ESO 510-G13, een gekromd sterrenstelsel

ESO 510-G13

Credit: NASA and The Hubble Heritage Team (STScI/AURA).

Ik kwam vandaag bovenstaande foto tegen van het sterrenstelsel ESO 510-G13, 150 miljoen lichtjaar verderop in het sterrenbeeld Waterslang. Het was één van de twintig mooiste foto’s van de Hubble ruimtetelescoop die de krant The Guardian online had geplaatst. De foto dateert alweer uit 2001, maar kennelijk heeft ‘ie mij de afgelopen jaren telkens weten te ontlopen. 😉 Afijn, deze eerste pinksterdag 31 mei kwamen onze wereldlijnen bijeen en zag ik voor ’t eerst ESO 510-G13. De foto doet mij denken aan de Sombreronevel (M104), alleen na een aantal borrels dan. Er zit een enorme kromming in de stofschijf van ESO 510-G13, die vermoedelijk te danken is aan een recente botsing met een ander sterrenstelsel. Aan de uiteinden van de gekromde stofschijf, vooral rechts, zie je blauwe puntjes: gebieden waar door die botsing een verhoogde stervorming plaatsvindt en massieve, hete, blauwe sterren ontstaan. Hogere resolutiefoto’s van het markante sterrenstelsel zijn hier te vinden. Bron: Hubble.

Wat dacht je hiervan: een dubbele quasar!

Dubbele quasar SDSS J1536+0441. Credit: VLA/J. M. Wrobel and A. Laor.

Yep, het rariteitenkabinet van het heelal kent af en toe vreemde snuiters: neem bijvoorbeeld het object met de prachtige benaming SDSS J153636.22+044127.0. Dat blijkt hoogstvermoedelijk [1]Ja ja, ik weet het, ’t is geen goed Nederlands. Het is ‘hoogstwaarschijnlijk’ óf ‘vermoedelijk’. Maar ach, wat geeft ‘t. een dubbele quasar te zijn. Eén quasar is al een bijzonder object, laat staan een dubbele quasar. Quasars zijn verwegstaande actieve sterrenstelsels, die aangedreven worden door een superzwaar zwart gat. Omdat de stelsels zo ver weg staan zijn ze meestal alleen als puntbronnen aan de hemel te zien [2]Tenminste, dat was het geval in de jaren zestig, toen ze pas ontdekt werden.. Net zoals sterren en da’s ook de reden van hun benaming: quasar is een afkorting van quasi-stellar radio source. In het spectrum van SDSS J1536+0441 zag men geen enkele emissielijnen, zoals gewoonlijk, maar dubbele lijnen. Dat wijst op een dubbele bron van aktiviteit. Eén quasar bijvoorbeeld met een paar superzware zwarte gaten, die rondjes om elkaar draaien. Geen unieke situatie, komt vaker voor, zoals in OJ287. Verder onderzoek aan SDSS J1536+0441 met behulp van de radiotelescoop van de Very Large Array (VLA) in New Mexico heeft aangetoond dat de twee bronnen (VLA-A en -B op de afbeelding) 0,97″ van elkaar afliggen, wat overeenkomt met een werkelijke scheidingsafstand van 5 kiloparsec. Zeg 15.000 lichtjaar ongeveer. Dat wijst meer op twee aparte quasars, die vlakbij elkaar staan, dan op één quasar met een dubbel centraal zwart gat. Dat vermoeden van de dubbele quasar-theorie wordt nu bevestigd door recente waarnemingen met behulp van het HAWK-1 instrument dat aan één van de Very Large Telescopes (VLT) in Chili verbonden is. Kortom, een bijzondere quasar, die SDSS J1536+0441. Eh… ik moet wel bekennen dat ‘ie niet echt uniek is, want er zijn er meer van. Er zijn schijnbaar dubbele quasars, die vlakbij elkaar aan de hemel staan, maar fysiek niets met elkaar te maken hebben. En er is ook een dubbele quasar, die ontstaat door het gravitatielens-effect. Dat zijn QSO 0957+561 A (SBS 0957+561 A) en QSO 0957+561 B, ook wel de tweeling-quasar genoemd. Maar ook da’s in feite een schijnbare dubbel. In de Sloan Digital Sky Survey (SDSS) catalogus komen bijna dertig fysieke quasarparen voor, waar SDSS J1536+0441 er eentje van is. Niet echt zeldzaam dus, maar het blijven aparte objecten. Bron: Simostronomy.

