Maandelijks archief: mei 2011

Witte dwerg eet restanten voormalige planeet op

Geplaatst op door Arie Nouwen
Beantwoorden

Impressie van een witte dwerg met omhullende stofschijf. Credit: Jon Lomberg/Gemini Observatory

Een moederster die haar kroost opeet. Goh, leuk nieuws op Moederdag. Het leven kan hard zijn, ook in de wereld van de sterren. De ‘dader’ is de witte dwerg in het sterrenbeeld Arend (Aquila) genaamd GALEX J1931+0117, kortweg Galex 1931. Witte dwergen ontstaan uit sterren zoals onze zon. Als die hun waterstof in de kern hebben omgezet in helium beginnen ze aan een volgende fase, waarin het waterstof in de buitenlagen ‘verbrand’ tot helium. De ster gaat uitzetten en wordt een rode reus, waarbij de omvang tot voorbij die van de baan de aarde kan komen. Aan het einde van deze fase worden de buitenlagen weggestoten en hou je twee dingen over: een planetaire nevel van die buitenlagen en een hete kern, de witte dwerg. Galex 1931 had ooit ook planeten en in ieder geval eentje ervan is in z’n rode reuzenstadium bij wijze van spreken ‘gezandstraald’ door de hete gassen in de buitenlagen van de ster. De planeet, die de grootte van de aarde kan hebben gehad, werd helemaal afgepeld en wat er uiteindelijk overbleef was een gloeiend hete stofschijf, met een massa vergelijkbaar met die van Vesta, de op één na grootste planetoïde van het zonnestelsel. De rode reus werd uiteindelijk een witte dwerg en uit metingen aan de chemische samenstelling van de atmosfeer van deze dwerg is men er achter gekomen dat ‘ie bezig is die stofschijf op te peuzelen. Men vond er h0eveelheden magnesium, silicium en ijzer die veel hoger zijn dan normaal in een witte dwerg, elementen die je veelvuldig in rotsachtige aardachtige planeten aantreft. De sterrenkundigen hebben zelfs af kunnen leiden dat de planeet net als de aarde uit een kern, mantel en korst moeten hebben bestaan. Bron: NRC-Handelsblad, 7 mei 2011.

 

Wat kunnen we in de herfst verwachten van komeet Elenin?

Geplaatst op door Arie Nouwen
79

Komeet Elenin op 14 maart 2011, © Giovanni Sostero & Ernesto Guido

De lang-periodieke komeet Elenin (C/2010 X1) werd op 10 december 2010 ontdekt door de amateur-astronoom Leonid Elenin in Lyubertsy, Rusland. Hij vond de komeet op vier opnames die hij ‘op afstand’ maakte met een 45 centimeter-telescoop van het observatorium International Scientific Optical Network (ISON) in Mayhill, New Mexico. Bij zijn ontdekking had de komeet een magnitude van 19,5 tot 19.6 en stond ‘ie 647 miljoen km van de aarde. Op 10 september 2011 bereikt ‘ie z’n perihelium, het punt dat de komeet het dichtste bij de zon staat – op 72 miljoen km (0,48 AE) van de zon – en op 16 oktober 2011 zal komeet Elenin het dichtste bij de aarde staan – z’n afstand bedraagt dan slechts 35 miljoen km tot de aarde. Niet alleen zijn er verwachtingen dat we dan een komeet te zien krijgen die wellicht met het blote oog zichtbaar zal zijn, maar ook dat de komeet van invloed zal zijn op de aarde. Over dat laatste wordt op diverse forums op internet al druk gespeculeerd, vooral gevoed door het bericht dat Minister Anatoliy Serdyukov van het Russische ministerie van Defensie in een rapport op basis van nieuwe berekeningen over de baan van de komeet zou hebben aangedrongen op meer geld voor de bouw van 5000 extra ondergrondse ‘bomkelders’, welke in 2012 klaar zouden moeten zijn. Over de speculaties dat komeet Elenin rampspoed zal brengen – zie dit filmpje bijvoorbeeld – kan ik kort zijn: al eeuwenlang worden aan kometen onheilspellende krachten toegeschreven, al net zo lang blijkt dit je reinste flauwekul te zijn en dat geldt ook voor deze komeet. Wat de voorspellingen van de schijnbare helderheid in september betreft is dit een recente lichtcurve:

Credit: Aerith.net

Als ik een lichtcurve heb met nog actuelere gegevens zal ik die hier plaatsen. Bron: Space & Telescope + Wikipedia.

