Maandelijks archief: februari 2013

Zijn super-Aardes eigenlijk mini-Neptunussen?

Geplaatst op door Olaf van Kooten
Beantwoorden

Impressie van een super-aarde. credit: NASA Ames/JPL-Caltech/T. Pyle

In de laatste twee decennia hebben astronomen honderden planeten bij andere sterren ontdekte. Eén type van dit soort “exoplaneten” zijn de Super-Aardes – planeten die voor een groot deel uit rotsen bestaan, maar tegelijkertijd een stuk groter zijn dan de aarde. Nu heeft een nieuwe studie uitgewezen dat Super-Aardes eigenlijk omringd worden door dikke waterstofrijke atmosferen en dus helemaal niet aarde-achtig zijn. In plaats van Super-Aardes zijn het dus eigenlijk mini-Neptunussen.Super-Aardes volgen een ander evolutionaire weg dan de planeten in ons zonnestelsel. Het is onbekend in hoeverre dit soort planeten zich kunnen ontwikkelen tot rotsachtige, “aardse” planeten (zoals Mercurius, Venus, de aarde en Mars). In een poging dit vraagstuk te beantwoorden heeft men gekeken naar de invloed van straling op de atmosferen van Super-Aardes in omloop rond de sterren Kepler-11, 55 Cancri en Gliese 1214.Deze planeten zijn iets groter dan de aarde, maar draaien zeer dicht rond hun moederster. De manier waarop hun massa zich verhoudt tot hun grootte doet suggereren dat deze planeten een rotsachtige kern hebben, omringd door een waterstofrijke atmosfeer (vermoedelijk ingevangen vanuit de geboortenevel).Het is een bekend feit dat de ultraviolette straling van de moedersterren de atmosferen van de planeten doen verhitten, waarna het gas uiteindelijk aan de planeet ontsnapt. Toch is de snelheid waarmee dit gebeurt dusdanig dat de planeten het grootste deel van hun atmosfeer behouden. Super-Aardes zijn dus niet in staat om van hun waterstofrijke “oeratmosfeer” af te komen.Dus, in plaats van op de aarde te lijken, ontwikkelen Super-Aardes zich dus tot mini-Neptunussen. Als de resultaten van het onderzoek correct zijn, dan zijn Super-Aardes die op grotere afstand van hun moederster staan (zoals in de leefbare zone) nog beter in staat om hun atmosfeer vast te houden. Als dat zo is, dan zijn ze dus helemaal niet leefbaar.

Vergelijking tussen de aarde en een Neptunus-achtige Super-Aarde. Credit: H. Lammer

Bron: Royal Astronomical Society.

Eerste Mercurius-meteoriet gevonden?

Geplaatst op door Olaf van Kooten
Beantwoorden

NWA 7325, het grootste fragment van de vermoedelijke Mercurius-meteoriet. Credit: Stefan Ralew

In Marokko is begin 2012 een meteoriet gevonden die mogelijk afkomstig is van Mercurius, de kleine binnenste planeet in het zonnestelsel. Eerder zijn op aarde al vele tientallen meteorieten van de maan en van de planeet Mars gevonden. Bij een kosmische inslag op een ander hemellichaam kunnen brokstukken de ruimte in geslingerd worden die soms pas na lange tijd op aarde terechtkomen als meteoriet.

NWA 7325, zoals de steen officieel heet, vertoont qua samenstelling verrassend sterke overeenkomsten met de korst van Mercurius. De samenstelling van het Mercuriusoppervlak is de afgelopen jaren gedetailleerd opgemeten door de Amerikaanse planeetverkenner MESSENGER. Net als de korst van Mercurius is de meteoriet rijk aan magnesium en bevat hij vrijwel geen ijzer.

NWA 7325 bestaat in feite uit ca. 35 fragmenten, samen zo’n 350 gram zwaar, waarvan het grootste brokstukje ruim honderd gram weegt. De smeltkorst van de meteorieten – ontstaan tijdens de val door de aardse dampkring – is opvallend groen, als gevolg van de aanwezigheid van het mineraal diopside.

