Hubble ziet viervoudige lens van ver verwijderd dwergstelsel

Viervoudige lens, veroorzaakt door cluster MACS J0329.6-0211. Credit: A. Zitrin, et al.

Hiernaast zie je een cluster van sterrenstelsel, genaamd MACS J0329.6-0211, op een afstand van 4,6 miljard lichtjaar van de aarde gelegen. Let even niet op al die witte en blauwe lijnen in de foto, die zijn voor dit verhaal even niet interessant. Waar het om gaat zijn de vier rode ellipsen, genaamd 1.1 tot en met 1.4, waarvan je de inhoud rechtsboven uitvergroot ziet. In die ellipsen zie je telkens een vaag rood vlekje. Dat is een dwergstelsel dat zich áchter MACS J0329.6-0211 bevindt, op een formidabele afstand van maar liefst 12,8 miljard lichtjaar (roodverschuiving z=6,2). Eh… één dwergstelsel, het zijn toch vier vlekjes? Yep klopt, vier vlekjes inderdaad. Maar het zijn allemaal beelden van één en hetzelfde dwergstelsel. Wat je ziet is namelijk een viervoudige zwaartekrachts- of gravitatielens. Albert Einstein had het bijna een eeuw geleden al voorspeld: het licht van zo’n ver verwijderd stelsel kan door de zwaartekracht van de massa van MACS J0329.6-0211 – van zowel de zichtbare materie als van de verborgen donkere materie – worden verbogen. Zo’n verbuiging kan leiden tot één of meerdere beeldjes van het verst verwijderde stelsel – of zelfs van een aaneengesloten ring, een zogenaamde Einsteinring. In augustus en oktober dit jaar werd MACS J0329.6-0211 gefotografeerd met de Hubble en Spitzer ruimtetelescopen en op de foto’s kwam de viervoudige lens tevoorschijn. Het licht van dat ene dwergstelsel wordt door de zwaartekracht van de cluster dus tot vier losse beeldjes verbogen. Sterrenkundigen van de Universiteit van Heidelberg waren vervolgens in staat om op basis van die vier minuscule afbeeldingen van het dwergstelsel en een inschatting van de mate van de verbuiging de oorspronkelijke afbeelding van het dwergstelsel te reconstrueren. Die zie je op de foto rechtsboven, onder de uitvergrotingen met de vier ellipsen. Men denkt dat de dwerg een paar miljard zonmassa’s zwaar is en dat het moet worden gezien als een bouwsteen van grotere sterrenstelsels, die zich in de beginfase van het heelal her en der begonnen te ontwikkelen. Bron: Universe Today.

Sinterklaas-onderzoek: wélke maan schijnt door de bomen?

Zie de maan schijnt door de bomen. Credit: susanlu4esm/Pixabay.

Nee, het is geen 1 april grap, daar moet je nog minstens vier maanden op wachten. Een Groningse sterrenkundehoogleraar onderzoekt Sinterklaaspapier! In een deze maand te verschijnen publicatie in het internationale tijdschrift ‘Communicating Astronomy with the Public‘ beschrijft Peter Barthel zijn onderzoek naar illustraties van de maan op cadeaupapier en in kinderboeken, in Nederland en Amerika. In veel gevallen staat de halve maan of de maansikkel verkeerd afgebeeld op Nederlands sinterklaaspapier en in kinderboeken: in plaats van de avondmaan wordt vaak de ochtendmaan getekend. “Dat is fout”, vindt de hoogleraar, “want we hebben pakjesavond en niet pakjesochtend”. De Amerikanen doen het iets beter maar ook daar komt soms een verkeerde maan voor op Santa Claus illustraties en op kerstkaarten. Ook in boeken rond de thema’s Sint Maarten en Halloween heeft Barthel verkeerde manen aangetroffen. Hij deed zijn onderzoek in de periode november 2010 – januari 2011, in Nederland en in Amerika. “Ik constateer dat een illustrator niet snapt wat hij of zij tekent, want om vier uur ‘s-ochtends is pakjesavond voorbij en horen kinderen niet meer met een lampion langs de deuren te lopen of de kerstboom te versieren”, zegt Barthel. “Mijn onderzoek toont aan dat de leek – in dit geval de illustrator – niet begrijpt hoe de fasen van de maan ontstaan, en dat kennelijk ook niet wil begrijpen. Dat is natuurlijk ook niet vreselijk belangrijk, maar aan de andere kant is het simpel om te snappen en geeft het een kick als je het wél begrijpt. We zingen “het heerlijk avondje is gekomen”, en niet: “het heerlijk ochtendje is gekomen”, dus kijk gewoon eens zelf naar buiten hoe die avondmaan er uitziet!”  Hoewel het doen van sterrenkundig onderzoek aan sterrenstelsels en het publiceren daarover Barthels eigenlijke werk is, vindt hij wetenschaps-educatie en -communicatie zeer belangrijk. “Als deze publicatie-met-een-knipoog tot resultaat heeft dat meer mensen snappen dat volle maan opkomt als de zon ondergaat en dat een maansikkel ontstaat doordat de zon van opzij, dat wil zeggen van rechts in de avond en van links in de ochtend, op de maan schijnt, dan zijn de twee weken die dit onderzoek me hebben gekost absoluut de moeite waard geweest”, aldus de sterrenkunde prof. Voor de Geïnteresseerden: Tabellen met correct en foutief sinterklaaspapier. Bron: Nova.