Op 14 oktober 2010 was de Europese sonde Mars Express bezig aan zijn 8676e baantje sinds z’n aankomst op 25 december 2003 om de rode planeet. Boven het gebied genaamd Noachis Terra, ten westen van de grote Hellas vlakte, waren wolkenpartijen zichtbaar en de ME nam daar met z’n High Resolution Stereo Camera (HRSC) een serie foto’s van. Emily Lakdawalla van de Planetary Society ‘plakte’ die foto’s vervolgens aan elkaar en daar kwam dit korte, maar boeiende filmpje uit naar voren:
De Qu3 kubus, waarin het heelal aan de festivalbezoekers wordt getoond. Credit: ASTRON.
Tussen 18 en 28 augustus is LOFAR – de zich over vele landen uitstrekkende radiotelescoop, waarvan de kern zich in Drenthe bevindt – onderdeel van een voorstelling tijdens het Noorderzon Performing Arts Festival in Groningen. Het Noorderzon Festival is een 11-daagse internationale kunstenmanifestatie met een scala aan crossover-producties, waaronder muziek, dans, circus, toneel, mime, en wetenschap. Vorige jaren bezochten ruim 135.000 bezoekers het festival. Onderdeel van het festival is Qu3, een grote kubus op het festivalterrein met Einstein op de voorkant. Eén van de verdiepingen in deze kubus is gereserveerd voor een schitterende show over sterrenkunde en het begin van het heelal, vlak na de Big Bang. Van 18-28 augustus wordt hier elke avond een doorlopende show opgevoerd, georganiseerd door o.a. het Kapteyn Instituut van de RuG. Dagelijks komen duizenden mensen samen om te genieten van de vele grote en kleine voorstellingen, performances, concerten of om gewoon een drankje te drinken en te aanschouwen wat er allemaal aan hen voorbij trekt. Het programma is toegankelijk voor iedereen en varieert van literatuur tot kinderactiviteiten, van internationale gerenommeerde gezelschappen tot Groningse gelegenheidscollectieven. Daarnaast is Noorderzon ook echt een stadsfestival. Naast alle locaties in het Noorderplantsoen, is er een twintigtal speellocaties buiten het Plantsoen – van klein tot groot. Veelal zetten partners daartoe genereus de voordeuren van hun ‘huizen’ open. Deze inbedding in de stad heet Noorderzon DownTown. Ook dit jaar biedt het Performing Arts Festival een spannend programma met voorstellingen van overal ter wereld, nieuwe voorstellingen op het scherpst van de snede uit o.a. Rusland, Japan, Verenigde Staten, Spanje, Brazilië, Duitsland en natuurlijk Nederland. Voorstellingen van ervaren grootmeesters en talentvolle nieuwkomers, van makers met een volstrekt eigen signatuur, een eigen visie op de wereld en op actuele gebeurtenissen. Van grootschalige, visueel overweldigende performances en grote gezelschappen tot kleine intieme solovoorstellingen. Bron: Astron.
Een krater met pit op Mars, gefotografeerd door de MRO. Credit: NASA/JPL-Caltech.
We kennen al de grotten op Mars en op de Maan én de bruggen op Mars en wederom op de Maan. Maar het tafereel hiernaast, juli 2011 vastgelegd door de Mars Reconnaissance Orbiter (MRO), is nog niet eerder gezien. Het is een 175 meter grote ‘krater’ op Mars, vlakbij de grote krater Pavonis Mons, die in midden letterlijk door de bodem is gezakt. Het gat (Engels: ‘pit’) in het midden is ongeveer 35 meter groot en de bodem van het gat ligt zo’n 20 meter onder de kraterbodem. Een zeer merkwaardig fenomeen, nietwaar? Wat er vermoedelijk gebeurd is dat is het volgende: Mars kende lang geleden een sterke vulkanische activiteit, waarbij grote rivieren vol lava over het oppervlak stroomden. De bovenkant van dergelijke stromen kon door afkoeling stollen, terwijl daaronder de hete, vloeibare lava bleef stromen. Als vervolgens de aanvoer van lava stokte bleef een onderaardse ruimte over, een lavatunnel, welke ook op aarde – o.a. op Hawaï – voorkomen. Als de gestolde laag instort kan een diepe put ontstaan. In dit geval was de gestolde laag bedekt door een laag zand, die inzakte toen de gestolde lavalaag instortte. Een deel van het zand zal weggewaaid zijn, een ander deel zal in de put zijn gestort. Het is dus geen inslagkrater, veroorzaakt door de inslag van een rotsblok uit de ruimte. Bron: Bad Astronomy.
Hier weer een verse lading Astrotweets van de week, je wekelijkse dosis leuke, wetenswaardige, merkwaardige tweets over sterrenkunde, natuurkunde, ruimtevaart en andere aanverwante bezigheden. Klik er gerust op als de tweets linkjes bevatten.
Om te beginnen eentje die gaat over een leuke discussie: zijn UFO’s buitenaardse wezens of is er iets anders aan de hand?