Absolute zekerheid over de herkomst is er nog niet. De meteoriet bevat bijvoorbeeld meer calcium en minder enstatiet (een siliciumrijk mineraal) dan de korst van Mercurius. Dat is misschien te verklaren als de steen op Mercurius op zekere diepte onder het oppervlak heeft gelegen.

Bron: Astronomie.nl

Video: Stardust

Geplaatst op door Arie Nouwen
Beantwoorden

Credit: Mischa Rozema (PostPanic)

De Nederlandse filmmaker Mischa Rozema (PostPanic) heeft een korte animatie gemaakt genaamd Stardust, een vier minuten durend relaas rondom de Voyager 1 sonde, dat een mix is tussen kunst en wetenschap. Het is een schitterende animatie geworden, die draait om ontstaan en vergaan, om sterrenstof, waaruit we zijn geboren en waarin we ook weer zullen vergaan. De in 1977 gelanceerde Voyager 1 sonde doorkruist momenteel een nieuwe regio aan de rand van ons zonnestelsel, 18,5 miljard km van ons vandaan. Aanleiding voor het maken van de animatie voor Rozema was het overlijden van de grafisch ontwerper Arjan Groot op 16 juli 2011 door kanker. De animatie bevat prachtige beelden van de zon, waarin je ziet hoe vanaf diens kolkende oppervlak continue uitbarstingen van heet plasma plaatsvinden – tijdens de overgang van een planeet, Venus wellicht? Ook zie je de beroemde Voyager Golden Record, de door Carl Sagan samengestelde plaat, die een boodschap bevat aan buitenaardse beschavingen. En op de foto hierboven – een still uit de animatie – meen ik de Helixnevel te herkennen, een planetaire nevel in het sterrenbeeld Waterman. Eh… oh ja in de video zie ik ook wat coronale gaten. De muziek van Stardust is van Guy Amitai (Pivot Audio), die perfect bij de beelden past. Mensen, dit is een aanrader, dus kijken!

Stardust from PostPanic on Vimeo.

Bron: Bad Astronomy + Vimeo.

Er is poep op de maan

Geplaatst op door Arie Nouwen
Beantwoorden

Even een geheel ander onderwerp dan donkere materie, Higgs bosonen en exploderende supernovae: poep op de maan. In de fantastische serie van MinutePhysics wordt in deze bijzondere aflevering stilgestaan bij poepen en piesen in de ruimte en op de maan. Astronauten moeten ook hun ding doen en de vraag is dan waar ze het laten. In de video zie je hoe ze dat met de Apollo-missies deden.

En na het poepen en piesen moeten ze natuurlijk wel hun handen wassen. 🙂 Bron: Universe Today.

Planetoïde 2012 DA14 is in Nederland wel zichtbaar ná de dichtste nadering

Geplaatst op door Arie Nouwen
10

Credit: Heavens Above.

Ik meldde gisteren de record-passage op vrijdag 15 februari van de planetoïde 2012 DA14, welke om 20.24 uur Nederlandse tijd op slechts 27.700 km boven het aardoppervlak zal scheren, binnen de straal van de geosynchrone satellieten. Ik zei daarbij dat de 45 meter grote planetoïde dan niet zichtbaar zou zijn in Nederland en dat je daarvoor moet uitwijken naar Oost-Europa of Azië. Ik had op zich wel gelijk – op dát tijdstip is 2012 DA14 niet te zien – maar wat ik er bij had moeten zeggen is dat ‘ie later op de avond wel boven de horizon komt én dat z’n voorspeldde helderheid dusdanig is dat hij nog steeds zichtbaar is! Via Heavens Above heb ik voor Utrecht de baan van 2012 DA14 gekregen en die zie je hierboven. Kort voor 21.00 uur komt hij op in het oosten in het sterrenbeeld Maagd en dankzij z’n grote schijnbare snelheid komt ‘ie razendsnel hoger. Tijdens de dichtste nadering is z’n helderheid volgens de voorspelling 7,7m, maar daarna mag ‘ie er ook nog wezen:

Kortom, alle reden om die avond op zoek te gaan naar planetoïde 2012 DA14! Zodra ik een betere zoekkaart heb zal ik deze laten zien. Bron: Heavens Above.