References[+]

References
1 Ja ja, ik weet het, ’t is geen goed Nederlands. Het is ‘hoogstwaarschijnlijk’ óf ‘vermoedelijk’. Maar ach, wat geeft ‘t.
2 Tenminste, dat was het geval in de jaren zestig, toen ze pas ontdekt werden.

Astrometrie levert haar 1e exoplaneet op

Credit: NASA/JPL-Caltech.

Voor het eerst is een exoplaneet ontdekt door middel van de techniek van de astrometrie, waarbij men gemeten heeft dat de ster waar de exoplaneet om draait door de gravitationele werking een beetje schommelt. Het gaat om de ster VB 10 in het sterrenbeeld Arend (Aquila), een kleine rode dwergster (klasse M), die 1/12e van de massa van onze zon en 1/10e van haar omvang telt. De exoplaneet wordt VB 10b genoemd. Beiden staan op een afstand van slechts 20 lichtjaar. De exoplaneet is in vergelijking weer groot, zo’n 6 Jupitermassa’s op de kosmische Sonja Bakker-weegschaal. Op de afbeelding hieronder zie je het VB 10-systeem in vergelijking met het zonnestelsel. Voor de ontdekking van VB 10b is de ‘oude’ telescoop van het Palomar Observatory weer eens van stal gehaald. Met een astrometrie-instrument [1]Het Stellar Planet Survey instrument. verbonden aan die 5m telescoop [2]Eens de grootste telescoop ter wereld. Tegenwoordig stelt dat niks meer voor. keek men de afgelopen twaalf jaar naar VB 10. En wat bleek na dat langdurige turen: dat de ster zichtbaar heen en weer schommelt, doordat een (onzichtbare) exoplaneet telkens aan ‘m trekt. Nou hoor ik sommige Astroblogslezers al direct zeggen “Hé Adrianus, luister eens eventjes, dat schommelen van die sterren wás toch al één van de manieren om exoplaneten te ontdekken?” En ja, geachte Astrobloglezers, daar hebben jullie helemaal gelijk in. Samen met de transitiemethode, waarbij het licht van de ster eventjes verduisterd als er een exoplaneet voorbijschuift, is de schommelmethode dé manier om exoplaneten te ontdekken en inmiddels zijn er al zo’n 339 van ontdekt.

Het VB 10-systeem en het zonnestelsel. Credit: NASA/JPL-Caltech.

Maar bij die tot nu toe gehanteerde schommelmethode zag men de ster niet zelf bewegen, maar keek men naar de Dopplerverschuiving in de spectraallijnen ervan. Dat levert ook een indicatie op voor het heen en weer bewegen van de ster, dus een indirecte manier. Het bewegen van VB 10 is direct gemeten, dus dat maakt ‘m uniek. In de afbeelding hiernaast zie je de schommel van VB 10 als het kleine rode cirkeltje rondom de dwergster. Denk niet dat de schommel erg eenvoudig was om te detecteren, want de beweging komt overeen met het waarnemen van de dikte van een haar op drie km afstand. 😯 Oeps, die Palomartelescoop kan er nog van van! JPL.

References[+]

References
1 Het Stellar Planet Survey instrument.
2 Eens de grootste telescoop ter wereld. Tegenwoordig stelt dat niks meer voor.

Valt Marsrover Spirit nog te redden?