De Maan is wellicht jonger dan gedacht. Credit: NASA
Hij ziet er nogal grijs uit, maar het zou best kunnen zijn dat de maan een stuk jonger is dan we eerst dachten. Algemeen wordt gedacht dat de maan kort na het ontstaan van het zonnestelsel ontstaan is doordat een object ter grootte van de planeet Mars – Theia genaamd – op de piepjonge aarde botste en dat uit het uiteengespatte materiaal, dat om de aarde zweefde, de maan gevormd werd. In enkele honderden miljoenen jaren koelde de maan af en vormde van het zogenaamde plagioklaas – een lichtgewicht mineraal dat kan kristalliseren – een harde korst. Met de Apollovluchten meegenomen maanstenen zijn op de hoeveelheid loodatomen daarin gemeten en die metingen gaven tot nu toe een leeftijd van 4,56 miljard jaar aan. De botsing die de maan veroorzaakte zou 30 miljoen jaar na het allereerste begin van het zonnestelsel hebben plaatsgevonden. Recente metingen aan een maansteen, uitgevoerd door Lars Borg (Lawrence Livermore National Laboratory in Californië) en z’n collegae, laten echter zien dat de maan wellicht jonger is en dat de botsing 200 miljoen jaar later plaatsvond. Door eerst de steen te reinigen met een zwak zuur, om vervuiling aan de buitenkant te verwijderen, en vervolgens de samarium en neodymium isotopen te meten kwamen ze op een leeftijd van 4,36 miljard jaar uit. Niet iedereen is het eens met de conclusies van het team van Borg. Het zou ook kunnen, zo stellen sommigen, dat de onderzochte maansteen niet richtinggevend is voor de rest van de maan en dat deze steen op latere leeftijd stolde. Bron: New Scientist.
Maandag 22 augustus start de Lepton-Foton conferentie. Credit: Lepton Photon Conference.
Komende maandag start in het Indiase Mumbai de grote Lepton-Foton conferentie 2011, officieel de XXV International Symposium on Lepton Photon Interactions at High Energies. Het is druk met conferenties, want een maand terug maakten we in Grenoble EPS-HEP 2011 mee, een vergelijkbare conferentie voor hoge energiefysica. Uitkomst van EPS-HEP 2011 was dat significante signalen van een Higgs boson en supersymmetrie in de grote deeltjesversnellers Tevatron en de Large Hadron Collider niet waren gevonden. Wel wist men het mogelijke massabareik van de Higgs bosonen flink te verkleinen. Je zou zeggen ‘goh, dat maandje verschil zal toch geen verschil uitmaken in de te publiceren resultaten?’, maar dat klopt niet. In die ene maand heeft de LHC van CERN bij Genéve maar liefst één inverse femtobarn meer aan data verzameld, het totaal nu op twee inverse fb brengend. Dat is zelfs tien keer meer dan drie maanden geleden. Signalen van één of meerdere Higgs bosonen moeten uit de grafieken oprijzen, die met de detectoren zoals ATLAS en CMS worden verzameld en hoe meer verkregen data hoe meer kans dat signalen boven de ruis uitstijgen. Er wordt al druk gespeculeerd over hetgeen de teams van ATLAS en CMS van de LHC en D0 en CDF van de Tevatron aan resultaten gaan presenteren. Wordt het een Higgs boson ergens tussen 115 en 130 GeV of eentje rond 144 geV? Vindt men eindelijk aanwijzingen voor het bestaan van supersymmetrie? Volgende week zaterdag uiterlijk, als LP 2011 wordt afgesloten, weten we het. Geduld mensen! Bron: The Reference Frame.
Een halve eeuw nadat de mens voor het eerst de ruimte in ging, heeft een door ESA ontwikkelde camera – de zogenaamde Erasmus Recording Binocular (ERB-2) camera – live streaming 3D beelden gemaakt, die het Internationale ruimtestation ISS laten zien als nooit tevoren in de geschiedenis van de ruimtevaart:
Zucht, zelfs in het internationale ruimtestation ISS doen ze aan de rage, die beneden op aarde al een poosje woedt: planking. We zien van boven naar beneden in geplankte houding Mike Fossum, Doug Hurley, en daaronder Ron Garan. Wie de onderste persoon is dat is niet bekend. Wie die zich even melden? 😉 Hurley was overigens astronaut van de Atlantis (missie STS-135), dus de foto dateert al weer van een poosje terug. Bron: SpaceRef.