Sterrenkundigen zien zeldzame geboorte van een zware ster

Geplaatst op door Arie Nouwen
2

Credit: ESO/L. Calçada/M. Kornmesser

Een team van sterrenkundigen onder leiding van de Amsterdamse promovendus Lucas Ellerbroek heeft het – zeldzame – geboorteproces van een zware ster blootgelegd. Met de spiksplinternieuwe spectrograaf X-shooter op ESO’s Very Large Telescope (VLT) in Chili, is een zich nog vormende zware ster waargenomen, diep verborgen in een stervormingsgebied in de richting van het sterrenbeeld Vela (Zeilen). Aanvullende waarnemingen met Sinfoni, een ander instrument op de VLT, hebben het bestaan bevestigd van een gasschijf rond de ster, en materie blazende straalstromen loodrecht daarop. Het resultaat is op 1 mei 2011 verschenen in het vakblad Astrophysical Journal Letters. Hoe sterren precies worden gevormd is een van de belangrijkste onopgeloste vraagstukken in de hedendaagse sterrenkunde. Met name de vorming van zware sterren (zo’n 10-100 keer zo zwaar als de zon) is een groot raadsel. Dit komt doordat zware sterren zeldzaam zijn – slechts 1 op de 10.000 sterren is een zware ster – en maar kort leven: een paar miljoen jaar tegen 10 miljard jaar voor de zon.

Het vormingsproces gaat ongeveer 100 keer zo snel. Jonge zware sterren zijn bovendien slecht te vinden doordat ze zich diep in het binnenste van enorme gas- en stofwolken bevinden die zo goed als ondoordringbaar zijn voor zichtbaar licht. Met X-shooter, de gevoeligste spectrograaf ter wereld, is het toch gelukt om het sterk verzwakte zichtbare licht van een zich vormende zware ster waar te nemen. Met Sinfoni is vervolgens een foto gemaakt waarop de straalstromen duidelijk zichtbaar zijn in nabij-infrarood licht, dat iets gemakkelijker doordringt in stofwolken (zie afbeelding hieronder).

SINFONI-afbeelding van het stervormingsgebied, waarin de kleuren verschillende soorten interstellair gas aangeven. De ster en zijn (paars gekleurde) straalstromen zijn aangegeven met het pijltje. Rechts: Detail van hetzelfde gebied; de kleuren geven de snelheid van het gas aan. Te zien is dat het met honderden kilometers per seconde in twee richtingen van de ster af stroomt (Ellerbroek et al. 2011, ApJ, 732, L9). Credit: ESO/Ellerbroek et al.

Bij de vorming van een lichte ster komt het materiaal via een langzaam ronddraaiende schijf gedeeltelijk op de ster terecht; de rest verdwijnt via straalstromen uit het systeem. De vraag is of dit scenario ook van toepassing is op zwaardere sterren. De nieuwe waarnemingen lijken dit laatste te bevestigen, al gaat het er allemaal veel sneller en heftiger aan toe. “Uit het X-shooter-spectrum leren we dat het materiaal in de straaltstroom in twee tegenovergestelde richtingen van de ster af beweegt. Als we de snelheden van dit materiaal meten en herleiden naar de bron, krijgen we informatie over de manier waarop de ster zich in het verleden heeft gedragen”, legt promovendus Lucas Ellerbroek uit. “We bedrijven een soort sterren-archeologie. Zo zien we dat het vormingsproces niet geleidelijk, maar met horten en stoten verloopt.” Samen met prof. Lex Kaper is Ellerbroek een van de eersten die X-shooter mochten gebruiken. Kaper: “X-shooter is de eerste van een nieuwe generatie instrumenten op de VLT. Waar je vroeger het spectrum opgedeeld in kleine stukjes moest waarnemen, kunnen we het nu van het ultraviolet tot en met het infrarood (300 – 2500 nm) in één keer vastleggen. Dat is vooral handig voor dit soort objecten, waarvan je van tevoren niet weet wat er allemaal in het spectrum kan opduiken”. Bron: NOVA + NRC-Handelsblad, 5 mei 2011.

