Maandelijks archief: februari 2012

André Kuipers geeft de aftrap voor Mission X

Geplaatst op door Arie Nouwen
Beantwoorden

André Kuipers moet twee keer per dag trainen in het ISS. Credit: ESA/NASA

‘Go Mission X’. Met die woorden gaf ESA astronaut André Kuipers vanuit de ruimte de aftrap voor het programma Mission X: train als een astronaut. Ruim driehonderd kinderen uit heel Nederland kwamen naar Space Expo in Noordwijk voor een live videocontact met André en om zelf alvast warm te lopen voor Mission X. Want over één ding zijn de deelnemers het allemaal eens: ‘Sporten is belangrijk. Je wordt er fit en gezond van en je krijgt meer energie.’ Mission X is een internationaal project waarbij kinderen van basisscholen meetrainen met de astronauten in het ISS. Aan boord van het ruimtestation is sporten een belangrijk onderdeel van de dag. Astronauten moeten twee uur bewegen om hun spieren en botten sterk te houden. In Nederland trainen achthonderd kinderen van veertien verschillende scholen de komende maanden met André mee. Ondertussen leren ze alles over gezond eten en bewegen. De aftrap van Mission X was een groot succes. Zweet gutste van de voorhoofden en bijna iedereen had rode wangen van de fitnessoefeningen. Na een gezonde lunch vertelde de Belgische ESA astronaut Frank De Winne wat André Kuipers allemaal meemaakt aan boord van het ISS. Daarna kwam André zelf ook nog even ‘langs’ met een live videoverbinding. De kinderen wilden weten of hij lekkere dingen had meegenomen naar de ruimte. ‘Oude kaas’, vertelde de astronaut. ‘Veel oude kaas die ik deel met mijn collega-bemanningsleden.’ André deed vroeger aan voetbal en judo. Maar nu hij in de ruimte is, moet hij veel meer sporten dan toen. Twee uur per dag op een loopband, een fiets en duwen en trekken aan een apparaat dat gewichten simuleert. Want echte gewichten wegen in het ISS, net als alles om André heen, helemaal niets! Moe van alle activiteit stapten de kinderen aan het eind van de dag weer in de bus naar huis. Morgen weer een nieuwe trainingssessie. De scholen zijn te volgen via de speciale Mission X website. Bron: ESA.

De maan, wat kun je zien vanaf aarde met een redelijke telescoop?

Geplaatst op door avdhoeven
2

Onlangs op 1 februari was het koud en vooral helder. Die avond was de lucht extreem rustig voor Nederlandse maatstaven en daardoor kon er goed waargenomen worden. Die avond besloot ik om de maan eens in wat meer detail vast te gaan leggen. Na het richten van de telescoop op de eerste ster om te collimeren zag ik al dat dit een veelbelovende avond kon gaan worden. De diffractieringen rond de ster waren superstrak en duidelijk te onderscheiden.

Met de C11, zonder extra barlows e.d., ben ik toen maar eens aan het opnemen gegaan met mijn DMK21 camera. Het resultaat waren>40 filmpjes met allemaal stukjes maan. Na het bewerken ontstond er een groot mozaiek met een scherpte zoals ik die nog nooit eerder had gehad. Dit was leuk om eens te gaan testen met mijn telescoop om te zien wat er nog waarneembaar zou zijn.

Een ideale plek om een resolutietest uit te voeren is de krater Plato. Op de bodem van deze krater zitten vele kleine kratertjes die verschillen in grootte. Goed om eens te kijken welke kraters nog gezien kunnen worden dus.

Theoretisch moet een C11 een scheidend vermogen kunnen leveren dat je als volgt kunt berekenen, dit heet ook wel de Dawes limiet:

R = 11.6/D, waarin R de resolutie is in boogseconden en D de diameter van de telescoop in centimeters.

Hier zou dus een resolutie uitkomen van: 11.6/27.8 = 0.41 ”.

Op de afstand van de maan is dit een object met een grootte van 765 m.

De minimaal waarneembare grootte zou dus rond de 800 m moeten liggen. In praktijk zal dit natuurlijk altijd wat hoger zijn.

Uiteindelijk maakte ik de volgende opname van Plato, waarin de waargenomen kratertjes aangegeven zijn:

Links: opname met de C11 Recht: opname van de Lunar Reconnaissance Orbiter

De Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) is een Amerikaanse ruimtesonde, die op 18 juni 2009 door de NASA werd gelanceerd en later in een baan om de Maan werd gebracht. Zijn taak is om het Maanoppervlak in hoge resolutie (tot 0,5 m) in kaart te brengen ter identificatie van eventuele toekomstige landingsplaatsen. Rechts is de opname van de LRO te zien van hetzelfde gebied met de kratertjes.

