Daar is
Kort astronieuws van de afgelopen week
Beantwoorden
Maandelijks archief: april 2012
Gandalf vs Balrog: You shall not pass!!
Hebben jullie ‘m gezien, die scene uit Lord of the Rings I? Daar diep onder de grond in de mijnen van Moria bij de Brug van Khazad-dá»m, waar Gandalf die balrog probeert tegen te houden. Deze schets kwam ik vandaag tegen:
Credit: Tyler Simko.
Er was nog een commentaar op deze tekening, dat de vergelijking anders moet luiden:
(-X-gandalf)^(balrog); balrog=-1, gandalf=-1
Ik ben niet zo mathematisch, dus geen idee wie d’r gelijk heeft. Maar ik vond het wel een grappige tekening. Voor de niet-LOTR kijkers: hier kan je die scene even terugzien. Bron: QuantumManiac.
Hubble, Kepler, Spitzer, Planck e.a. mogen nog even doorgaan van de NASA
Credit: NASA/JPL
De NASA heeft deze week besloten om maar liefst negen wetenschappelijke ruimtemissies te verlengen: Hubble, Chandra, Fermi, Planck, Suzaku, Swift, XMM-Newton, Kepler en Spitzer. De eerste acht mogen in ieder geval tot in 2016 doorgaan, de infrarood-ruimtetelescoop Spitzer mag tot en met 2015 doorgaan. Van de Hubble ruimtetelescoop hopen de sterrenkundigen dat die door mag gaan tot 2018, het jaar dat z’n beoogde opvolger – de James Webb Space Telescope (JWST) – zal worden gelanceerd. Het onderhouden van deze missies kost geld en door alle bezuinigingen moet de NASA goed in alle gaten en kieren kijken of er geld is. NASA’s 2012 Senior Review for Operating Missions bracht daartoe een rapport uit met aanbevelingen voor de verlengingen en de NASA-bobo’s zijn daar akkoord mee gegaan. Kortom, we kunnen nog een poosje genieten van al deze prachtige instrumenten. Er zijn trouwens enkele missies, waar niet alleen de Amerikanen over gaan: Planck, Suzaku en XMM-Newton. Dat zijn Europese en Japanse missies, waar de VS aan deel neemt. De verlengingen van die missies betreffen in dat geval alleen de Amerikaanse instrumenten aan boord. In de afbeeldign hierboven zie je drie missies, Spitzer, Planck en Kepler. Bron: Bad Astronomy + NASA.
Waarom is ’t vandaag eigenlijk Pasen?
De Volle Maan na de lente-equinox bepaalt de Paasdatum. Credit: Geralt/Pixabay.
Goedemorgen Nederland, iedereen een vrolijk Pasen. Waarom is het vandaag – zondag 8 april 2012 – eigenlijk Pasen? Waarom niet een week eerder of een week later? Welnu, de regel zoals ooit bepaald op het het concilie van Nicea is simpel: Pasen is de zondag na de eerste Volle Maan nadat de lente is gestart. De lente begon dit jaar op 20 maart, het moment dat het middelpunt van de zonneschijf door het lentepunt op de ecliptica gaat, lengte 0°00’00”. En op vrijdag 6 april om 21.19 uur was het ‘Paasmaan’, de eerste Volle Maan na de lente-equinox. Er zijn dus twee variabelen: het begin van de lente, welke ergens tussen 19 en 21 maart valt, en de omloop van de maan om de aarde, die ruim 27 dagen duurt. Om deze reden kan de datum van Pasen variëren tussen 22 maart en 25 april. Dat van die 22e maart kom je overal tegen, zoals op Wikipedia, maar ik vraag mij zelf af of dat klopt. Stel dat lente vroeg valt, zoals dit jaar. De lente-equinox was bij ons op 20 maart om 06.14 uur, dus in de Verenigde Staten was het toen door het tijdsverschil nog 19 maart. Stel dat die 19e maart een zaterdag zou zijn en dat je om 06.15 uur, dus één minuut later, de Volle Maan hebt. Dan zou het toch de zondag er na Pasen moeten zijn, dus 20 maart? Of ben ik nou gek? Afijn, tijd om even de officiële spelregels voor het berekenen van de Paasdatum erbij te halen:
- Bereken het gulden getal van het jaar, dit is de rest die we overhouden als we het nummer van het jaar door 19 delen (het aantal jaren in een maanjaar cyclus), en deze rest wordt met 1 vermeerderd. Het gulden getal van 1900 is dus 1, en het gulden getal van 1983 is 8.