Een bezoekje aan Radio Kootwijk

Geplaatst op door Arie Nouwen
1

Ik was afgelopen week op vakantie met ’t gezin in de buurt van Kootwijk op de Veluwe. Mooie aanleiding om een bezoekje te brengen aan Radio Kootwijk, niet alleen een plaats die hoort bij de gemeente Apeldoorn, maar vooral bekend als de radiozender, waarmee in de jaren twintig de communicatie met het verre Nederlands-Indië verliep. “Hallo Bandoeng, hier Den Haag” waren de historische woorden, die daar als eerste werden gesproken. Voor de astronomie is Radio Kootwijk ook van belang, want van 1951 tot 1955 hebben in Radio Kootwijk Nederlandse sterrenkundigen en radiotechnici – onder wie de bekende sterrenkundige Jan Oort – de radiostraling van waterstofatomen in de Melkweg waargenomen. De radiostraling verraadt de beweging van de waterstofatomen en daarmee hun plaats in het Melkwegstelsel. Met een tot radiotelescoop omgebouwde Würzburg-radarschotel – een door de verdreven Duitsers in de Noordzeeduinen achtergelaten draaibare schotelantenne, geplaatst op de Turfberg bij het radiozendstation -brachten ze als eerste ter wereld de structuur van het Melkwegstelsel in kaart. Meer info daarover vindt je in dit artikel van George Beekman, welk april 1999 in Zenit heeft gestaan. Op woensdag 11 mei a.s. is het precies 60 jaar geleden dat zij voor het eerst radiostraling van waterstofatomen opvingen en daarom zal die dag een officieel informatiepaneel ter plekke worden onthuld. Hieronder een foto van het zendergebouw van Radio Kootwijk, die ik afgelopen woensdag nam.

Bovenstaande info over Radio Kootwijk komt van Wikipedia én van de uitnodiging voor de bijeenkomst 11 mei a.s., waar ik helaas voor verhinderd ben.

Moon Zoo bekijkt de maan van opzij. En hoe!

Geplaatst op door Arie Nouwen
Beantwoorden

Credit: Moon Zoo, NASA/GSFC/Arizona State University

Een jaar geleden begon de Moon Zoo, een loot aan de uitgebreide boom van de Zooniverse, waar ook de Galaxy Zoo toe behoort. Bij de Moon Zoo wordt het publiek gevraagd om foto’s te bekijken van het maanoppervlak, gemaakt met NASA’s Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO). Het gaat daarbij om het tellen van de kraters en deze op een paar manieren ‘classificeren’, bedoeld om meer te weten te komen over het maanoppervlak. Dat classificeren heeft onder andere opgeleverd dat men de ‘zijkant’ van de maan, gezien vanuit de LRO, uitvoerig heeft bestudeerd en daar is bovenstaande foto er eentje van. De hoogtes op de foto zijn wel overdreven, vijf keer zo groot als werkelijk, maar het blijft een mooi plaatje. In de bron nog meer foto’s van de maan van opzij. Bron: Universe Today.

Een hééééééél lange afbeelding van het zonnestelsel

Geplaatst op door Arie Nouwen
1

Ik had al eens een hééééééél lange afbeelding van de atmosfeer van de aarde en tevens een hééééééél lange afbeelding van de Space Shuttles. Ik zet de traditie maar even voort met een hééééééél lange afbeelding van het zonnestelsel. Bovenaan de figuur staat de zon en naar beneden toe zie je waar de verschillende planeten, planetoïden, dwergplaneten, kometen, Kuiper-gordelobjecten en sondes zich bevinden. De afstanden tot de zon worden weergegeven in AE – de afkorting van de Astronomische Eenheid, de afstand tussen zon en aarde, 149 miljoen km. Enig idee wat zich helemaal onderaan deze ‘infografiek’ bevindt, 114 AE (0,002 lichtjaar) verwijderd van de zon? Kijk en ontdek ’t!

Credit: Karl Tate/Space.com

Source SPACE.com: All about our solar system, outer space and exploration Mmmmm, dit wordt vast een hééééééél lange traditie van hééééééél lange afbeeldingen. 😀 Bron: Space.com.

3…2…1…VUUR!!!

Geplaatst op door Arie Nouwen
Beantwoorden

Credit: Keck Observatory

Als je die foto hierboven ziet denk je dat het Amerikaanse leger met laserwapens een gevechtsvliegtuig van kolonel Ghadaffi uit de lucht schiet. Niets is minder waar. Het is slechts een onschuldige vorm van de zogenaamde adaptieve optiek, waar ze bij het Keck Observatorium op Hawaï gebruik van maken. Met die laserstralen meten ze de luchtonrust van de dampkring boven het observatorium en bij het doen van waarnemingen kunnen ze rekening houden met die onrust, hetgeen scherpere foto’s oplevert. Aan het ‘uiteinde’ van de stralen in het zenit zie je ze vervagen, hetgeen komt door hoge Cirruswolken. Hier een foto van die gigantische Keck-koepels, van waaruit ze de laserstralen omhoog ‘vuren’. Bron: A Darker View.