Superaarde ontdekt met dikke, onbewoonbare atmosfeer en ijskern

GJ 1214 b

GJ 1214 b. Credit: ESO/L. Calçada

Astronomen hebben na Corot-7b een tweede superaarde ontdekt waarvan ze de massa en grootte hebben kunnen bepalen. Die geven belangrijke aanwijzingen over de structuur van deze exoplaneet. Het is ook de eerste superaarde waar een atmosfeer is gevonden. De exoplaneet, die draait rond een kleine ster op slechts 40 lichtjaar afstand, is heel belangrijk in de zoektocht naar bewoonbare werelden. De planeet genaamd GJ1214b heeft een massa van zes keer die van de aarde en bestaat waarschijnlijk voor een groot deel uit ijs. Het oppervlak lijkt kokend heet en de planeet is omgeven door een dikke atmosfeer die de planeet onbewoonbaar maakt voor leven zoals we dat op aarde kennen. De ontdekking van de planeet bij de lage-massa ster GJ 1214, die vijf keer zo licht is als onze zon, is vandaag gepubliceerd in Nature. Een overgang vindt plaats wanneer een planeet gezien vanaf de aarde precies voor zijn ster langs beweegt en daarbij een gedeelte van het sterlicht verduistert. De nieuw ontdekte planeet is ongeveer zes keer zo zwaar als de aarde en 2,7 keer zo groot, ongeveer half zo groot als de ijsgiganten Uranus en Neptunus. Hoewel de massa van GJ1214b gelijk is aan die van Corot-7b, is hij veel groter. Dit suggereert dat de samenstelling van de twee planeten verschillend is. Corot-7b heeft waarschijnlijk een rotsachtige kern en zou bedekt kunnen zijn met lava, terwijl astronomen denken dat GJ1214b voor driekwart bestaat uit ijs en verder uit silicium en ijzer. Bron: ESO.

Stephen Hawking op een voetstuk: Niet Normaal

Gisteren is in de Beurs van Berlage in Amsterdam de expositie Niet Normaal geopend, die de positie van gehandicapten aan de kaak wil stellen. Eén van de meest beroemde gehandicapten is toch wel de natuurkundige Stephen Hawking, die hier regelmatig de revue passeert en die we het beste kennen als degene die aankwam met de stelling dat zwarte gaten kunnen verdampen. De beeldenis van Hawking op een voetstuk, übermensch genaamd, is van Jake & Dinos Chapman en het stamt uit 1995. Rond Niet Normaal is ook al een relletje losgebarsten (wanneer niet?), want de Nederlandse Spoorwegen schijnen een in hun ogen aanstootgevende poster van de expositie niet in de stations te willen ophangen. Levert vast röhring op – goed Nederlands? dacht ’t niet – lees PR rond de expositie. Het is allemaal te bewonderen in de Beurs van Berlage van 11 tot 18 uur en het duurt t/m 7 maart 2010. Bron: NRC-Handelsblad, 17 december 2009.

Een kosmische kerstboom in R136

Credit: NASA, ESA, F. Paresce (INAF-IASF, Bologna, Italy), R. O’Connell (University of Virginia, Charlottesville), and the Wide Field Camera 3 Science Oversight Committee

Zie hier een juweel van een foto gemaakt met de Hubble ruimtetelescoop. Die groep heldere, blauwe sterren rechts is R136, een stercluster die deel uitmaakt van de 30 Doradus Nevel, die weer deel uitmaakt van de Grote Magelhaense Wolk (LMC), die weer als dwergstelsel deel uitmaakt van het Melkwegstelsel. Volgen jullie ’t nog (R136 > 30 Doradus > LMC > Melkweg, yep)? Links van R136 is een donkere silhouet zichtbaar, doorspekt met enkele blauwe sterren, die erg veel weg heeft van een… kerstboom. Een kosmische kerstboom, haha hoe toevallig in dit jaargetijde. Hubble fotografeerde het tafereel ergens tussen 20 en 27 oktober dit jaar met z’n Wide Field Camera 3. De 30 Doradusnevel is de meest productieve sterrenfabriek van het melkwegstelsel, waar zeer zware sterren tot soms wel honderd zonmassa’s of meer uit de ‘kosmische grond’ worden gestampt. Een 11,15 Mb versie van bovenstaande foto is hier te downloaden. En een video waarin ingezoomd wordt op het omgekeerde rijtje (LMC > 30 Doradus > R136) is daar te zien. Bron: Hubble.