In het midden Lyman-Alpha Blob LAB-1. Credit:ESO/M. Hayes
Waarnemingen met ESO’s Very Large Telescope hebben meer inzicht gegeven in de energiebron van een zeldzame grote wolk van gloeiend gas in het vroege heelal. De waarnemingen laten voor het eerst zien dat deze reusachtige ‘Lyman-alfa-blob‘ [1]De naam is gebaseerd op het feit dat deze blobs licht van een bepaalde golflengte uitzenden dat ‘Lyman-alfa-straling’ wordt genoemd. Dit licht ontstaat als elektronen in waterstofatomen … Continue reading – een van de grootste individuele objecten die we kennen – zijn energie moet ontlenen aan sterrenstelsels in zijn inwendige. Een team van sterrenkundigen ontdekte dat het licht van een van deze ‘gasklodders’ gepolariseerd is. In het dagelijks leven wordt gepolariseerd licht bijvoorbeeld gebruikt om 3D-effecten te creëren in bioscoopfilms. Het is voor het eerst dat polarisatie is waargenomen bij een Lyman-alfa-blob, en deze waarneming geeft mogelijk antwoord op de vraag waar deze zijn energie vandaan haalt. ‘We hebben voor het eerst aangetoond dat de gloed van dit raadselachtige object bestaat uit het verstrooide licht van heldere sterrenstelsels binnen de gaswolk, en dus niet van het gas zelf afkomstig is,’ legt hoofdauteur Matthew Hayes (Universiteit van Toulouse, Frankrijk) uit. Lyman-alfa-blobs behoren tot de grootste objecten in het heelal. Het zijn reusachtige wolken van waterstofgas met afmetingen van enkele honderdduizenden lichtjaren (een paar keer zo groot als het Melkwegstelsel), die net zo veel energie produceren als de helderste sterrenstelsels. Ze worden doorgaans op grote afstanden gevonden, waardoor we ze zien zoals ze waren toen het heelal slechts een paar miljard jaar oud was. Ze spelen om die reden een belangrijke rol bij het onderzoek naar het ontstaan en de evolutie van sterrenstelsels in het vroege heelal.
Maar waar de energie voor hun grote helderheid vandaan komt, bleef onduidelijk. Het team onderzocht een van de langst bekende en helderste van deze blobs. Het object, dat bekendstaat als LAB-1 en in het jaar 2000 in het sterrenbeeld Waterman (Aquarius) werd ontdekt, staat zo ver weg dat zijn licht er 11,5 miljard jaar over heeft gedaan om ons te bereiken. Hier zie je een video, waarin wordt ingezoomd op LAB-1:
Met een middellijn van ongeveer 300.000 lichtjaar is LAB-1 ook een van de grootste in zijn soort. In zijn inwendige bevinden zich verscheidene primitieve sterrenstelsels, waaronder een actief stelsel. Er bestaan diverse theorieën die de Lyman-alfa-blobs proberen te verklaren. Een ervan stelt dat ze gaan gloeien als koel gas door de sterke zwaartekracht van de blob naar binnen wordt getrokken en daardoor heet wordt. Volgens een andere theorie is hun gloed afkomstig van heldere objecten in hun inwendige: sterrenstelsels die druk bezig zijn nieuwe sterren te produceren, of vraatzuchtige zwarte gaten bevatten die materie opslokken. De nieuwe waarnemingen laten zien dat het ingebedde sterrenstelsels zijn, in plaats van aangetrokken gas, die LAB-1 van energie voorzien. Het onderzoeksteam toetste de beide theorieën door te meten of het licht van de blob gepolariseerd was. Door te onderzoeken hoe licht gepolariseerd is, kunnen astronomen meer te weten komen over de fysische processen die het licht veroorzaken, of over wat er onderweg naar de aarde met dat licht is gebeurd. Als licht wordt weerkaatst of verstrooid, wordt het gepolariseerd en dat subtiele effect kan met een gevoelig instrument worden gemeten. Het meten van de polarisatie van het licht van een Lyman-alfa-blob is, vanwege de grote afstand, echter een moeizame aangelegenheid.
Door het object gedurende ongeveer vijftien uur met de Very Large Telescope te observeren, ontdekte het team dat het licht van de Lyman-alfa-blob LAB-1 in een ring om het centrale gebied gepolariseerd was, maar in het centrum zelf niet. Dit effect laat zich bijna niet verklaren met gas dat onder invloed van de zwaartekracht naar de blob toe valt, maar is precies wat verwacht wordt als het licht afkomstig is van sterrenstelsels in het hart van de oerwolk, dat door gas is verstrooid. De astronomen willen nu meer van deze objecten waarnemen, om te zien of hetzelfde effect ook bij andere blobs te zien is. De resultaten van het onderzoek aan LAB-1 verschijnen op 18 augustus in het tijdschrift Nature. Voor geïnteresseerden is hier het volledige artikel te lezen. Bron: ESO.
De naam is gebaseerd op het feit dat deze blobs licht van een bepaalde golflengte uitzenden dat ‘Lyman-alfa-straling’ wordt genoemd. Dit licht ontstaat als elektronen in waterstofatomen van de op één na laagste naar de laagste energietoestand terugvallen.
In de nacht van zondag op maandag, 15 augustus j.l., nam astrofotograaf André van der Hoeven de grote gasplaneet Jupiter en z’n maan Europa op de digitale korrel. Gewapend met een C11 met 2,5x powermate en DMK21 met RGB filters van Baader én gebruikmakend van een goede seeing fotografeerde André het duo op magnifieke wijze. Goed te zien dat Jupiter z’n beide equatoriale banden weer heeft. Begin 2010 werd duidelijk uit foto’s dat de Zuidelijke Equatoriale Band – op z’n Engels afgekort als SEB – verdwenen was. Een half jaartje later kwam de SEB geleidelijk weer terug en nu is ‘ie dan kennelijk in vol ornaat weer aanwezig, op de foto de onderste brede rode strook.