- Bereken de correctie die aangebracht moet worden vanwege schrikkeljaren. Eerst tellen we het aantal voorafgaande eeuwen (inclusief de eeuw zelf) waarin een schrikkeldag werd weggelaten, voor 1900 tot 2099 is dat 15. Daarna tellen we de weggelaten dagen in schrikkeljaren van het maanjaar. Dit soort schrikkeljaren komen in een periode van 2500 jaar 8 maal voor, namelijk het eerste jaar, het 301-ste jaar, enzovoorts tot en met het 2101-ste jaar. Het eerste zodanige jaar was 1800 en dit was tevens het begin van een cyclus, de volgende keer dat zo een jaar voorkomt is dus 2100. Voor 1800 tot 2099 is dat dus 1 daarna tot 2399 is dat 2, enzovoorts. Trek het aantal zo gevonden maanschrikkeldagen af van het aantal zonschrikkeldagen.
- Nu gaan we de epacta berekenen, dat is de ouderdom van de maan op 1 januari van het jaar. Hiertoe vermenigvuldigen we eerst het gulden getal met 11 (een maanjaar is 11 dagen korter dan een zonnejaar, vandaar), hiervan trekken we het getal gevonden onder 2 af (correctie voor schrikkeldagen). Hierbij tellen we dan 2 op (om in de pas te komen). Van dit resultaat nemen we de rest na deling door 30. Zo gaat de berekening voor 1983 als volgt: gulden getal is 8, aantal zonneschrikkeldagen is 15, aantal maanschrikkeldagen is 1, verschil 14. Gulden getal maal 11 is 88, trek af schrikkeldagen (14) het resultaat is 74 en tel hier 2 bij op: 76. Hiervan nemen we de rest na deling door 30: 16 en dit is de epacta van 1983.
- Nu moeten we nog de volle manen van een jaar berekenen. De maanmaanden hebben in principe afwisselend 30 en 29 dagen, waarbij de maanmaand waarin 1 januari valt 30 dagen heeft, en de daaropvolgende maanmaand 29 dagen. Verder komt een volle maan 13 dagen na nieuwe maan. Uitgaande van dit gegeven vinden we een volle maan op 31-epacta+13 maart in een niet schrikkeljaar, en 1 dag eerder in een schrikkeljaar. Valt deze datum na 31 maart, dan gaan we uiteraard over op de maand april. Voor 1983 is de zo gevonden datum 28 maart. Pasen valt nu op de daaropvolgende zondag. Het kan gebeuren dat de zo gevonden datum van de volle maan voor of op 21 maart valt, in dat geval moeten we de daarop volgende volle maan nemen. Hiertoe dienen we de lengte van de maanmaand te kennen, de volgende regels zijn hierop van toepassing:a. De kritische epacta is 26 in jaren met een gulden getal groter dan 11, in andere jaren is deze epacta 25. b. Is de berekende epacta kleiner dan de kritische epacta, dan is de lengte van de maand 29 dagen, anders is dat 30 dagen.
OK, wie heeft er nou gelijk? 😀 Sterrengids 2012 + Beleven.org.
First light voor MOSFIRE: het Antennestelsel
Met MOSFIRE gemaakt: het Antennestelsel. Credit: Keck Observatorium
Met het onlangs geïnstalleerde MOSFIRE instrument hebben sterrenkundigen hun allereerste opname gemaakt, ‘first light’ zoals ze dat noemen: het Antennestelsel (NGC 4038 en NGC 4039) – een paar van botsende balkspiraalstelsels in het sterrenbeeld Raaf – was het allereerste doelwit. MOSFIRE (dat staat voor Multi-Object Spectrometer For Infra-Red Exploration) is bevestigd aan de 10 meter grote Keck I telescoop van het W. M. Keck Observatorium boven op de berg Mauna Kea op Hawaï. Met MOSFIRE wordt de lichtgevoeligheid van de Keck telescoop in het infrarode gedeelte van het spectrum – met een golflengte van 0,97 tot 2,45 micrometer, een miljoenste meter – maar liefst 25 keer versterkt. Ook is MOSFIRE in staat om in één keer een beeldveld van 6,1 boogminuut omvang – da’s 20% van de omvang van de volle maan – te zien en daar de spectra van maximaal maar liefst 46 objecten in dat beeldveld te meten. Ook kan hij in enkele minuten tijd naar een ander gedeelte van het heelal zwenken, iets waar vergelijkbare apparaten veel langer over doen. Met MOSFIRE hoopt men meer te weten te komen over objecten als bruine dwergen, mislukte sterren, en de vroege periode in het heelal, die de reïonisatieperiode wordt genoemd. De eerste opname werd op 4 april j.l. gemaakt, onder slechte omstandigheden, met dikke cirrusbewolking. Mmmmm, ondanks dat geen slecht resultaat, nietwaar? We zullen er nog veel van horen. Bron: Keck Observatorium.