Nova ontdekt in het sterrenbeeld Cepheus

Geplaatst op door Arie Nouwen
Beantwoorden

Credit: Remanzacco Observatory

Op 2 februari 2013 is door de Japanners Koichi Nishiyama (Kurume) en Fujio Kabashima (Miyaki) een nova ontdekt in het noordelijke sterrenbeeld Cepheus en z’n helderheid was op dat moment 10,3m. Coördinaten:  R.A. 23 08 04.72    Dec. +60 46 52.1  (2000.0). De waarneming van de nova is inmiddels bevestigd door andere waarnemers en de naam die de nova heeft gekregen is PNV J23080471+6046521 of – makkelijker te onthouden – N Cep 2013. Door Kazuyoshi Imamura (Okayama Univ. of Sci. team, Japan) is ook een spectrogram van de nova gemaakt en daaruit blijkt dat het om een klassieke Fe II nova gaat. Hieronder een zoekkaartje voor de nova met vergelijkingssterren:

Credit: AAVSO

Ernesto Guido en Nick Howes waren twee van die andere waarnemers en toen zij N Cep 2013 met het 0.43-m f/6.8 reflector + CCD van de ITelescope zagen was ‘ie van magnitude 9,8, dus hij was helderder geworden. Het sterrenbeeld Cepheus is circumpolair in Nederland, d.w.z. het hele jaar door zichtbaar boven de horizon. Dus met een telescoop is het mogelijk vanavond deze nova ook te zien. Bron: Remanzacco Observatory + AAVSO.

Planetoïde 2012 DA14 scheert 15 februari vlak langs de aarde

Geplaatst op door Arie Nouwen
6

credit: NASA/JPL-Caltech

Schrijf het maar vast in je agenda: op vrijdag 15 februari 2013 om 20.24 uur zal planetoïde 2012 DA14 langs de aarde scheren en op dat moment de kortste afstand hebben: 27.700 km boven het aardoppervlak – da’s 1/13e van de afstand aarde-maan. Dat is binnen de ring van de geosynchrone satellieten, die om de aarde heen draaien, op zo’n 35.800 km boven de evenaar (zie afbeelding). Maar de meerderheid van de satellieten, inclusief het internationale ruimtestation ISS, draaien veel lager om de aarde, dus gevaar voor die satellieten is uitgesloten. Met een snelheid van 7,8 km/sec zal planetoïde 2012 DA14 de aarde passeren. De planetoïde is naar schatting 45 meter in diameter. Tijdens de kortste nadering zal 2012 DA14 van magnitude 7,5 zijn, goed genoeg om ‘m in een verrekijker of kleine telescoop te kunnen zien. Je zal er alleen voor naar Oost-Europa of Azië moeten gaan om ‘m dan te kunnen zien, want bij ons is ‘ie op dat moment niet zichtbaar. Planetoïde 2012 DA14 werd op 22 februari 2012 ontdekt en kort daarna werd al duidelijk dat de uit de kluiten gewassen steenklomp op 15 februari a.s. voor een nauwe passage zou zorgen. Van een planetoïde met deze omvang is dit de nauwste passage in decennia en het zal hierna minstens dertig jaar duren eer dat we zoiets weer meemaken. De frequentie dat zo’n planetoïde tegen de aarde knalt is naar schatting eens per 1200 jaar. Hieronder een video over deze record-passage:

Bron: NASA/JPL.

Hubble bestudeert de overgang van sterrenstelsels naar ‘rood en dood’