Een hele Astrotour door het zonnestelsel

Een Astrotour door ’t zonnestelsel. Credit: Astrotour.

Wil je op een hele leuke en leerzame manier te weten komen hoe de verschillende planeten om de Zon draaien dan moet je eens een Astrotour maken op de website van Gunn uit Nieuw-Zeeland. Middels allerlei knoppen in verschillende panelen kan je spelen met de wijze waarop je de bewegingen van de planeten wilt volgen. Volg je een planeet (‘Follow object’) dan staat die planeet stil en zie je de bewegingen van de rest van het zonnestelsel eromheen. Er zitten enkele introductietours ingebakken die je precies wegwijs maken in de Astrotour, dus overbodig dat ik ’t hier allemaal nog eens ga vertellen en kostbare digitale inkt verspil, toch? Afijn, het is donker buiten, op televisie is toch niks, dus ga zo’n Astrotour door ons zonnestelsel maken! 🙂 Tip van deze astroblog kwam van André Heijkoop uit Strijen. Thanx André! Bron: Astrotour.

Publiekslezing: de ster van Bethlehem

Credit: Geralt/Pixabay.

Komende vrijdag, 18 december 2009, houdt sterrenkundevereniging Christiaan Huygens z’n jaarlijkse publiekslezing. De kerst is in aantocht, dus ze dachten bij Huygens, kom laten we dhr. F.H. Fockens vragen om een lezing te geven over ‘De ster van Bethlehem’ en aldus geschiedde. In z’n samenvatting van z’n verhaal zegt Fockens er zelf over: “Wat moeten wij ons toch voorstellen bij die ster van Bethlehem? Was het een nieuwe, heel grote heldere ster (een supernova), was het een komeet of was het een bijzondere samenstand van planeten? We zullen al die mogelijkheden eens kritisch vanuit de astronomie gaan bekijken. Daarbij zullen we steeds eerst nagaan wat een supernova is, waar kometen vandaan komen en hoe planeten langs de sterrenhemel zwerven. De komeet 17P/Holmes bracht mij op een idee. Zagen wij toen de ‘Ster van Bethlehem’ weer?” Afijn, komt allen tezamen op vrijdag bij Huygens! Klokslag 20.30 uur begint ’t. Hoe je d’r komt? Zo dus.

‘Volle Maan-commissie’ vernoemt 4 planetoïden naar Nederlanders

De baan van planetoïde 23403 Boudewijnbuch (1971 FB). Credit: NASA.

Op 2 december heeft de Internationale Astronomische Unie (IAU) vier planetoïden vernoemd naar bekende Nederlanders. Nou ja, bekend is ook maar relatief. Twee kennen we in ieder geval: Planetoïde 23403 is naar Boudewijn Buch (1948-2002) vernoemd, de schrijver / dichter / verzamelaar / reiziger / etc… en planetoïde 23404 die naar Godfried Bomans (1913-1971) – ook al een schrijver – is vernoemd. Twee zijn denk ik alleen bekend bij stoffige archivarissen of historici: Planetoïde (13097) is naar Lamoraal vernoemd en planetoïde (13112) naar Montmorency, de graven van Egmont respectievelijk Hoorne uit de tijd dat we aan ’t stoeien waren met die Spanjolen. De volledige lijst met daarop 298 namen van ‘Nederlandse planetoïden’ is hier te vinden. (23403) Boudewijnbuch werd in 1971 ontdekt door de sterrenkundige Tom Gehrels, vandaar z’n andere catalogusnaam 1971 FB. Alleen ontdekkers van planetoïden mogen een naam indienen bij de vijtienkoppige Committee on Small Body Nomenclature en dat is dan ook gedaan, door dezelfde Gehrels. En wie was het die hem die suggestie voor Büch gaf? Dat was de bekende wetenschapsjournalist Carl Koppeschaar. Weet je wat nou het grappige is van die speciale namencommissie van de  IAU? Dat die enkel en alleen besluiten neemt bij Volle Maan. 😯 Yeah, klinkt als een duister mystiek clubje.

