Chandra ziet het hete gas, dat twee botsende spiraalstelsels omhult

NGC 6240

NGC 6240. Credit: X-ray (NASA/CXC/SAO/E.Nardini et al); Optical (NASA/STScI)

Met de röntgensatelliet Chandra van de NASA hebben sterrenkundigen het gas weten te fotograferen, dat het systeem genaamd NGC 6240 omhult, een zogenaamd ultralumineus infrarood sterrenstelsel in het sterrenbeeld Slangendrager (Ophiuchus) op een afstand van ongeveer 330 miljoen lichtjaar. NGC 6240 bestaat feitelijk uit twee spiraalstelsels die aan het botsen zijn en die uiteindelijk zullen samensmelten, waarbij ook hun centrale superzware zwarte gaten één megagroot zwart gat zal worden.De botsing is iets wat al lange tijd gaande is en die heeft er voor gezorgd dat al 200 miljoen jaar een grote productie van nieuwe sterren gaande is, een kosmische baby boom dus. Dat gaat niet constant, maar met horten en stoten – de laatste actieve periode was zo’n twintig miljoen jaar en die duurde vijf miljoen jaar. Die verhoogde stervorming levert zware sterren op, die een korte levensduur hebben en na afloop daarvan uitbarsten als supernovae. Die hebben vervolgens het gas in de omgeving van NGC 6240 vervuild met zwaardere elementen, zoals zuurstof, neon, magnesium en silicium.De stervorming over de gehele periode van 200 miljoen jaar genomen zou wel eens de reden van het hete omringende gas rondom NGC 6240 kunnen zijn, het gas dat zich uitstrekt tot wel 300.000 lichtjaar, dat pakweg 10 miljard zonsmassa zwaar is en dat een temperatuur van zeven miljoen K heeft. De foto hierboven is een compositie van optische straling (de kern, gefotografeerd door Hubble) en straling in röntgenlicht (de paarse halo, gefotografeerd door Chandra). Bron: Chandra.

 

NGC 4147….een koninklijke (k)cluster

NGC 4147…een bolvormige kroningsnacht-cluster in Coma berenices

OK…ok….toegegeven, het is allemaal wellicht net effe een tikkie “over de kronings-top” maar toch  blijft het feit dat dit plaatje van de bolvormige sterrenhoop NGC 4147 gelegen in het sterrenbeeld Coma Berenices, genomen is in de nacht voorafgaande aan een wel zeer gedenkwaardige dag in de geschiedenis van het koninkrijk der Nederlanden. Natuurlijk hadden wij in goede (??) koninginnenach-traditie tot diep in den nacht kunnen gaan stappen, zuipen, slempen etc..etc….maarre niets daarvan…..net zoals onze geliefde ex-koningin (snik….ik was best wel stiekum een fan van Beatrix,  nou en!!) plichtsgetrouw was/is aan het wel en wee van ons vriendelijke en vrolijk oranjegekleurde kikkerlandje…..zo plichtsgetrouw hebben wij, collaga Wim et moi, gisteravond gehoor gegeven aan den woeste roep ener heldren hollanschen sterrenhemel,  jawel!!  Vriendje Wim heeft zich ontspannen onledig gehouden met de visuele jacht op enkelen fraaien bolvormige sterrenhopen…..o.a. M3 in de Voerman en de beroemde bolhoop M13 in Hercules. “Mijn” volkomen onbekende”  koninklijke bolhoop” NGC 4147 valt wat “glamourgehalte” een beetje (veel) in het niet bij eerder genoemde kosmische ogenstrelers maar het fotografische eindresultaat valt me desalnietemin niet eens zo erg tegen. De astronomische lente maandhemel is niet echt volgepakt met spectaculaire objecten, in tegenstelling tot de winter en zomer hemel….en dus is het bij het kiezen van een te fotograferen object een beetje een kwestie van gokken. Jaren en jaren geleden heb ik mij ooit eens in een moment van verstands-verheldering het driedelige boekwerk “Burnham’s celestial handbook” aangeschaft….en de gelukkige bezitters van “Burnham” weten dat deze boeken een schier onuitputtelijke hoeveelheid info bevatten aangaande “het vage en nevelige zichtbaar aan zowel de noordelijke als zuidelijke sterrenhemel”. In één van die vele lijsten kwam ik, snuffelend en wel, toevallig bolhoopje NGC 4147 tegen……nog nooit eerder van gehoord……enne de beschrijving van dit object doorlezende kwam ik tot de conclusie “dat deze wel te doen was”.  In zoverre is NGC 4147 best wel bijzonder dat “ie” helemaal midden in “galaxy-country” ligt. De sterrenbeelden leeuw, maagd en het haar van berenices barsten lekkerlijk uit hun voegen van de (vele honderden) melkwegstelsels met hier en daar dus een uitzonderingetje in de vorm van een object zoals NGC 4147 die tot ons eigen melkwegstelsel behoort. Ik heb tussen het “achter de koninklijke buis hangen en het op de Dordtse vrijmarkt naar kaneelstokken speuren” door getracht op het net nog één en ander aan info betreffende NGC 4147 te achterhalen…..maarre…dat viel een beetje tegen. NGC 4147 is in 1784 door “die andere beroemde willem”…de engelsman William herschel….ontdekt en bevind zich op een afstandje van zo’n 63000 lichtjaar. In de litteratuur kom je voor ditzelfde object ook wel eens het nummer NGC 4153 tegen maar dat schijnt toch een administratief missertje te zijn van diezelfde eerder genoemde “engelse Willem”. Wat ik altijd weer zo leuk vind aan deze tak van “astrosport” zijn de onverwachte verrassingen in de vorm van vliegtuigsporen, satelietsporen en onverwachte zwakke achtergrond melkwegstelsel die na “het ontwikkelen” op de foto blijken te staan. Zo ook in dit specifieke geval in de vorm van een satelietspoor in de rechterbovenhoek…en een leuke “edge on galaxy” een beetje links van NGC 4147. Dit kleine en zwakke “op z’n kant melkwegstelsel” blijkt zelfs ook nog een naam te hebben, te weten UGC 7170. Drie kosmische cadeautjes voor de prijs van één….ofwel mijn k(r)oningsdag kan niet meer stuk!! Het betreffende plaatje is een stack van 5 deelopnames van 3 minuten plus de benodigde darks en flats…genomen met mijn ongetwijfeld koninklijk goedgekeurde (ja..ja….effe lekker in “overdrijf-mode”!!) 20 cm F6 newton. Zo…enne…het schiet mij opeens te binnen maar als ik nog een wens voor de nieuwe koning zou mogen insturen dan hoop ik dat ie wellicht “iets kan betekenen” voor het terugdringen van de lichtvervuiling boven Nederland….enne…..gezien de keuze van onze verse vriendelijke Koning Willem voor zijn “herauten” in de vorm personen als  o.a. niemand minder dan  astronaut André Kuipers en ook nog eens de evenzo beroemde astronoom Robert Dijkgraaf (!!)…vraag ik mij nu zelfs af of..eh…hij ergens verborgen in een paleiselijke schuur ook een 20cm newton heeft staan!? Hmmmm, het fotograferen van melkwegstelsels in de Virgo-cluster vanaf het landgoed de Horsten….een koninklijk perpectief….lezing gegeven door ene W.A.van Buuren bij de volgende bijeenkomst van de landelijke werkgroep astrofotografie!! ’t zou wat wezen……