Geplaatst op door Arie Nouwen
6

Credit: ESA/Hubble & NASA

Door het bestuderen van sterrenstelsels hebben sterrenkundigen opgemerkt dat er een duidelijk verschil is tussen de sterrenstelsels die ver weg staan en die dichterbij staan. Hoe verder ze zich van ons af bevinden des te actiever ze zijn, hetgeen te zien is aan de mate van stervorming in de stelsels, waarbij massaal zware, blauwe sterren uit enorme gaswolken worden gevormd. De stelsels dichterbij daarentegen zijn niet actief, maar bestaan vaak uit vormloze, elliptische stelsels, die uit oude, rode sterren bestaan en wiens gasvoorraad uitgeput is. Die stelsels zijn ‘rood en dood’, zoals sterrenkundigen het treffend uitdrukken. De reden voor dit kenmerkende verschil tussen sterrenstelsels ver weg en dichterbij is het feit dat vroeger vaker botsingen tussen sterrenstelsels voorkwamen, waarbij ze konden samensmelten tot grotere stelsels. Die botsingen veroorzaken de verhoogde stervorming in de stelsels. Met de Hubble ruimtetelescoop heeft men onlangs 2MASX J09442693+0429569 gefotografeerd – vergeet die naam maar gauw – een sterrenstelsel dat duidelijk in de overgang zit van een jong, actief sterrenstelsel naar een stelsel dat van de categorie rood en dood is. De staartachtige structuren om het stelsel heen wijzen op een botsing die achter de rug is, maar er zijn geen tekenen meer die wijzen op stervorming. In het kader van de Hidden Treasures wedstrijd van Hubble is deze foto bewerkt door Nick Rose. Bron: Hubble.

Hersenspoeling van Sir Bernard Lovell door de Russen in 1963 betwijfeld

Geplaatst op door Arie Nouwen
Beantwoorden

Sir Bernard Lovell bij de Jodrell Bank radiotelescoop. Credit: Phil Noble/PA

In 1963 ging Bernard Lovell (1913-2012), oprichter van de Jodrell Bank radiotelescoop in Engeland, naar de Sovjet-Unie om een bezoek te brengen aan een radiotelescoop, die de Russen aan het bouwen waren op de Krim. Op de terugreis naar Engeland ging Lovell naar Moskou en daar moet volgens de verhalen iets spionage-achtigs zijn gebeurd. De Sovjet-autoriteiten wisten dat Lovell bezig was een grotere radiotelescoop bij Jodrell Bank te bouwen, eentje die in staat zou zijn om alle nucleaire activiteiten van de Russen in de gaten te houden. Men bood hem daarom geld aan om die telescoop niet in Engeland te bouwen, maar in Rusland – eh… de USSR heette dat toen nog. Maar getrouw aan de Britse koningin weigerde Lovell het aanbod en ging hij met het vliegtuig terug naar Londen. Maar in Engeland aangekomen werd hij ernstig ziek en z’n leven “suddenly turned to dust and ashes“, zoals hij zelf in een biografie in 2008 schreef. Het Britse ministerie van Defensie heeft tegen Lovell gezegd dat hij vermoedelijk te maken heeft gehad met een poging van de Sovjets om z’n hersens te spoelen en alles wat tegen hem was gezegd te vergeten – nee sterker, ze zouden zelf pogingen hebben gedaan om hem met een dosis straling te vergiftigen en vermoorden. Maar deze week bleek uit een interview met Bryan Lovell, de zoon van de augustus vorig jaar overleden Bernard Lovell, dat uit diens dagboeken helemaal niets blijkt van duistere spionagepraktijken. Voor het blad Physics World had de auteur Richard Corfield een interview met Bryan Lovell en die zegt dat het louter een kwestie van vermoeidheid was dat z’n vader terug in Engeland in 1963 ziek werd, hetgeen hij afleidt uit bestudering van de dagboeken van z’n vader. Waar die dagboeken wel vol van waren dat waren de verhalen over wetenschap, waaruit naar voren kwam dat Lovell sterk voorstander was van samenwerking met de Sovjet-Unie. Dat leidde in 1969 tot een vervolg, waarbij Engelse en Russische wetenschappers gingen samenwerken op het terrein van kernfusie en daaruit ontstond de International Thermonuclear Experimental Reactor (ITER), waarvan men hoopt dat die in de komende jaren twintig voor het eerst kernfusie zal opleveren. Waar zo’n bezoekje aan de USSR in 1963 al niet goed voor is. Bron: Science Daily.

Video: hoe was je je handen bij gewichtloosheid in de ruimte?

Geplaatst op door Arie Nouwen
Beantwoorden

De Canadese astronaut Chris Hadfield is er eentje van het type ‘hou het simpel’. Van de week had de beste man al een video, waarin hij liet zien wat er gebeurt als je in het internationale ruimtestation ISS – alwaar hij sinds december 2012 verblijft – een blikje opent met een pindamix. En nu komt ‘ie weer met een video op de proppen waarin hij laat zien hoe je je handen wast in de ruimte.

Bron: Space.com.