Afgelopen vrijdag heeft André Kuipers vanuit het Internationale ruimtestation ISS de Grote Magelhaense Wolk gefotografeerd, een begeleidend dwergstelsel van ons Melkwegstelsel. Op z’n Flickr-pagina zegt Kuipers dat het om een ‘star cluster’ gaat, een sterrenhoop dus, maar da’s niet juist – ook astronauten maken wel eens foudjes. 😉 Je ziet op de foto hierboven het blauwgekleurde dwergstelsel boven de horizon rijzen. Ik weet niet of de LMC – zoals de Engelse afkorting van de Grote Magelhaense Wolk luidt – aan het opkomen of ondergaan was. Maakt ook niet uit, het is een schitterende foto. Mooi om daar de Vaderdag mee te beginnen. Bron: Flickr.
Precies op het afgesproken tijdstip – 12.37 uur Nederlandse tijd – is vandaag een trio Chinese astronauten met de Lange Mars 2F draagraket en de Shenzhou-9 capsule de ruimte in gebracht. Onder dat trio bevindt zich de 33-jarige Liu Yang, die China’s eerste vrouwelijke astronaut is – taikonaut eigenlijk, zoals ze het in China noemen. De twee anderen zijn commandant Jing Haipeng en Liu Wang. De Shenzhou-9 reist nu naar het Chinese ruimtestation Tiangong 1 (‘Hemels Paleis’), waarvan vorig jaar september de eerste module werd gelanceerd. Hier de beelden van de lancering.
Gegevens van de 34 jaar oude ruimtesonde Voyager 1 laten zien dat deze nu daadwerkelijk op het punt staat om het zonnestelsel te verlaten en de zogenaamde interstellaire ruimte binnen te dringen. Aan boord is een instrument dat de hoeveelheid geladen deeltjes in de omgeving meet en die heeft een scherpe stijging van de hoeveelheid deeltjes geconstateerd. De oorsprong van die deeltjes ligt buiten het zonnestelsel, bij sterren die als supernovae exploderen. In de periode van mei 2009 tot januari 2012 was er al een geleidelijke toename van 25%, maar sinds 7 mei bedraagt de stijging 5% per week en 9% over de hele maand genomen. De Voyager 1 zit nu nog in de heliosheath, de buitenste schil van de heliosfeer rondom de zon. Momenteel is de afstand tussen de sonde en de aarde 17,8 miljard km. Signalen die met de lichtsnelheid reizen doen er 16 uur en 38 minuten over om die afstand te overbruggen. Als de hoeveelheid geladen deeltjes nog meer afgenomen is – wat op dit moment nog niet het geval is – dan is de grens van het zonnestelsel echt gepasseerd en bevindt de Voyager1 zich als eerste menselijke instrument daarbuiten. Bron: NASA.
De drie Chinese astronauten, die morgen de ruimte in zullen worden gebracht. Links de eerste vrouwelijke ’taikonaut’, Liu Yang. Credit: Xinhua/Wang Jianmin
China is van plan om morgen – zaterdag 16 juni om 12.37 uur Nederlandse tijd – de allereerste vrouwelijke astronaut uit China de ruimte in te brengen. De dame in kwestie heet Liu Yang, ze is 33 jaar en sinds mei 2010 in training voor deze missie. Samen met haar mannelijke collega’s Jing Haipeng, da’s de baas, en Liu Wang zal ze de ruimte in gaan. Het drietal zal morgen plaatsnemen in de capsule van de Shenzhou 9 raket, die vanaf het Jiuquan lanceercentrum in de Gobi woestijn zal worden gelanceerd. De bedoeling is dat de drie taikonauten, zoals ze daar in China worden genoemd, naar het Chinese ruimtestation Tiangong 1 (‘Hemels Paleis’), waarvan vorig jaar september de eerste module werd gelanceerd. Eind vorig jaar lanceerde China de onbemande Shenzhou 8 raket en de capsule daarvan werd met succes vastgekoppeld aan de Tianggong 1. En nu dan dus de eerste bemande capsule dat vast zal koppelen aan het ruimtestation – iets wat met de hand zal worden gedaan en dat meer dan 1500 keren is geoefend door het drietal. De bedoeling is dat in de toekomst wel automatische koppelingen zullen worden uitgevoerd. Bron: Universe Today.
Gisteravond om 18.00 uur Nederlandse tijd is NASA’s Nuclear Spectroscopic Telescope Array (NuSTAR) met succes vanaf het Kwajalein Atol in de Stille Oceaan met een Pegasus XL raket ‘gelanceerd’. Met de 160 miljoen dollar kostende NuSTAR wil men extreme bronnen van röntgenstraling waar te nemen, zoals afkomstig van Sgr A*, het superzware zwarte gat in de kern van ons Melkwegstelsel. De lancering ging niet zoals gewoonlijk met een raket die vanaf een lanceerplatform recht omhoog opstijgt. Het ging als volgt: er steeg een vliegtuig op – Orbital Science Corporation’s Stargazer genaamd – en onder dat toestel hing een Pegasus XL raket. Op 12 km hoogte koppelde de raket los van het toestel en na een paar seconde van vrije val ontbrandden de raketmotoren van de Pegasus en bracht deze de NuSTAR tot een hoogte van 550 km – een lancering die ze eerder met de IBEX deden. Hier de beelden van de lancering.