Situatie Spirit wordt nagebootst. credit: NASA/JPL

Marsrover Spirit zit vast in de Martiaanse grond. Om ‘m uit deze netelige positie te bevrijden zijn technici van de NASA druk bezig om de situatie ter plekke te onderzoeken. Sterker nog, in een hal ergens in de VS wordt de situatie op Mars zo goed als mogelijk nagebootst. Er staat een replica van de Spirit en daarmee willen ze kijken welke mogelijkheden er zijn. Helemaal in het onderzoeken van die mogelijkheden is de NASA niet, want vanuit het Amerikaanse publiek komen ook talloze suggesties. Zo is daar de zevenjarige Julian die heeft voorgesteld om de Spirit los te wurmen door de robotarm waar de camera aan vast zit te gebruiken als een soort hefboom. Een tekening hoe Julian dat voor zich ziet zie je hier. Voorlopig is de NASA niet van plan om de robotarm op deze manier te gebruiken. Wél willen ze de robotarm ónder de Spirit laten kijken, voorzover dat mogelijk is, een situatie die nog niet eerder aan de hand is geweest. Gunstig is dat de energietoevoer gestegen is naar 80% van het oorspronkelijke vermogen. Oorzaak hiervan is de wind, die de zonnepanelen van de Spirit flink heeft schoongeblazen. Het vermogen bedraagt nu 843 Watt-uur, terwijl dat eerder slechts 200 Watt-uur bedroeg. Aan de batterijen ligt het dus niet om de Spirit uit haar Martiaanse Alcatraz te bevrijden. 🙂 Bron: Universe Today.

Grootste gebonden structuur in het heelal ontdekt

Centrale deel van PKS 0745-191. Credits: NASA/STScI/Fabian, et al.

Met behulp van de op 10 juli 2005 gelanceerde Japanse röntgensatelliet Suzaku zijn sterrenkundigen erin geslaagd om de grootste gravitationeel gebonden structuur van het heelal te ontdekken, een hete gaswolk in en rondom de cluster van sterrenstelsels PKS 0745-191. Die cluster ligt 1,3 miljard lichtjaar van de aarde vandaan in het zuidelijke sterrenbeeld Achtersteven (Puppis). Tussen 11 en 14 mei 2007 [1]Goh, wat hebben die lui de gegevens goed kunnen bestuderen. 😉 nam de Suzaku vijf foto’s van het hete gas en daaruit blijkt het een omvang van maar liefst 11,2 miljoen lichtjaar te hebben. Op de kleine afbeelding hierboven zie je de kern van de cluster PKS 0745-191, op de grote foto hieronder toont de cirkel de begrenzing aan van het gasveld. In het midden is klein dat centrale gedeelte te zien. Op die grens stroomt koud intergalactisch gas binnen en wordt verwarmd. Ook zijn de buitenste regionen bezig om naar binnen te vallen, richting centrale regio. De temperaturen van het gas, die een maat zijn voor de snelheid van de atomen, zijn krankzinnig hoog. Op 1,1 miljoen lichtjaar afstand wordt de hoogste temperatuur bereikt van maar liefst 91 miljoen °C. Naar buiten zakt de temperatuur en op de grens – 5,6 miljoen lichtjaar van het centrum – is het altijd nog een tropische 25 miljoen °C. 😯

Credits: NASA/ISAS/Suzaku/M. George, et al.

Alle ins & outs van de ontdekking van de supergrootte gaswolk verschijnen binnenkort in het Britse vakblad The Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. Wie leesvoer tijdens het Pinksterweekend nodig heeft kan het artikel hier lezen. Dit is trouwens al het derde artikel deze week waarover ik schrijf waar ene Andrew Fabian (sterrenkundige verbonden aan het Institute of Astronomy in Cambridge) aan heeft meegewerkt. Druk baasje, die Fabian. 🙂 Bron: Universe Today.

References[+]

References
1 Goh, wat hebben die lui de gegevens goed kunnen bestuderen. 😉

Herschel’s HIFI doorstaat eerste test

HIFI in Herschel. Credit: ESA.