Komeet Thatcher slaat weer toe: de Lyriden komen er aan
De Lyriden in 2012. Credit: Hemel.waarnemen.com
Van ongeveer 16 tot en met 25 april kunnen we de jaarlijks terugkerende meteorenzwerm van de Lyriden zien. In de nacht van zaterdag op zondag 21-22 april valt het maximum, ’s morgens rond 7 uur Nederlandse tijd. De radiant – het punt in het sterrenbeeld Lier waar de meteoren allemaal vandaan lijken te komen – komt in de loop van de nacht steeds hoger boven de horizon te liggen. Het is deze nacht ook Nieuwe Maan, dus daar zullen we geen last van hebben. Bij een heldere wolkenloze nacht zijn vanaf middernacht tot in het ochtendgloren volgens de Sterrengids zo’n 10 Lyriden per uur te zien en volgens de site Hemel.waarnemen 13 (zie bron). De meteoren zijn snel en helder. Rond 05:45 uur gaat het schemeren en om 06:27 uur komt de Zon op. Het beste moment om Lyriden waar te nemen is hierdoor rond 05:30 (zie het kaartje). De radiant staat op dat moment zo’n 71° boven de horizon, in het zuidzuidoosten. De bron van de Lyriden is de komeet C/1861 G1 (Thatcher), die op 5 april 1861 werd ontdekt door A. E. Thatcher. Het kaartje linksboven toont de radiant. Hieronder nog een video over de komende meteorenzwerm van de Lyriden.
Bron: Sterrengids 2012 + Hemel.waarnemen.
Ster HD 10180 heeft wellicht meer planeten dan ons zonnestelsel
Credit: (ESO/L Calçada)
Een nadere analyse van HD 10180 [1]Schijnbare helderheid: 7,33m, dus gemakkelijk waarneembaar in verrekijker of telescoop. – een op de zon lijkende ster qua massa, lichtkracht en chemische samenstelling, 130 lichtjaar van ons vandaan in het sterrenbeeld Hydrus (Kleine Waterslang) – heeft aan het licht gebracht dat er vermoedelijk negen planeten omheen cirkelen, eentje meer dan ons eigen zonnestelsel telt. De ster is jaren bestudeerd met de High Accuracy Radial Velocity Planet Searcher (HARPS), een camera die verbonden is aan een 3,6 meter telescoop in Chili. HARPS kijkt naar de spectraallijnen in het spectrum van sterren, op zoek naar zogenaamde Dopplerverschuivingen. Als die worden aangetroffen kan dat wijzen op een schommeling in de positie van de ster, veroorzaakt doordat om de ster heen cirkelende planeten met hun gravitatiekracht de ster doen wiebelen. Uit eerdere analyses was naar voren gekomen dat in ieder geval zes planeten een Dopplerverschuiving bij HD 10180 veroorzaken, mogelijk nog een zevende planeet. Van die zes planeten waren er vijf met massa’s tussen 12 en 25 keer die van de aarde, Neptunus-achtige planeten, de zesde planeet was nog zwaarder, 65 aardmassa’s, eentje á la Saturnus. Gebruikmakend van nieuwe statistische methodes heeft de sterrenkundige Mikko Tuomi de gegevens nog een keer geanalyseerd en daaruit kwam niet alleen de bevestiging van de zevende planeet naar voren, maar ook de mogelijkheid dat er nóg twee andere planeten zijn. Die laatste twee moeten nog onafhankelijk bevestigd worden, maar als dat gebeurd is dan heeft het stelsel om HD 10180 meer planeten dan het zonnestelsel, dat er sinds het afvallen van Pluto als planeet in 2006 acht telt. De laatste drie gevonden planeten blijken 1,3, 1,9 en 5,1 aardmassa’s te tellen en ze draaien in 1,2, 10 respectievelijk 68 dagen om de ster heen. Hieronder een foto van HD 10180.
Credit: ESO and Digitized Sky Survey 2
Die twee planeten van 1,3 en 1,9 keer de massa van de aarde zijn Super-Aardes. Denk niet dat er leven zal voorkomen, want ze staan zeer dichtbij HD 10180, de eerste op 3 miljoen en de tweede op 14 miljoen km afstand. Bedenk dat Mercurius tussen 46 en 69 miljoen km van de zon staat, dus je kan wel nagaan dat het bloedje heet is op HD 10180b en HD 10180i, de catalogusnamen van deze planeten. Hieronder een overzicht van het planetenstelsel rondom HD 10180, waarin de blauw-groene strook de zogenaamde bewoonbare zone voorstelt, de afstand tot de ster waar water in vloeibare vorm kan voorkomen.