Weer enkele lage-massa planeten ontdekt bij zonachtige sterren

61 Virginis. Credit: NASA Sky View.

Ze zullen niet in ieders lijstje staan van favoriete sterren, maar 61 Virginis en HD 1461 zijn twee bijzondere sterren die het vermelden waard zijn. Bij beide zijn namelijk door een internationaal team van sterrenkundigen onder leiding van Steven Vogt (University of California, Santa Cruz) en Paul Butler (Carnegie Institution of Washington) enkele exoplaneten aangetroffen met lage massa. In het geval van 61 Vir, een ster in het sterrenbeeld Maag (Virgo) 27,8 lichtjaar van ons vandaan die erg veel op onze zon lijkt, zijn het drie exoplaneten, 61 Vir b, c en d. Twee daarvan worden super-aardes genoemd, vanwege hun massa: 61 Vir b is 5 keer zo zwaar als de Aarde, c is 18 keer zo zwaar. 61 Vir d is weer erg zwaar: bijna 23 aardmassa’s. Ter vergelijking: Jupiter is 300 aardmassa’s op de keukenweegschaal en Uranus 15. Het drietal ontdekte exoplaneten draait rondjes om 61 Vir in 4, 28 respectievelijk 123 dagen. Aan de grafiek hieronder – waarin ter vergelijking het zonnestelsel is getekend – kan je zien dat die korte omloopbanen niet voor niets zijn: de afstanden van de planeten tot de ster zijn erg klein. Ergo: het is bloedheet op die planeten, dus leven zullen we er niet zo snel aantreffen.

De banen van 61 Vir b, c en d. Credit: U. New South Wales, Carnegie Institution/DTM.

Verder hebben ze met NASA’s Spitzer Space Telescope, die kijkt in infrarood licht, een stofschijf om 61 Vir aangetroffen, die twee keer zo ver weg staat als Pluto van de Zon. De stofschijf rond 61 Vir lijkt erg veel op de Kuipergordel rond de zon, die de voorraadkast is van veel kometen. Ook dat is weer een grote gelijkenis tussen 61 Vir en de zon. Het verhaal van HD 1461 lijkt op dat van 61 Vir. Ook een ster die op onze zon lijkt, alleen een tikkie verder weg (61 lichtjaren in Walvis). En ook hier minimaal één lage massa planeet die de naam HD 1461b kreeg (7,5 keer de aardmassa), maar wellicht zijn er nog twee andere exoplaneten. Alle exoplaneten werden ontdekt door de inzet van twee telescopen, die van het W. M. Keck Observatorium op Hawaï en van de Anglo-Australian Telescope (AAT) in New South Wales, Australië. Men kon de exoplaneten ‘zien’ door het Doppler-effect: de exoplaneten trekken door hun massa een klein beetje aan de ster en daardoor schommelt die ster lichtjes heen en weer, hetgeen weer meetbaar is door een Doppler-verschuiving. Snappie? Kortom, weer een zooitje exoplaneten die rond zonachtige sterren draaien, die net iets zwaarder dan de Aarde zijn. Volgende doel: de eerste exoplaneet die net zo zwaar als de aarde is, om een ster als de zon draait, net zo ver weg staat als wij om de zon en waar ze met Kerstmis ook kalkoen op het menu hebben staan. 🙂 Bron: Universiteit van Santa Cruz.

Zij is een astronoom: Els Baeten

Els Baeten. Credoit: Ed Edmondson.