De Marsrover Curiosity is nu ergens onderweg tussen de aarde en Mars. Op 6 augustus a.s. zal ‘ie vlakbij Mount Sharp in het midden van de Gale krater landen. Aanvankelijk was een gebied als landingsplaats uitgekozen dat een ellipsvorm heeft en dat 20 bij 25 kilometer groot is. Die afmeting is inmiddels door koerscorrecties teruggebracht tot een omvang van 7 bij 20 km. Dát men in staat is om de Curiosity in een gebied met deze omvang te laten landen is een knap staaltje techniek, want de tocht door de ijle atmosfeer van Mars en de landing bij Mount Sharp zijn van zeer veel zaken afhankelijk, zoals:
de hoek waaronder Curiosity de atmosfeer van Mars binnendringt
de hitte als gevolg van de wrijving met de deeltjes van de atmosfeer
het juiste moment dat de parachutes open gaan
de boordradar die moet bepalen op welke hoogte de Curiosity zich bevindt
het moment dat de parachutes worden losgekoppeld
het ontbranden van de motoren van de skycrane (zie dit filmpje hoe dat ook weer gaat)
het vieren van de vier kabels van de skycrane
het positioneren van de wielen van de Curiosity
het moment dat de vier kabels worden losgelaten van de Curiosity
In de volgende korte video zie je al die zaken even op een rijtje:
Op maandag 4 juni j.l. vloog André Kuipers in het internationale ruimtestation ISS boven West-Afrika. Beneden hem was een flinke tropische onweersbui bezig. Kuipers pakte z’n Nikon D3S en daarmee maakte hij bovenstaande foto van de bliksem. Een prachtige foto, nietwaar? Per dag schijnen er wereldwijd zo tussen de 40 en 80 miljoen bliksemflitsen plaats te vinden. Goh, dan zou het bijna knap zijn als Kuipers géén foto met bliksem zou weten te maken. Bron: Universe Today.
In de cirkel: S/2010 J1. Credit: Palomar Observatory/University of British Columbia.
Ze heten S/2010 J1 en S/2010 J2 en ze werden in september 2010 ontdekt, vanaf de aarde, de eerste met de beroemde Palomar 200-inch Hale Telescope, de tweede met de MegaCam mosaic CCD camera van de 3,6m Canada-France-Hawaii telescope (CFTH). Het zijn de twee kleinste manen van de reuzenplaneet Jupiter en wellicht zelfs van het hele zonnestelsel. J1 is 3 km in doorsnede, broertje J2 is 2 km groot, een omvang die bepaald is op grond van de helderheid van de maantjes. Met deze vondst kwam het aantal manen van Jupiter op 67. Recent onderzoek aan S/2010 J1 heeft laten zien dat ‘ie gemiddeld 23,45 miljoen km verwijderd is van Jupiter en dat de omlooptijd 2,02 jaar bedraagt, terwijl J2 er 1,69 jaar over doet om één rondje om de planeet af te leggen en dat z’n gemiddelde afstand 21,01 miljoen km is. Dit soort getallen geeft je helemaal de indruk dat we met een mini-zonnestelsel van doen hebben – qua afstanden en omlooptijden in ieder geval. Jupiter heeft ongeveer 50 ‘primaire’ manen, die allemaal namen hebben. De rest is allemaal klein grut, dat ingedeeld wordt in allerlei ‘families’, wiens oorsprong samenvalt met die van kometen en planetoïden. Zo zou S/2010 J1 behoren tot de Carme familie, terwijl S/2010 J2 tot de Ananke groep behoort. Bron: Space.com.
Röntgenstraling (blauw) in de centra van NGC 4342 en NGC 4291. Credit: X-ray: NASA/CXC/SAO/A.Bogdan et al; Infrared: 2MASS/UMass/IPAC-Caltech/ NASA/NSF
Met behulp van de röntgensatelliet Chandra van de NASA heeft men in de kern van twee relatief nabije sterrenstelsels – NGC 4342 en NGC 4291 op 75 respectievelijk 85 miljoen lichtjaar afstand, voor een sterrenkundige is dat om de hoek – een zwart gat ontdekt dat eigenlijk groter is dan men had verwacht. Het gangbare model voor die centrale supermassieve zwarte gaten zegt dat hun massa gekoppeld is aan de massa van de centrale galactische verdikking, de grote centrale hoop van sterren (op z’n Engels de ‘bulge’ genoemd). De massa van het zwarte gat zou ongeveer 0,2% van de massa van die centrale verdikking moeten zijn. Die van NGC 4342 en NGC 4291 blijken 10 tot 35 keer zo zwaar te zijn als die norm. Ook blijkt de hoeveelheid donkere materie die zich in een (onzichtbare) halo rondom beide sterrenstelsels bevindt ook veel meer te zijn dan men verwachtte. Kennelijk is er een verband tussen de massa van het centrale zwarte gat en van de omringende donkere materie en niet met de centrale galactische verdikking. Eigenlijk is er geen sprake van ’te zware’ zwarte gaten en halo van donkere materie, maar is de hoeveelheid gewone materie in NGC 4342 en NGC 4291 minder dan verwacht. Een verklaring daarvoor zou kunnen zijn dat de stelsels veel sterren verloren hebben door een passerend buursterrenstelsel, een proces dat tidal stripping wordt genoemd. Maar de door Chandra gevonden hoeveelheid heet gas in de kern van beide stelsels – op de foto hierboven het blauwe gebied, waar röntgenstraling vandaan komt – heeft een buitenwaarts druk die in evenwicht is met de binnenwaarts gerichte zwaartekracht, iets dat grote hoeveelheden donkere materie impliceert. Zouden de stelsels sterren hebben verloren door de getijdewerking, dan zou die hoeveelheid donkere materie veel minder moeten zijn geweest. Ergo, die tidal stripping kan het ook niet zijn geweest.
