Phoenix cluster van sterrenstelsels beleeft record-stervorming

Credit: X-ray: NASA/CXC/MIT/M.McDonald; UV: NASA/JPL-Caltech/M.McDonald; Optical: AURA/NOAO/CTIO/MIT/M.McDonald; Illustration: NASA/CXC/M.Weiss

De NASA heeft vandaag – zoals aangekondigd – op een persconferentie laten weten dat sterrenkundigen met een heleboel instrumenten, waaronder de röntgensatelliet Chandra, een cluster van sterrenstelsels hebben ontdekt, dat talloze bijzondere eigenschappen heeft, waaronder van alle bekende clusters de hoogste mate van stervorming in z’n centrum. De cluster wordt de Phoenix cluster genoemd, niet alleen vanwege z’n ligging in het gelijknamige zuidelijke sterrenbeeld, maar ook vanwege z’n eigenschappen. Z’n officiële naam is SPT-CLJ2344-4243, maar die mag je gauw vergeten. De Phoenix cluster is bestudeerd met de South Pole Telescope (SPT), Chandra en acht andere instrumenten. De cluster ligt 5,7 miljard lichtjaar (roodverschuiving z=0.596) ver weg en hij blijkt de grootste bron van röntgenstraling in het heelal te zijn. Ook kent men geen ander cluster waarin het hete gas in de centrale gedeelten zo sterk afkoelt als in de Phoenix cluster. Dat hete gas, welke röntgenstraling uitzendt, dat je op de foto links ziet, zal uiteindelijk tot de vorming van sterren leiden en het gas blijkt in de vorm van gigantische stroken naar het centrale sterrenstelsel te leiden, zoals in de afbeelding rechts is te zien. Normaal gesproken verhinderd de activiteit van het centrale superzware zwarte gat de afkoeling van het gas, welke noodzakelijk is voor de vorming van sterren. Da’s bijvoorbeeld het geval in de Perseuscluster, wiens centrale superzware zwarte gat geluidsgolven blijkt te produceren, die maar liefst 57 octaven onder de Midden-C zitten. In de Phoenix cluster is dat niet het geval. Het centrale zwarte gat aldaar mag er qua massa wegen, want het groeit zelf met zo’n 60 zonmassa’s per jaar en zijn massa is naar schatting zo’n twintig miljard zonmassa. 😯 Maar qua activiteit is ‘ie kennelijk minder actief en kan het omringende gas genoeg afkoelen om tot een kolossale stervorming te komen. Het zwarte gat is niet zo’n producent van geluidsgolven, maar de snelheid waarmee sterren in z’n omgeving vormen is maar liefst twintig keer hoger dan in de Perseus cluster – een record. In de video hieronder wordt meer verteld over de Phoenix cluster.

Bron: Chandra + NASA.

Recordsprong Baumgartner door beschadigde capsule uitgesteld

Credit: Jay Nemeth/Red Bull Content Pool

De bedoeling was dat de Oostenrijkse waaghals Felix Baumgartner ergens deze maand boven de woestijn van New Mexico uit een capsule zou springen, die door een heliumballon tot een hoogte zou moeten komen van 36.575 meter. Met die sprong zou hij het record verbeteren dat U.S. Air Force Capt. Joe Kittinger in 1960 vestigde, namelijk een sprong vanaf een hoogte van 31.333 meter. Er is echter iets tussen gekomen, zodat de record-sprong naar oktober is uitgesteld. Op 25 juli heeft Baumgartner een testsprong uitgevoerd, waarbij hij vanaf de respectabele hoogte van 29.610 m uit de capsule sprong. Met hem is alles goed afgelopen, maar met de capsule was dat niet het geval, want die raakte bij de terugkeer op aarde flink beschadigd (zie de foto hieronder).

Credit: Red Bull Stratos

Woordvoerders van Red Bull Stratos – yep, de sponsor van deze stunt – hebben verklaard dat ze nu eerst moeten kijken wat precies beschadigd is aan de capsule en dat ze hopen dat de sprong in oktober kan plaatsvinden. Bron: Space.com.

Mars lijkt, geologisch gezien, meer op de aarde dan gedacht

Valles Marineris, de Valeien van Mariner – genoemd naar de ruimtesonde Mariner 9, die het systeem in 1971 ontdekt heeft. Credit: NASA

Uit recent onderzoek is gebleken dat Mars in geologisch opzicht meer overeenkomsten vertoont met de aarde dan voorheen werd gedacht. Het blijkt namelijk dat Mars plaattektoniek kent: het bewegen van enorme platen onder het oppervlak van een planeet. Voorheen was de aarde de enige bekende planeet met dit verschijnsel. Het gaat wel om een primitieve vorm van plaattektoniek. Hierdoor kan Mars ons wellicht vertellen hoe plaattektoniek vroeger op aarde begonnen is.

De ontdekking is gedaan door het bestuderen van foto’s die gemaakt zijn door THEMIS (Thermal Emission Imaging System), een instrument aan boord van de Mars Odyssey ruimtesonde, en door HiRISE (High Resolution Imaging System), een instrument aan boord van de Mars Reconnaissance Orbiter. Hieruit blijkt dat op Mars geologische kenmerken voorkomen die veel overeenkomsten vertonen met breuklijnen op aarde, met name die in de Himalaya’s en Tibet. Breuklijnen zijn een typisch gevolg van plaattektoniek.

Het oppervlak van Mars bevat het langste en diepste stelsel van canyons in ons zonnestelsel: Valles Marineris. Met een lengte van 4000 kilometer is het ongeveer negen keer groter dan de Grand Canyon. Wetenschappers hebben zich lang afgevraagd hoe Valles Marineris ontstaan is. Is het simpelweg een grote scheur in de korst van Mars?

Uit het bestuderen van de geologische kenmerken rondom Valles Marineris is gebleken dat het beeld van een “grote scheur in het oppervlak” helemaal niet klopt. In plaats daarvan gaat het om een plaatgrens (een plek waar twee tektonische platen samenkomen) met een horizontale beweging, die na verloop van tijd “geopend” (breder geworden) is. Dit soort structuren worden op aarde ook wel “riften” genoemd. Een goede vergelijking is het “Dode Zee-breuklijnensysteem”, dat ook een horizontale beweging kent en geopend is.

De twee tektonische platen door door Valles Marineris gescheiden zijn, zijn ongeveer 150 kilometer ten opzichte van elkaar verschoven. Ter vergelijking: de beroemde San Andreas-breuklijn in Californie is in hetzelfde tijdsbestek ongeveer 300 kilometer verschoven – ongeveer het dubbele dus. Aangezien de aarde dubbel zo groot is dan Mars, is deze beweging vergelijkbaar.

De korst van de aarde heeft het uiterlijk van een flink gebroken “eierschil”, waardoor het oppervlak in vele platen verdeeld is. De korst van Mars is slechts een beetje gebroken, hoewel het mogelijk op weg is om flink gebroken te worden. Dit gaat echter met een traag tempo: aangezien Mars een stuk kleiner is dan de aarde, is er ook minder thermische energie voorhanden om de plaattektoniek aan te drijven. Dit is wellicht de reden waarom Mars veel minder platen kent dan de aarde. Aangezien er, naast Valles Marineris, geen overige breuklijnen zichtbaar zijn op Mars, kent de Rode Planeet waarschijnlijk slechts twee platen: deze zijn Valles Marineris Noord en Valles Marineris Zuid gedoopt.

Het bewijs voor plaattektoniek op Mars. Credit: Google Mars

Bron: University of California