Hadden we een week geleden Hanny van Arkel in de schijnwerpers van de serie “She”s an astronomer” van de Galaxy Zoo, dit keer is het de Belgische Els Baeten. Keurig vertaald in ”t Nederlands staat haar verhaal over haar betrokkenheid bij de Galaxy Zoo vanaf vandaag op de blog-site van GZ. Daarin verteld ze onder andere over haar ontdekkingen die ze heeft gedaan van exemplaren van Peas. Huh, peas zijn toch erwten? Yep, letterlijk vertaald zijn ”t erwten. Maar in de sterrenkunde zijn het sterrenstelsels die er op foto’s uitzien als kleine ronde groengekleurde vlekjes, vandaar de naam. Op het GZ-forum leidde het ontdekken van Peas op de SDSS-foto’s tot de inmiddels beroemd geworden discussie genaamd give Peas a chance. En dankzij de ontdekkingen die Els deed van vele van die peas kreeg ze zelfs een vermelding in een wetenschappelijk artikel over het onderwerp. De peas zijn in werkelijkheid compacte sterrenstelsels die een extreem hoge stervorming kennen. Hun kleur hebben ze te danken aan een sterke optische emissielijn veroorzaakt door geïoniseerd zuurstof (O III). Kortom, wil je meer weten over Peas, botsende sterrenstelsels en uiteraard over Els Baeten, lees dan haar interview! 🙂 Bron: Galaxy Zoo Blog.

419 Geminiden op één foto

419 Geminiden, wie telt ze? Credit: Cloudbait

Gisteravond ben ik met Jan Brandt in de Dordtse Biesbosch Geminiden gaan kijken en dat was werkelijk schitterend – afgezien van enkele halfbevroren ledematen. Ik begon iets na elven en ruim een uurtje later hadden we er 47 gezien. Jan bleef nog een half uurtje langer doorvriezen en dat leverde hem een totaal van 55 Geminiden op. Dit jaar dus gelukkig geen Geminieten, zoals we in voorgaande jaren een paar keer hebben meegemaakt. Bij het observatorium genaamd Cloudbait, ergens bij ’t plaatsje Guffey in Colorado (VS), hebben ze een video met daarop welgeteld 419 Geminiden in één foto gepropt en die foto staat hierboven. Wowie! 😯 232 van die 419 meteoren zijn tijdens het maximum gefilmd, dus afgelopen nacht (13>14 december). Omdat de radiant bij Tweelingen (Gemini) gedurende de nacht opschuift lijken de meteoren niet allemaal vanaf één punt aan de hemel te komen. Opvallend afgelopen nacht was wel dat Jan en ik diverse niet-Geminiden zagen, o.a. een paar vanuit Stier. Kan wel kloppen volgens die gasten van Cloudbait, want er waren ook vele Puppis-Veliden, Monocerotiden, 12 Chi Orioniden, Sigma Hydriden en een zooi sporadische meteoren te zien. Druk weekend geweest daarboven. 😉 Bron: Cloudbait.

WISE is vanmiddag succesvol gelanceerd

WISE wordt gelanceerd. credit: United Launch Alliance

Vanmiddag klokslag 15.09 uur (huh?) Nederlandse tijd werd NASA’s Wide-field Infrared Survey Explorer (WISE) met behulp van een Delta II draagraket vanaf Vandenberg Air Force Base in Californië de ruimte in geschoten, tot een hoogte van 524 km. De komende maanden gaat de satelliet de gehele infrarood-hemel in kaart brengen en aangezien alles wel zo’n beetje straalt in het infrarood (omdat alles wel zo’n beetje warmte heeft, of  ’t nou een mens, planetoïde of interstellaire stofwolk is) gaat WISE zo’n beetje alles fotograferen. Anderhalf miljoen foto’s van ieder 11 seconden belichtingstijd verder zal als resultaat hebben dat ‘ie zo’n beetje 99% van de infrarood-hemel heeft gefotografeerd. Mocht je vanmiddag om klokslag 15.09 uur geen tijd hebben gehad zoals ik om de lancering via NASA TV te bekijken heb ik hier de video met zo’n beetje alle bewegende beelden:

Wel een tikkeltje nep dat ze dwars door die echte beelden ook animaties gepropt hebben. Plus dat het geluid een paar seconden voorloopt op de beelden. 🙁 Maar ach, we moeten ’t ermee doen. Bron: NASA.