Maandelijks archief: november 2012

André Kuipers presenteert Wetenschapsquiz Junior

Geplaatst op door Arie Nouwen
Beantwoorden

André Kuipers presenteert de Wetenschapsquiz Junior. Credit: NASA/ESA

André Kuipers presenteert de 15de editie van de Nationale Wetenschapsquiz Junior, woensdag 26 december, 17.05 uur op Zapp. In de quiz wordt hij bijgestaan door wetenschapsjournalist Diederik Jekel, die de proeven voor zijn rekening neemt. Samen gaan ze op zoek naar de knapste kop van Nederland. ESA-astronaut André Kuipers is de eerste Nederlander die twee ruimtevluchten maakte. Hij woonde en werkte zes maanden in het internationale ruimtestation ISS. Aan boord was hij behalve astronaut ook wetenschapper, arts, technicus en docent.  De Nationale Wetenschapsquiz Junior zit wederom vol met vliegende, magische en onsmakelijke vragen die worden afgewisseld door de wat pittige doordenkers. In de zinderende finale strijden zes kinderen om de titel de ‘Knapste kop van Nederland’ en een bijzondere prijs. Welke kandidaat zal zich een jaar lang de ‘Knapste kop van Nederland’ mogen noemen? De Nationale Wetenschapsquiz Junior komt tot stand in samenwerking en met steun van NWO, Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW), ESA, Alliander en de VPRO.

Uitzending: woensdag 26 december, 17.05 uur op Zapp Herhaling: zondag 30 december om 11.50 uur op Zapp

Bron: ESA.

Dwergplaneet Makemake blijkt geen atmosfeer te hebben

Geplaatst op door Arie Nouwen
Beantwoorden

Impressie van de dwergplaneet Makemake. Credit: ESO/L. Calçada/Nick Risinger (skysurvey.org)

De in maart 2005 ontdekte dwergplaneet Makemake [1]Genoemd naar de God van de vruchtbaarheid, volgens de bewoners van Paaseiland. (2005 FY9) blijkt géén atmosfeer te hebben, aldus een team sterrenkundigen onder leiding van Jose Luis Ortiz (Instituto de Astrofisica de Andalucia, Spanje). Met een uitgebreid bataljon aan grote telescopen in Chili en Brazilië, waaronder de Very Large Telescope (VLT), New Technology Telescope (NTT) en TRAPPIST (TRAnsiting Planets and PlanetesImals Small Telescope), keken zij op 23 april 2011 naar Makemake, toen deze vanaf de aarde gezien voor de zwakke ster NOMAD 1181-0235723 schoof. Dat duurde maar een minuutje, maar voor Ortiz’ team was dat voldoende om de afzwakking van het sterlicht te meten. Uit het feit dat het sterlicht abrupt verminderde door de verduistering en ook weer abrupt tevoorschijn kwam kon men afleiden dat Makemake geen atmosfeer heeft. Zou die er wel zijn, dan zou de transitie een veel geleidelijker af- en toename van het sterlicht hebben gehad. Eerder waren er sterrenkundigen die beweerden dat Makemake een ijle, steenkoude atmosfeer heeft, net zoals ook gedacht wordt over de bekendste dwergplaneet Pluto en de minder bekende Snow White. De 1420 km grote dwergplaneet Makemake dus niet. Hieronder een overzicht waarin de belangrijkste feiten over de meest bekende dwergplaneten op een rijtje worden gezet:

Credit: Karl Tate/Space.com

Source SPACE.com: All about our solar system, outer space and exploration

Bron: Eurekalert + Space.com.

References[+]

References
↑1 Genoemd naar de God van de vruchtbaarheid, volgens de bewoners van Paaseiland.

Video: de maanfasen 2013 in ruim vijf minuten

Geplaatst op door Arie Nouwen
Beantwoorden

Om er achter komen welke fase de maan op een willekeurig moment in 2013 heeft kan je de Sterrengids 2013 erbij pakken en via de uitgebreide tabellen op blz. 98 t/m 101 ontdekken of het een Nieuwe Maan, Eerste Kwartier, Volle Maan of Laatste Kwartier of ergens daar tussenin is. Maar je kan ook gewoon naar de volgende video kijken, met daarin helder gevisualiseerd hoe de maan er op iedere dag in 2013 uit ziet. Dankzij de foto’s van de Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) kon men bij de Scientific Visualization Studio van NASA Goddard Space Flight Center in Greenbelt (VS) deze prachtige video maken.

Bron: NASA.

