1 december 2021

Een héél diepe blik op Centaurus A na meer dan vijftig uur belichten

Het vreemde elliptische sterrenstelsel Centaurus A. Credit:ESO

Zo mensen, ik ben weer terug uit het verre Brazilië, waar ik een weekje met vrouwlief was om het huwelijk van m’n zwager bij te wonen. Daar op 6 graden zuiderbreedte kon ik mooi de zuidelijke sterrenbeelden zien, die in Nederland niet te zien zijn, zoals het Zuiderkruis en Centaurus. Hé, over Centaurus gesproken: laat daar nou net nieuws over zijn, goh wat toevallig. De nieuwe opname – dubbelklikken voor een grotere versie en hier klikken voor de superduper-versie van 165 Mb – hiernaast van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht toont het vreemde sterrenstelsel Centaurus A. Met een totale belichtingstijd van meer dan vijftig uur is dit waarschijnlijk de langst belichte opname die ooit van dit merkwaardige en spectaculaire object is gemaakt. Bij de opname is gebruik gemaakt van de Wide Field Imager van de 2,2-meter MPG/ESO-telescoop van de ESO-sterrenwacht op La Silla, in Chili. Centaurus A, ook bekend als NGC 5128, is een uitzonderlijk, zwaar elliptisch sterrenstelsel met een superzwaar zwart gat in zijn hart. Het bevindt zich op een afstand van bijna 12 miljoen lichtjaar in het zuidelijke sterrenstelsel Centaurus en is het meest opvallende radiostelsel aan de hemel. Astronomen denken dat de heldere kern, de sterke radiostraling en de jetstructuren van Centaurus A moeten worden toegeschreven aan een centraal zwart gat dat honderd miljoen keer zo zwaar is als de zon. Materie uit de dichte centrale delen van het stelsel straalt enorme hoeveelheden energie uit terwijl zij naar het zwarte gat toe valt. Deze opname van de Wide Field Imager (WFI) geeft een goede indruk van het elliptische karakter van het stelsel, die tot uiting komt in de langwerpige vorm van de zwakke buitenste delen.

Het sterrenbeeld Centaurus. Credit:ESO, IAU and Sky & Telescope

De gloed die een groot deel van de foto vult, is afkomstig van honderden miljarden koele, oude sterren. Maar anders dan bij de meeste elliptische stelsels wordt de egale vorm van Centaurus A doorbroken door een brede, vlekkerige band van donker materiaal die het centrum van het stelsel aan het zicht onttrekt. De donkere band bestaat uit grote hoeveelheden gas, stof en jonge sterren. De heldere jonge sterrenhopen aan de rechter bovenrand en linker onderrand van de donkere band vertonen de rode gloed van wolken waterstofgas waarin sterren worden geboren, terwijl hier en daar stofwolken donker afsteken tegen de sterrenachtergrond. De combinatie van deze kenmerken en de krachtige radiostraling wijst erop dat Centaurus A het resultaat is van een samensmelting van twee sterrenstelsels. De stofband is waarschijnlijk het vervormde restant van een spiraalstelsel dat bezig is om door de zwaartekracht van het elliptische reuzenstelsel vermorzeld te worden. De nieuwe reeks WFI-beelden omvat lang belichte opnamen door rood-, groen- en blauwfilters, en door filters die speciaal zijn ontworpen om het licht van gloeiende waterstof en zuurstof door te laten. Deze laatste verduidelijken de reeds bekende jetstructuren rond Centaurus A, die op een eerdere opname van de Wide Field Imager nauwelijks te zien waren. Linksboven het stelsel zijn twee groepen van roodachtige filamenten te zien, die ruwweg samenvallen met de enorme ‘jets’ die een prominente verschijning zijn op radiobeelden van het stelsel. Deze filamentgroepen zijn stellaire kraamkamers van hete jonge sterren. Boven de linkerkant van de stofband treffen we de binnenste filamenten aan, die ongeveer 30.000 lichtjaar van de kern verwijderd zijn. Verder naar buiten, op ongeveer 65.000 lichtjaar van de kern en dicht bij de linkerbovenhoek van de foto, zijn de buitenste filamenten te zien. Mogelijk is rechtsonder ook het veel zwakkere spoor van een tegengesteld gerichte jet waarneembaar.

Centaurus A is op alle golflengten, van radio- tot gammastraling, uitgebreid onderzocht. Voor het onderzoek van de interactie tussen de enorme energie-uitstoot van het centrale superzware zwarte gat en zijn omgeving zijn vooral radio- en röntgenwaarnemingen cruciaal gebleken. Het onderzoek van Centaurus A met ALMA is nog maar net begonnen. Veel van de opnamen van Centaurus A die voor deze foto zijn gebruikt, zijn gemaakt om te zien of het mogelijk was om bij een survey vanaf de vaste grond veranderlijke sterren op te sporen in stelsels buiten de Lokale Groep. Daarbij zijn meer dan tweehonderd nieuwe veranderlijke sterren in Centaurus A ontdekt. Bron: ESO.

Speak Your Mind

*

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.