Duidelijk is te zien dat er kratertjes tot zo’n 1 km doorsnede nog waarneembaar waren. Dit betekent dat de seeing en de collimatie van de telescoop extreem goed waren.

Uiteindelijk is er een mozaiek gemaakt van de opnamen waarbij ik bepaalde details uit het mozaiek ook in de LRO opnamen heb opgezocht. Het is een leuke uitdaging om te kijken welke details nog net wel/net niet meer zichtbaar zijn op de opnamen.

Ik zou zeggen veel plezier ermee…

Maanopnamen C11 vs LRO

 

Cerro Paranal, een astronomisch paradijs

Geplaatst op door Arie Nouwen
Beantwoorden

Cerro Paranal is een berg in het noorden van Chili, in de Atacama-woestijn. De berg ligt ongeveer 120 km zuidelijk van Antofagasta en 12 km van de Stille Oceaan kust. Op de berg staat het Paranal-observatorium van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO op z’n Engels) en is de standplaats van de Very Large Telescopes (VLT), vier 8,2 meter telescopen. Die gortdroge plek is een waar paradijs voor astronomen en dat blijkt maar weer eens uit de timelapse video, die gemaakt is door de fotograaf Babak Tafreshi:

An Astronomer’s Paradise from Babak Tafreshi on Vimeo.

Bron: Bad Astronomy + Wikipedia.

Magnetisch veld Melkweg gedetailleerd in kaart gebracht

Geplaatst op door Arie Nouwen
Beantwoorden

Credit: Max Planck Institute for Astrophysics.

Een team van dertig sterrenkundigen onder aanvoering van het Max Planck Institute for Astrophysics (MPA) in Duitsland is er in geslaagd om de meest gedetailleerde kaart tot nu toe te maken van het magnetische veld van de Melkweg. Tot nu toe werkten die dertig onderzoekers in 26 afzonderlijke projecten en wisten ze daarmee 41.330 metingen te verrichten aan het magnetische veld. Nu is al dat onderzoek verzameld in één grote database en dat heeft geleid tot de nu gepubliceerde kaart, welke je hierboven ziet. Daarin zie je de zogenaamde Faraday diepte afgebeeld, waarmee men de sterkte van het magnetische veld afbeeldt, afhankelijk van hoe je er tegen aan kijkt. Van gepolariseerd licht dat een magnetisch veld passeert kan het polarisatievlak opnieuw van richting veranderen, hetgeen de Faraday rotatie wordt genoemd. Met de kaart hebben de sterrenkundigen nu niet alleen inzicht in de grootschalige variaties in het magnetische veld van het Melkwegstelsel, maar ook in de lokale, kleinschalige variaties, welke samenhangen met turbulenties in het gas in de Melkweg. Middels kaarten als de nu geproduceerde kaart hoopt men meer te weten te komen over de oorsprong en de instandhouding van het magnetische veld. Het vermoeden bestaat dat op de een of andere manier mechanische energie kan worden omgezet in magnetische energie, net zoals de bewegingen in de kern van de aarde het aardse magnetische veld weten op te wekken. Bron: Science Daily.

Prachtig samen in beeld: komeet Garrad en bolhoop M92

Geplaatst op door Arie Nouwen
Beantwoorden

Credit: Giovanni Sostero, Ernest Guido en Nick Howes/Remanzacco Observatory

Komeet Garradd (C/2009 P1) kwam deze week in de buurt van de bolvormige sterrenhoop M92 in het sterrenbeeld Hercules. Die samenstand was gisteren al te bewonderen in de Astronomy Picture of the Day. Vandaag kwam ik er een andere foto van tegen, gemaakt in het Tzek Maun Observatorium in New Mexico door Giovanni Sostero, Ernest Guido en Nick Howes. Zoals je ziet heeft komeet Garrad twee staarten, links een breed waaiervormige stofstaart en rechts de veel dunnere ionenstaart. De stofstaart, waarin het stof door de druk van het zonlicht langzaam naar buiten wordt gedrukt, volgt doorgaans de komeet langs zijn baan rond de Zon, terwijl de ionenstaart van de komeet vandaan stroomt, voortgeblazen door de zonnewind in een richting die recht van de Zon vandaan wijst. M92 bevindt zich op ruim 25.000 lichtjaar afstand. Komeet Garradd bevindt zich daarentegen op slechts 12,5 lichtminuten van de Aarde, in een boog boven het ecliptisch vlak uitstijgend. Hieronder is een zoekkaartje van de komeet, waarbij je de samenstand met M92 in de linkerbovenhoek ziet, bij 2/6 (lees: 6 februari). Daaronder een grafiek met de laatste helderheidsmetingen. Hij is nu van magnitude 7, dus goed zichtbaar voor amateur-sterrenkundigen!