Report on the ESA Topical Team Arts & Science (ETTAS) meeting

Geplaatst op door Daniela de Paulis
Beantwoorden

On Monday 12 November I was invited to attend the opening of the Space Related Art Showcase at ESTEC in Nordwijk. This is the first public event of the ESA Topical Team Arts & Science (ETTAS), a programme just launched by international artists in collaboration with the European Space Agency. Here are some photos of the meeting (credit: Christian Lüthen):

As part of the exhibition, displayed in the Winter Garden area, a video installation featured projects by ETTAS’ artistic members: Anna Hill/Space Synapse (UK), Kirsten Johannsen (D), Ayako Ono (J), Marko Peljhan (SLO/USA), Sarah Jane Pell (AUS), Bradley Pitts (USA), Tim Otto Roth (D), Eva Schlegel (A), Angelo Vermeulen (B) and Christian Waldvogel (CH). All works presented were thought provoking, to say the least. Artist and astrophysicist, graduated from MIT, Bradley Pitts presented the video documentation of his naked flight on a Russian zero gravity plane. Artist and professional diver Sarah Jane Pell presented the documentation of one of her underwater performances. Indeed, underwater training is also part of an astronaut work routine. Sarah J. Pell is especially interested in live performances in extreme environments and this certainly links her work to that of Spacefarers. Christian Waldvogel figured out a way to escape the Earth’s rotation by collaborating with the Swiss Air Force and embarking on one of their planes. This allowed him to film the rotation of the Earth as if he was watching from a still point. A very poetic viewpoint. I would like to invite you to search for the work of all the artists mentioned above. The exhibition marked the first part of an ongoing Arts and Science programme in ESA that will develop in the near future with the addition of other collaborators.

Sommige supernova-explosies mislukken

Geplaatst op door Olaf van Kooten
Beantwoorden

Een type Ia supernova. Het blijkt nu dat sommige van deze explosies kunnen mislukken. Credit: NASA

Computersimulaties laten zien dat de uitzonderlijk zwakke supernova-explosies die astronomen af en toe waarnemen in feite ‘blindgangers’ zijn. In sommige gevallen loopt de ontploffing van de witte dwerg die het epicentrum van de explosie vormt, letterlijk met een sisser af.

In de loop van de jaren hebben astronomen duizenden supernova-explosies van type Ia waargenomen. Supernova’s van dit type zijn bijna altijd even helder, wat het relatief eenvoudig maakt om hun afstanden te bepalen. Deze supernova’s spelen dan ook een belangrijke rol bij het meten van de afstanden van sterrenstelsel en van de (veranderende) uitdijingssnelheid van het heelal.

Sommige supernova’s van type Ia zijn echter tien tot honderd keer zo zwak als hun soortgenoten. Bij normale supernova-explosies van dit type bereikt een witte dwergster een kritische massa, door materie van een begeleidende ster op te slokken of door met een begeleidende dwergster samen te smelten (zoals bijvoorbeeld bij supernova 2011fe het geval lijkt te zijn). Dit resulteert in een nucleaire kettingreactie in de kern van de witte dwerg, die zich een weg naar buiten baant.

Uit de nieuwe computerberekeningen blijkt echter dat zo’n ‘detonatiegolf’ kan mislukken. Dat gebeurt als de fusiereacties zich niet tot de kern beperken, maar op meerdere plaatsen in de ster op gang komen. Dat leidt ertoe dat de witte dwerg opzwelt en niet heet genoeg wordt om echt tot ontploffing te komen. De ster raakt wel wat massa kwijt, maar blijft grotendeels intact.

De computersimulaties geven ook aan waaraan je zo’n mislukte supernova-explosie kunt herkennen. Door het asymmetrische verloop van de ‘explosie’ zou de witte dwerg met een snelheid van honderden kilometers per seconde worden weggeschoten. Ook zouden de net-niet-ontplofte dwergsterren, anders dan normale witte dwergen, veel zware elementen als calcium, titanium en ijzer aan hun oppervlak hebben.

Impressie van een net-niet-ontplofte witte dwerg. Credit: Brad Gallagher, George Jordan/Flash Center for Computational Science

Bron: Nederlandse Onderzoekschool voor Astronomie

Leven rond afkoelende ster lijkt onmogelijk

Geplaatst op door Olaf van Kooten
Beantwoorden

Een rotsachtige planeet in omloopbaan rond de naakte, hete kern van een dode ster

Er worden steeds meer planeten op vreemde plaatsen ontdekt en astronomen vragen zich af of deze planeten levensvatbaar zouden kunnen zijn. Voorbeelden van dit soort “vreemde plaatsen” zijn planeten die rond een witte of bruine dwerg draaien. Hoewel dit soort objecten geen echte sterren zoals de zon zijn, gloeien ze wel degelijk. Bovendien kunnen er planeten omheen draaien. Er zijn nog geen rotsachtige, “aardse” planeten gevonden in een omloopbaan rond een witte of bruine dwerg, maar dat wil niet zeggen dat ze niet bestaan. Helaas heeft een team van wetenschappers vastgesteld dat dit soort planeten weinig geschikte kandidaten voor leven zijn.