Credit: Planetary Habitability Laboratory @ UPR Arecibo
Je ziet ’t, alleen HD 10180g blijkt in die zone te liggen. Maar die is met 21,4 aardmassa’s weer te zwaar om als (Super-) Aarde te worden aangezien. Bron: Bad Astronomy + PHL.
References
| ↑1 | Schijnbare helderheid: 7,33m, dus gemakkelijk waarneembaar in verrekijker of telescoop. |
|---|
Astronomisch archief én verre supernova vernoemd naar Amerikaanse senator
Supernova Mikulski in het sterrenbeeld Sextans. Credit: NASA, ESA, and A. Riess (JHU and STScI)
Ze gaan voortaan door het leven als het Barbara A. Mikulski Archive for Space Telescopes (MAST) en de Supernova Mikulski, de eerste een astronomisch archief waarin een overweldigende hoeveelheid gegevens zit van maar liefst 16 astronomische missies, waaronder de Hubble ruimtetelescoop, de tweede een op 25 januari 2012 ontdekte supernova, 7,4 miljard lichtjaar van ons vandaan, ontdekt met diezelfde Hubble telescoop. Barbara Mikulski is een Democratische senator voor de staat Maryland. Zij was de eerste vrouw die de staat Maryland vertegenwoordigde in de Senaat. In 2010 is zij opnieuw herkozen. Als zij haar termijn afmaakt zal ze de langstzittende vrouwelijke senator ooit zijn. Vanwege dat laatste feit heeft de NASA haar naam gekozen voor het archief en die supernova. Het was nobelprijswinnaar Adam Riess, die de supernova naar Mikulski vernoemde, welke in het sterrrenbeeld Sextans verscheen en die veroorzaakt werd door een zware ster die acht keer zo zwaar als de zon was. Het MAST archief bevat zo’n 200 terabyte aan gegevens en het is hier te vinden. Je vindt er niet alleen de gegevens van de Hubble ruimtetelescoop, maar ook van andere satellieten, zoals Kepler en de Galaxy Evolution Explorer (GALEX). Bron: Hubble.
Nogmaals die stofduivel op Mars: dit keer een 3D-animatie ervan
Credit: NASA/JPL.
Onlangs meldde ik dat NASA’s Mars Reconnaissance Orbiter (MRO) op 16 februari j.l. een grote ‘stofduivel’ van bovenaf had gezien (zie de afbeelding hierboven), zo’n hoos van stof op de planeet Mars. Met z’n HiRISE camera (High Resolution Imaging Science Experiment) zag de MRO die stofduivel in de Amazonis Planitia regio, een exemplaar van maar liefst 20 km hoogte en 70 meter breedte, voor Martiaanse begrippen reusachtig. Ik meldde in eerste instantie wat andere afmetingen: 800 m hoogte, 30 m breedte, maar in de volgende door NASA’s JPL gefabriceerde 3D-animatie hebben ze die kennelijk naar boven bijgesteld. Een schitterende video, die je echt moet bekijken.
Bron: Universe Today.
LHC vestigt nieuw record: 8 TeV botsingsenergie. Proost!
Credit: CERN
Bij ’s werelds grootste deeltjesversneller de Large Hadron Collider zijn na een maandenlange onderhoudsperiode de botsingen tussen protonen weer begonnen en deze week werd een nieuw wereldrecord gevestigd: de protonen hebben elk een energie van 4 TeV, resulterend in een record-botsingsenergie van maar liefst 8 TeV. Vorig jaar kwam men niet verder dan 7 TeV. Reden voor de medewerkers van de LHC een feestje te vieren en de champagne te ontkurken. Om een indruk te krijgen van de energie die vrijkomt bij zo’n botsing: die 8 TeV is ongeveer gelijk aan de energie van een vliegende mug. Eh… da’s toch helemaal niet zo veel? Nee, voor ons mensen stelt die energie niets voor, maar vergis je niet, die 8 TeV is het resultaat van de botsing van slechts twee losse protonen. Zo’n mug bestaat uit ziljoenen protonen. Daar komt nog bij dat er in de LHC niet twee protonen tegelijk botsen, maar véél meer: pakweg 600 miljoen per seconde. Stel je voor dat zoveel muggen op je afkomen, dan piep je wel anders. 🙂 Afijn, de botsingen zijn weer bezig, allemaal gericht om in 2012 bewezen te krijgen dat het Higgs boson bestaat. Men hoopt over drie maanden meer te kunnen melden, op de 2012 International Conference on High Energy Physics (ICHEP), die 4 juli start in Melbourne, Australië. Bron: Purdue Universiteit + Cosmic Variance.