Credit: Aerith.net

De komeet is nu nog ’s morgens vroeg te zien, zo tussen half zes en half zeven, maar komende weken zal hij steeds noordelijker aan de hemel klimmen en daardoor zal hij aan het einde van deze maand de gehele nacht zichtbaar zijn. Bron: Universe Today + APOD.

CAMRAS vierde haar eerste lustrum

Geplaatst op door Arie Nouwen
Beantwoorden

CAMRAS vierde haar eerste lustrum. Credit: CAMRAS

Afgelopen vrijdag 3 februari 2012 vierde Stichting CAMRAS (C.A. Muller Radio Astronomie Station) haar eerste lustrum, de stichting die zich bezighoudt met het beheer van de Dwingeloo Radiotelescoop. Ondanks de sneeuw bezochten zo’n 90 deelnemers het lustrumsymposium dat CAMRAS en ASTRON gezamenlijk organiseerden. Onder de deelnemers bevonden zich o.a. sponsoren, donateurs en vrijwillige medewerkers van CAMRAS, afgevaardigden van NWO, Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed, astronomen en amateurastronomen. Onder het motto “Luisteren naar het verleden, kijken naar de toekomst” belichtten twaalf sprekers het roemrijke verleden van de Dwingeloo radiotelescoop, de eerste vijf jaren van Stichting CAMRAS, de komende grote restauratie van de telescoop en de verschillende activiteiten die straks met de gerestaureerde telescoop mogelijk zijn. Alle deelnemers aan het symposium ontvingen een Schotelbulletin Special CAMRAS vijf jaar, een boekje met 28 portretten, dat aangeboden werd aan Robert Langenhuysen (initiatiefnemer van CAMRAS), Peter Jelgersma (de eerste grote sponsor in de vorm van de Ing. P. Jelgersma Prijs) en Jan Boersma (een van de eerste donateurs en grote sponsor) en aan alle aanwezigen natuurlijk. Een uitgave die mede tot stand is gekomen met financiële ondersteuning van ASTRON, JIVE en Ruigrokmedia en die hier downloadbaar is. Bron: CAMRAS.

 

Zoem zoem: geruchten over een supersymmetrische partner van het top quark

Geplaatst op door Arie Nouwen
Beantwoorden

Hebben ze de stop-quark ontdekt? Credit: Wikipedia

Het zoemt weer flink rond op het internet. Nee, niet over het Higgs boson, dat zoemen is even stilgevallen. Het zoemen is dit keer over supersymmetrie. Volgens de geruchtenmachine zou men bij ’s werelds grootste deeltjesversneller de Large Hadron Collider van CERN in Zwitserland signalen hebben gezien – een ‘excess’ zoals ze dat noemen – van een zogenaamd stop, beter gezegd een s-top, een supersymmetrische partner van het zwaarste quark dat er is, het top-quark. Volgens de theorie van de supersymmetrie, dikwijls afgekort met SUSY, heeft ieder elementair deeltje een zogenaamde superpartner. Voor quarks zijn dat de squarks en in het geval van het top-quark is dat de stop-quark. Op dinsdag 14 februari a.s. wordt een seminarium bij de LHC gehouden en de natuurkundige Ximo Poveda Torres (University of Wisconsin) zal daar dan een presentatie geven, getiteld:

Search for supersymmetry in events involving third generation squarks and sleptons with ATLAS (niet onbelangrijk: “Tea and Coffee will be served at 10h30”)

Men denkt dat hij dan meer zal gaan vertellen over het stop-quark. Op dit moment is er verder weinig nieuws te vertellen, behalve dat áls het gerucht juist is men geschiedenis bij de LHC heeft geschreven, omdat het dan de eerste keer is dat daadwerkelijk een eerste teken van supersymmetrie gevonden is en daarmee van Nieuwe Natuurkunde, d.w.z. natuurkunde voorbij het Standaardmodel. Hieronder nog een videoclip over de speurtocht naar supersymmetrie bij de LHC.