De eerste testen met het ruimte-instrument HIFI zijn goed verlopen. Volgens HIFI-projectleider Peter Roelfsema van het Nederlands ruimte-onderzoeksinstituut SRON functioneert HIFI, die na de succesvolle lancering aan boord van de ruimtetelescoop Herschel eerder deze maand nu op een miljoen kilometer van de aarde is, naar behoren. HIFI (Heterodyne Instrument for the Far Infrared) is in alle opzichten het meest omvangrijke ruimtevaartproject onder Nederlandse leiding tot nu toe. Het instrument gaat onderzoek doen aan het ontstaan van sterren en planeten en metingen verrichten aan de atmosfeer van planeten en kometen in ons zonnestelsel. Maar voordat het zover is, moeten de onderzoekers van SRON vaststellen of HIFI naar behoren functioneert. Roelfsema: “De laatste tests hebben we een paar maanden geleden uitgevoerd, kort voor de lancering van Herschel vanaf de lanceerbasis van de Europese ruimtevaartorganisatie ESA in Kourou, Frans-Guyana. Die verliepen naar wens, maar daarna is HIFI blootgesteld aan de trillingen en de druk van de lancering en aan de extreme omstandigheden in de ruimte. Daarom was het toch een opluchting toen we de schakelaars omzetten en het instrument op de gewenste manier reageerde”.
De volgende fase in het operationeel worden van HIFI is al begonnen. Roelfsema: “Nu we weten dat de instrumenten werken, gaan we onderzoeken of ze ook meten wat ze moeten meten en of ze genoeg gegevens naar de aarde doorseinen. Als dat allemaal lukt, dan kunnen de wetenschappers aan de slag”. ESA beoordeelt de onderzoeksvoorstellen. Een deel van de onderzoekstijd die beschikbaar is, gaat naar de Europese landen die het project organiseren en financieren. Maar er is ook volop ruimte voor waardevolle voorstellen van onderzoekers uit andere delen van de wereld. Bron: Nova.

Is HDF 130 een tweede ‘Voorwerp’?

HDF 130. Credit: X-ray (NASA/CXC/IoA/A.Fabian et al.); Optical (SDSS), Radio (STFC/JBO/MERLIN)

Een gaswolk op een afstand van tien miljard lichtjaar genaamd HDF 130, welke onlangs ontdekt is met behulp van de röntgensatelliet Chandra, vertoont allerlei trekjes die ‘m doen lijken op Hanny’s Voorwerp. Dat laatste, inmiddels wereldberoemde, object – in 2007 door Hanny van Arkel uit Heerlen ontdekt – is een gaswolk die tot lichten wordt gebracht door een uitbarsting in het verleden van het superzware zwarte gat in het centrum van het naburige IC 2497. HDF 130 [1]HDF staat voor Hubble Deep Field. Chandra keek naar hetzelfde gebied als waar Hubble ooit naar keek, maar dan in het röntgengebied. komt voor in de opname genaamd Chandra Deep Field-North, een zeer diepe röntgenblik in het heelal van een gebiedje ter grootte van 60% van de Volle Maan, verkregen met een belichtingstijd van maar liefst 23 dagen. 😯 HDF 130 wordt een X-ray ghost genoemd. Tsja, moet je dat nou vertalen met ‘röntgenstralingsspook’? Ik vind ’t niet staan, maar goed wie ben ik. Afijn, dat spook is ontstaan doordat een nabij superzwaar zwart gat in een actief moment straling uitzond richting de gaswolk HDF 130, welke vervolgens in het röntgengebied van het spectrum ging stralen. Maar maakt dat HDF 130 ook gelijk een tweede ‘Voorwerp’? Afgezien van de tijdelijke uitbarsting van de motor achter de echo’s, dat nabije superzware zwarte gat, zien de sterrenkundigen meer verschillen dan overeenkomsten. HDF 130 is bijvoorbeeld veel groter dan Hanny’s Voorwerp. De hoeveelheid röntgenstraling die door HDF 130 wordt uitgestraald is equivalent aan de uitbarsting van wel een miljard supernovae, véél meer dan in Hanny’s Voorwerp. Ook straalt HDF 130 in röntgenlicht, terwijl Hanny’s Voorwerp vooral in het optische gebied straalt.  Wel is in HDF 130 een radio-puntbron gezien, hetgeen samenvalt met een elliptisch stelsel die ook in optisch licht kan worden gezien. Op de röntgenfoto hieronder ligt dat stelsel op de plek van het groene kruisje.