Witte dwergen zijn de hete kernen van dode sterren, terwijl bruine dwergen mislukte sterren zijn. In theorie zouden beide soorten objecten genoeg licht kunnen uitstralen om een leefbare zone te ondersteunen – een gebied rondom een ster waar vloeibaar water aan het oppervlak van een planeet kan voorkomen.

Witte en bruine dwergen delen een algemene eigenschap, die een belangrijk verschil vormt met normale sterren: ze koelen langzaam af. Hierdoor krimpen de leefbare zones langzaam mee. Dat betekent dat een planeet die zich nu in de leefbare zone bevindt, vroeger te dichtbij heeft gestaan om leven te ondersteunen. Sterker nog: deze planeten zouden in het verleden volledig gesteriliseerd zijn. Als we ooit buitenaards leven vinden, zal dit waarschijnlijk dus niet op een planeet zijn die rond een witte of bruine dwerg draait.

Een planeet in omloopbaan rond een bruine dwerg. Credit: John Caldwell

 

Bron: University of Washington

“Brug” tussen clusters van sterrenstelsels ontdekt

Geplaatst op door Olaf van Kooten
1

De Herschel-Planck ruimtetelescoop bevindt zich op het Langrange-punt 2. Op deze plaats wordt de zwaartekracht van de aarde en die van de zon in balans gehouden. Op deze positie heeft de satelliet het minst last van de verstorende effecten van de aarde en de zon. Credit: ESA.

De Europese ruimtetelescoop Planck heeft voor het eerst een “brug” van gas gevonden, waardoor twee clusters van sterrenstelsels met elkaar verbonden worden. De primaire taak voor Planck is het opvangen van het oudste licht van het universum, de zogenaamde kosmische microgolf-achtergrond (CMB). Naarmate dit licht door het universum reist, komt het in aanraking met verschillende structuren, inclusief sterrenstelsels en clusters van sterrenstelsels. De CMB kan vervolgens in interactie komen met het hete gas in deze structuren, waardoor de energieverspreiding van de CMB op een karakteristieke manier wordt gewijzigd. Dit is een fenomeen dat het Sunyaev-Zel’dovich (SZ)-effect wordt genoemd.

Dit effect is al door Planck gebruikt om clusters van sterrenstelsels te ontdekken, maar kan ook gebruikt worden om de lichtzwakke gasslierten te detecteren die sommige clusters met elkaar verbinden. Deze slierten vormen een restant van de structuur van het jonge universum – materie was toen verdeeld in filamenten, die een soort kosmisch web vormden. Op de knooppunten van deze filamenten ontstonden toen de clusters van sterrenstelsels.

Astronomen vermoeden dat deze filamenten nog altijd intact zijn, maar veel van dit gas is nog niet gevonden. Dat komt doordat de filamenten normaal gesproken erg lichtzwak zijn. Als clusters van sterrenstelsels in interactie komen met elkaar, wordt dit gas verhit, waardoor het makkelijker waar te nemen is. Hierdoor is Planck in staat gesteld om zo’n filament of gasbrug voor het eerst te detecteren. De gassliert verbindt de clusters Abell 399 en Abell 401 met elkaar, en heeft een lengte van 10 miljoen lichtjaar en een temperatuur van ongeveer 80 miljoen graden. Na deze ontdekking hopen de astronomen deze slierten ook bij andere clusters te kunnen waarnemen.

Credit: Sunyaev–Zel’dovich effect: ESA Planck Collaboration; optical image: STScI Digitized Sky Survey

Bron: European Space Agency

Zoem zoem: het schijnt dat Curiosity een opzienbarende ontdekking heeft gedaan

Geplaatst op door Arie Nouwen
4

Een zelfportret van Marsrover Curiosity. Credit: NASA/JPL-Caltech.

