoïden, twintig planetoïden die de Karinplanetoïden worden genoemd, overeenkwam met de stofdeeltjes. Die Karinplanetoïden zijn van het type chondriet-planetoïden, hetgeen betekent dat ze uit silicaatrijke gesteenten bestaan. Het kosmische stof dat Genge onderzocht bevat net als de Karinplanetoïden chondrulen, kleine (meestal niet groter dan een aantal millimeter) ronde brokstukken die ooit als gesmolten of gedeeltelijk gesmolten bolletjes materie vrij door de ruimte bewogen. Oeps, klinkt ingewikkeld, maar betekent dus dat Genge daarmee vrij nauwkeurig de bron van kosmisch stof heeft geïdentificeerd. Mmmm, ik zal m’n huishoudster vragen toch es wat voorzichtiger met het stof in m’n huis om te gaan. 😉 Bron: ScienceDaily.

Het sterrenbeeld Melkkoe

Geplaatst op door Arie Nouwen
4

Credit: SP

Eh… het sterrenbeeld Melkkoe? Een nieuw sterrenbeeld aan het firmament misschien? Noppes. Het is het door de Socialistische Partij (SP) gisteren uitgebrachte rapport over de oplichtingspraktijken van de Astroprogramma’s op de Vaderlandsche kijkbuisch. En die astroprogramma’s hebben hélemaal niets te maken met sterrenkunde, laat dat duidelijk zijn. We hebben ’t over die programma’s bij RTL en SBS, zoals Astro-TV, waarbij kijkers kunnen bellen om advies te krijgen van zo’n astroloog. Het mag duidelijk zijn dat ik die Astro-TV de grootste onzin vind, niet alleen omdat ik net als de SP van mening ben dat je mensen niet mag belazeren om tegen betaling een nepadvies te krijgen, maar vooral omdat astrologie onzin is. Ik heb eerder al betoogd waarom ik het onzin vind en als ik gisteren die beelden van Astro-TV in Tros-Radar zag wordt ik nog eens bevestigd in de onnozelheid van de horoscopie. Die bellers hebben vaak een probleem met hun gezondheid of liefdesleven en zoeken bij de spirituele mediums hevig antwoorden op vragen waar ze mee zitten. RTL en SBS hebben ná het debacle met de belspelletjes een nieuwe melkkoe gevonden en daar wordt héél veel geld mee verdiend. Ik hoop dat de SP steun genoeg krijgt in de Tweede Kamer en regering om een eind te maken aan dat soort praktijken. Hieronder nog een grappige cartoon van Fokke en Sukke over het einde van Astro-TV. Bron: NRC-Handelsblad, 2 september 2008.

Credit: Fokke & Sukke, NRC.