Bron: The Reference Frame.

Van de Hollandsche kijker tot de E-ELT

Geplaatst op door Arie Nouwen
2

Edwin Mathlener spreekt bij Huygens over de grote optische telescopen

Gisteravond hield Edwin Mathlener – directeur van Stichting de Koepel – voor de echte die-hards van sterrenkundevereniging Chr. Huygens, die ondanks de barre Siberische omstandigheden toch naar het clubhonk in de Alblasserwaard waren gereden, een lezing over de grote optische telescopen. Een boeiende lezing, die ons meevoerde van de allereerste telescoop, de Hollandsche kijker van – vermoedelijk – de Middelburgse brillenslijper Hans Lippershey uit 1608, tot de reusachtige European Extreme Large Telescope (E-ELT), die ergens rond 2022 z’n eerste licht zal zien. Mathlener wist z’n verhaal te doorspekken met leuke anekdotes, zoals dat van de reusachtige telescoop van Lord Rosse in Birr Castle, die zo groot was dat je door de telescoopbuis kon lopen. Toen die buis op de grond lag kwam koning George III tesamen met de bisschop langs voor een bezoek en toen beiden door de buis liepen schijnt de koning te hebben hebben gezegd “Come my Lord Bishop, let me show you the way to heaven.” Na de pauze ging het historische gedeelte over in het hedendaagse verhaal, waarin we de grote telescopen op Hawaï en in Chili tegenkomen, zoals de twee 10 meter Keck-telescopen en de vier 8,4 meter Very Large Telescopes. De observatoria worden tegenwoordig overdag net zo koel gehouden als de buitentemperatuur, om temperatuursschommelingen en daarmee ongewenste luchtturbulentie te voorkomen, en op de één of andere manier was Mathlener er in geslaagd om die situatie ook in het clubhuis van Huygens voor elkaar te krijgen, want het was er stervenskoud. Nog nooit een lezing meegemaakt waarin iedereen met z’n jas aan zat. 🙂 Afijn, om een idee te krijgen van de telescopen waar Mathlener het zoal over gehad heeft hieronder een lijstje van de hedendaagse reuzen, geplukt van Wikipedia, daaronder de grootste lenzenkijkers die gebouwd zijn en daaronder de drie toekomstige superreuzen, waarvan de Giant Maggelan Telescope al in 2018 gereed moet zijn.

’s werelds grootste spiegeltelescopen

’s werelds grootste lenzenkijkers

Die 1,25 meter refractor in Parijs is overigens nooit in gebruik genomen. Zoals Mathlener al zei is het risico van grotere lenzen dat ze onder hun eigen gewicht doorbuigen en dat is bij die kijker ook echt gebeurd.

’s werelds grootste telescopen in de komende jaren

 

De evolutie van het heelal als beste infografiek van het jaar

Geplaatst op door Arie Nouwen
2

Credit: © Miguel Angel Aragon-Calvo, Julieta Aguilera en Mark SubbaRao. (Johns Hopkins Universiteit)

Al negen jaren schrijven het wetenschappelijke blad Science en de Amerikaanse National Science Foundation (NSF) een jaarlijkse wedstrijd uit voor de foto, tekening of infografiek die ingewikkelde wetenschap het helderst en mooist weergeeft. De winnaar in de laatste categorie is dit jaar de poster hierboven die gemaakt is door Miguel Angel Aragon-Calvo (Johns Hopkins Universiteit), die ‘m samen met Julieta Aguilera en Mark SubbaRao (Adler Planetarium) maakte. De poster stelt de evolutie van het heelal voor, waarin de verticale as overeenkomt met 240 miljoen lichtjaar, 10.000 keer de afstand tussen aarde en de kern van de Melkweg. Op de horizontale as zie je de ontwikkeling in het heelal waarin de materie in het heelal zich verbond in grootschalige structuren, gedreven door de gravitationele inwerking van de donkere materie. Je moet het onderschrift in de interactieve poster lezen om precies te zien wat bedoeld wordt met deze infografiek. De volledige poster is megagroot: 10200 x 2775 (28 megapixels). Via enkele knoppen rechtsonder kan je in- en uitzoomen, dus ik zou zeggen duik even in de kosmos van deze terechte winnaar.

© Miguel Angel Aragon-Calvo, Julieta Aguilera en Mark SubbaRao. Bron: NRC-Handelsblad, 4 februari 2012.