Het team van sterrenkundigen dat de twee sterrenstelsels onderzocht heeft en dat onder leiding staat van Akos Bogdan (Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics) denkt daarom dat er iets anders moet zijn gebeurd: vroeg in de geschiedenis van de stelsels moeten de centrale zwarte gaten omgeven zijn door een langzaam roterende hoeveelheid gas, welke ze verorberden en waarop ze een groeispurt meemaakten. Daarop volgende uitbarstingen van de accretieschijf rondom het zwarte gaten verhinderden vervolgens de stervorming in de centrale verdikking, zodat deze relatief klein bleef. Meer hierover kan je lezen in dit wetenschappelijke artikel, dat binnenkort zal verschijnen in The Astrophysical Journal. Bron: NASA.
ESO gaat het grootste optische/infrarood observatorium ter wereld bouwen. De ESO-Raad heeft gisteren (11 juni 2012) op een bijeenkomst in Garching de bouw van de European Extremely Large Telescope (E-ELT) goedgekeurd. De E-ELT zal begin volgend decennium operationeel zijn. De ESO-Raad (het bestuur van ESO) vergaderde vandaag op het ESO-hoofdkantoor in Garching, Duitsland. De start van de E-ELT was het belangrijkste agendapunt. De E-ELT wordt een telescoop met een gesegmenteerde spiegel van 39,3 meter en komt op de berg Cerro Armazones in Noord-Chili, dicht bij ESO’s Paranal-sterrenwacht. Alle ESO-lidstaten hebben al hun sterke steun uitgesproken voor het E-ELT-project. De Raad heeft vandaag ingestemd met een resolutie voor de goedkeuring van de E-ELT en een eerste serie krachtige instrumenten, onder voorbehoud van ‘ad referundum’-stemmingen door de regeringen van een aantal lidstaten. Om de start van het programma goed te keuren, moest twee derde van het aantal lidstaten (ten minste tien) vóór stemmen. Op de vergadering van de Raad stemden Oostenrijk, Tsjechië, Duitsland, Nederland, Zweden en Zwitserland voor de start van het E-ELT-programma. Vier andere landen stemden vóór ‘ad referendum’: België, Finland, Italië en het Verenigd Koninkrijk. De overige vier lidstaten bereiden zich actief voor om in de nabije toekomst deel te nemen aan het project. Volgens de resolutie gaat het project echt van start als de toegezegde bijdragen van de lidstaten boven de 90% van het in totaal 1,083 miljard euro kostende project (prijzen van 2012) uitkomen, zoals eind 2011 is afgesproken. De eerste grote industriële E-ELT-contracten moeten volgens de huidige planning binnen het komende jaar zijn goedgekeurd en grotendeels gefinancierd. Deze planning biedt genoeg tijd om aan de voorwaarden te voldoen: de stemmingen door België, Finland, Italië en het Verenigd Koninkrijk, de deelname aan het project door andere lidstaten, en de voltooiing door Brazilië van zijn ratificatie-proces.
“Dit is een uitstekende uitkomst en een belangrijke dag voor ESO. We kunnen nu op schema doorgaan met dit gigantische project”, zegt ESO-directeur-generaal Tim de Zeeuw. De eerste contracten voor het project zijn al overeengekomen. Kort voor de vergadering van de Raad werd een contract getekend voor een gedetailleerde ontwerpstudie voor de M4 adaptieve spiegel van de telescoop. Dit is een van onderdelen die de meeste tijd in beslag gaan nemen en een vroege start was essentieel. Ontwerpwerk voor de route van de weg naar de top van Cerro Armazones, waar de E-ELT wordt gebouwd, is al aan de gang, en andere werkzaamheden ter plekke zullen dit jaar van start gaan, zoals de voorbereiding van de toegangsweg naar de top en het vlak maken van de bergtop zelf. “De E-ELT zal ESO’s leidende positie in de komende decennia waarborgen en een bijzondere oogst aan wetenschappelijke resultaten opleveren”, concludeert de voorzitter van de ESO-Raad, Xavier Barcons. Bron: Nova.