Credit: X-ray (NASA/CXC/IoA/A.Fabian et al.); Optical (SDSS), Radio (STFC/JBO/MERLIN)

Het feit dát er een radiobron is wijst op een zwart gat dat aan het groeien is en dat niet zoals het zwarte gat van IC 2497 in een soort van winterslaap is terechtgekomen. De verwachting is dat objecten zoals HDF 130 in de toekomst vaker zullen worden ontdekt, doordat de mechanismen welke vermoedelijk verantwoordelijk zijn voor het ontstaan van het röntgenspook, eh… sorry röntgenstralingsspook vaker zullen voorkomen dan welke de oorzaak zijn van Hanny’s Voorwerp. Kortom, voorlopig is Hanny’s Voorwerp het enige echte ‘Voorwerp’ in het heelal! 😀 Meer informatie over HDF 130 is voor de liefhebbers in dit wetenschappelijke artikel te lezen, welke binnenkort wordt gepubliceerd in The Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. Bron: Universe Today.

 

References[+]

References
1 HDF staat voor Hubble Deep Field. Chandra keek naar hetzelfde gebied als waar Hubble ooit naar keek, maar dan in het röntgengebied.

XMM-Newton kijkt in detail naar superzwaar zwart gat

Impressie van het zwarte gat in 1H0707-495. Credit: ESA (Image by C. Carreau)

Met een ongeëvenaarde precisie zijn sterrenkundigen er in geslaagd om een superzwaar zwart gat in het centrum van een verweg gelegen actief sterrenstelsel te bekijken. Het draait allemaal om het zogenaamde Seyfertstelsel [1]Seyfertstelsels zijn een vorm van actieve sterrenstelsels, die sterke emissielijnen uitzenden van heet geïoniseerd gas. De eerste daarvan werd in 1943 ontdekt door de Amerikaan Carl Keenan Seyfert. genaamd 1H0707-495 en hét instrument waarmee men dit stelsel bekeek was de Europese röntgensatelliet XMM-Newton. Vanaf januari 2008 werd 1H0707-495 door XMM-Newton bestudeerd gedurende vier keer een rondje van 48 uren, zolang duurt een rotatie van de satelliet om de aarde. Tot nu toe was een blik op het centrale zwarte gat onmogelijk omdat wolken van gas en stof het zicht belemmeren, maar dankzij de XMM-Newton heeft men daar doorheen kunnen kijken. Wat men zag in het spectrum van de kern van 1H0707-495 waren twee brede emissielijnen van ijzer, de zogenaamde ijzer K- en L-lijnen. Uit de dikte en sterkte van die lijnen kan men veel informatie afleiden over de omstandigheden in de buurt van het zwarte gat en gebleken is dat men nu tot een afstand van twee keer de waarnemingshorizon van het zwarte gat kan kijken, een record. Nauwkeurige analyse van de gegevens liet zien dat er een tijdsverschil is van 30 seconden tussen de aankomst van röntgenstraling die direct afkomstig is van de omgeving dichtbij het zwarte gat en straling die via de zogenaamde accretieschijf rondom het zwarte gat als een echo wordt gereflecteerd. Door dat tijdsverschil kan men afleiden hoe groot de accretieschijf precies is en daaruit is weer een massa berekend van het zwarte gat van 3 á 5 miljoen zonmassa’s. Het zwarte gat blijkt zeer snel te roteren en maar liefst twee aardmassa”s per uur aan materie op te slurpen. 😯 Oeps, daar moet je niet te dichtbij komen. Een uitgebreid artikel over de waarnemingen van het zwarte gat in 1H0707-495 met behulp van de XMM-Newton satelliet is gisteren in het Engelse vakblad Nature verschenen. Tot de auteurs ervan behoort ook ene W.M.Brandt (Department of Astronomy and Astrophysics, The Pennsylvania State University). Jan, familie van jou? Bron: ESA.