Vandaag wordt het nodige rondgezoemd op internet. Het schijnt rond te gaan – rond te zoemen kan ik beter zeggen – dat de Marsrover Curiosity met z’n SAM instrument (Sample Analysis at Mars) iets opzienbarends heeft ontdekt. MSL Principal Investigator John Grotzinger zei onlangs dat een analyse van een stukje marsgrond met SAM ‘earthshaking’ was, opzienbarend dus. Er wordt ook wel gesproken over een ontdekking die de geschiedenisboeken zal halen. Bron van dit alles is de National Public Radio (NPR) waarin Joe Palca, NPR’s wetenschapscorrespondent, Grotzinger (Caltech in Pasadena, VS) interviewde. Hier is dat interview te lezen en te beluisteren. SAM is het chemisch laboratorium van Curiosity, waarin gekeken wordt naar organische, op koolstof gebaseerde bouwstenen. Het wetenschappelijk team van de Marsrover wil de feiten eerst grondig checken en dubbelchecken, dus de verwachting is dat niet eerder dan op de bijeenkomst van de American Geophysical Union, 3-7 december a.s. in San Francisco resultaten bekend zullen worden gemaakt. We moeten dus nog enkele weken geduld hebben. Reken er maar vast op dat de geruchten voor die tijd al flink zullen rondwaren. Woehahaha…. Bron: Space.com + Universe Today + Planetary Society + NPR.

 

Ware aard indicatoren versnelde expansie heelal ontdekt

Geplaatst op door Arie Nouwen
Beantwoorden

SN2011fe in M101. Credit: B. J. Fulton.

Sterrenkundigen van de Universityeit van Ohio zijn er met behulp van het Multi-Object Double Spectrograph (MODS) instrument, verbonden aan ’s werelds grootste verrekijker, de Large Binocular Telescope (LBT) in Arizona, in geslaagd om van een bepaald soort supernova te ontdekken hoe deze ontstaan is. Het gaat om de supernova die op 24 augustus 2011 werd ontdekt in het sterrenstelsel M101 in het sterrenbeeld Grote Beer en die niet alleen door professionele sterrenkundigen, maar ook door amateurs werd waargenomen. Die supernova kreeg het catalogusnummer SN2011fe en het is een zogenaamd type Ia supernova, een type dat wordt gebruikt voor lange afstandsmeting in het heelal en waarmee de sterrenkundigen in 1998 ontdekten dat het heelal versneld uitdijt – een ontdekking waarvoor drie van hen in 2011 de Nobelprijs voor de Natuurkunde ontvingen. Jarenlang tobben de sterrenkundigen met de vraag wat de exacte bron van dit type supernova is. Men weet dat er in ieder geval een witte dwerg aan te pas komt, die door een compagnon gevoed wordt met materie en die op een gegeven moment zwaarder wordt dan de zogenaamde Limiet van Chandrasekhar, 1,44 keer de massa van de zon. Komt de massa van de witte dwerg daar boven, dan ontstaat een thermonucleaire reactie en explodeert de witte dwerg volledig. Het raadsel betrof de identiteit van de compagnon: is dat een reuzenster, een op de zon lijkende ster, een andere witte dwerg? Door met MODS naar de chemische samenstelling in het licht van SN2011fe te kijken kon die identiteit worden achterhaald: het blijkt te gaan om een andere witte dwerg. Of die twee dwergen tegen elkaar gebotst zijn of dat de ene dwerg materiaal aanzoog van de andere dwerg is nog niet bekend. Meer info hierover vind je in dit wetenschappelijke artikel.

Bron: Science Daily.

Schotel radiotelescoop Dwingeloo succesvol teruggeplaatst

Geplaatst op door Arie Nouwen
Beantwoorden

Credit: Camras

Precies zoals gepland is vandaag de 25 meter grote en 38 ton zware schotel – ook wel de ‘spiegel’ genoemd – van de radiotelescoop van Dwingeloo terug geplaatst op z’n torenconstructie. Dit na een maandenlange restauratie, die begon vanaf het moment dat men de schotel van z’n onderstel takelde, op 5 juni 2012. Alle stalen onderdelen zijn gezandstraald en opnieuw geverfd, alle 372 driehoekige gaasramen of -panelen van de schotel zijn geïnspecteerd, schoongemaakt en op 211 vernieuwde stelbouten in de vorm van adopteerbare paddenstoelen vastgemaakt. De foto hierboven is gemaakt door André van Es (voorzitter CAMRAS). CAMRAS-vrijwilliger Jan van Muijlwijk was ook aanwezig bij het takelen en hij zegt daarover:

Het ging erg soepel vanmorgen. Schroefjes los, hijsen maar, millimeter voor millimeter laten zakken. ‘Touch down’ en de schroefjes weer vastzetten. Alsof ze het iedere week een keer doen.

Hier beelden van het takelen, waarbij met een eenvoudige videocamera iedere seconde 1 beeldje werd opgenomen. Een uur wordt daardoor teruggebracht tot ongeveer drie minuten.

[kml_flashembed movie=”http://camras.nl/images/stories/videos/Dwingeloo_19-november-2012.swf” height=”300″ width=”600″ /]

Bron: CAMRAS.