References[+]

References
1 Seyfertstelsels zijn een vorm van actieve sterrenstelsels, die sterke emissielijnen uitzenden van heet geïoniseerd gas. De eerste daarvan werd in 1943 ontdekt door de Amerikaan Carl Keenan Seyfert.

De volgende Marsrover heet… Curiosity

MSL eh… Curiosity. Credit: NASA/JPL

De NASA heeft bekendgemaakt dat de volgende Marsrover, die tot nu toe als Mars Science Laboratory (MSL) bekend stond, Curiosity [1]Nieuwsgierigheid. gaat heten. De NASA had voor het bedenken van de naam een wedstrijd uitgeschreven, hetgeen 9.000 inzendingen opleverde, en de winnaar werd de twaalfjarige Clara Ma uit Kansas, die met de naam op de proppen kwam. Clara mag haar naam op de Marsrover schrijven, die volgens de planning ergens in de herfst van 2011 zal worden gelanceerd. Als argumenten voor het kiezen van de naam Curiosity had Clara de volgende omschrijving:

Curiosity is an everlasting flame that burns in everyone’s mind. It makes me get out of bed in the morning and wonder what surprises life will throw at me that day. Curiosity is such a powerful force. Without it, we wouldn’t be who we are today. Curiosity is the passion that drives us through our everyday lives. We have become explorers and scientists with our need to ask questions and to wonder.

Mooi gezegd, nietwaar? Clara Ma is overigens niet de enige wiens naam richting Mars gaat, want iedereen kan via deze website van de NASA zijn/haar naam opgeven. Die wordt op een robot-microchip gezet en die gaat in 2011 enkele reis Mars. Ik heb ’t ook zojuist gedaan en het officiële certificaat dat ik kreeg zie je hieronder. Adrianus V gaat ook naar Mars, yep! 😀 Bron: NASA/JPL.

Credit: NASA/Adrianus V

References[+]

References
1 Nieuwsgierigheid.

Afscheid

De winkel van Ganymedes. Credit: Ganymedes.

Vanmorgen heb ik afscheid genomen van m’n vader, die zoals jullie weten afgelopen zaterdag is overleden. In de samenkomst met familie, vrienden en bekenden heb ik een rede gehouden waarin ik onder andere de gebeurtenis noemde die mij in feite op het spoor bracht van de sterrenkunde. In 1977 was ik namelijk met m’n vader meegereden naar Amstelveen om daar bij de firma Ganymedes een telescoop te gaan kopen. Ik was toen net zestien geworden en mocht van m’n ouders iets uitzoeken voor m’n verjaardag. De gemiddelde teenager koos toen voor een brommer (Puch’s waren toen in de mode), maar eigenwijs als ik was koos ik voor een telescoop. Ik had al in de jaren zestig een tic opgebouwd door de Apollovluchten, waar ik gefascineerd door was geraakt. Begin jaren zeventig raakte dat allemaal in het slop en zakte de belangstelling voor ‘het hogere’ weg, maar de landingen van de twee Vikingen op Mars in 1976 brachten het zaakje weer terug op de rails. En zodoende wilde ik januari 1977 per sé een telescoop. Dat werd uiteindelijk een D60 mm F900mm Tasco refractor, gekocht bij die genoemde firma. Op internet kwam ik nog een foto tegen van het winkelpand van toen (zie afbeelding) en volgens mij is dat waar m’n vader en ik ’s avonds door de eigenaar (geen idee hoe de beste man heet) op een allervriendelijkste manier werden geholpen. Kort na de aanschaf van die telescoop, die inmiddels ergens in m’n schuur ligt weg te roesten, ben ik lid geworden van de JWG-afdeling Zwijndrecht, da’s van de Jongerenwerkgroep. Afijn, de rest van m’n hobby kennen jullie inmiddels.