De levensvatbaarheid van Oogbal-planeten

Dit is geen Oogbal-aarde, maar een nauwe verwant: de “Ring Oceaan-aarde”. Hierbij komt vloeibaar water voor in een ring tussen de eeuwige woestijn aan de ene kant, en het eeuwige ijs aan de andere kant. Credit: Beau.TheConsortium.

Rondom rode dwergsterren zouden planeten kunnen draaien die eruit zien als gigantische oogballen. Onderzoekers willen nu experimenten ontwikkelen om dit soort planeten te simuleren, om zo te achterhalen of deze leven kunnen ondersteunen.

Rode dwergen zijn kleine, lichtzwakke sterren met vijf keer minder massa dan de zon. Ze kunnen wel 50 keer lichtzwakker zijn dan zonachtige sterren en maken het meerendeel van het aantal sterren in het heelal uit. Zo’n 70 procent van alle sterren in de Melkweg zijn rode dwergen en dit geldt vermoedelijk ook voor andere sterrenstelsels. Omdat rode dwergen zo algemeen zijn, vormen ze interessante doelwitten om te zoeken naar buitenaards leven. Recente resultaten van de Kepler-ruimtesonde hebben inderdaad uitgewezen dat minstens de helft van alle rode dwergen rotsachtige planeten herbergen.

Bij de zoektocht naar buitenaards leven (zoals wij dat kennen) wordt de nadruk gelegd op werelden met vloeibaar water, aangezien het leven op aarde overal floreert waar water gevonden kan worden. Vandaar dat onderzoekers zich concentreren op de leefbare zone van een ster – een zone rondom een ster waarop vloeibaar water aan het oppervlak kan voorkomen.

Aangezien een rode dwerg relatief koel is, heeft z’n leefbare zone de neiging om zich dicht bij de moederster te bevinden – meestal dichterbij dan de afstand tussen Mercurius en de zon. Dat maakt het gemakkelijk om planeten te detecteren in de leefbare zone van een rode dwerg. De omloopbanen zijn immers klein, waardoor de planeten regelmatig hun moederster bedekken.

Maar: als een planeet op korte afstand rond z’n moederster draait, staat de planeet meestal in een getijdenslot. Hierbij wijzen ze altijd met dezelfde zijde naar de moederster, net zoals de maan altijd met dezelfde zijde naar de aarde wijst. Een scenario waarbij de ene kant van een planeet in eeuwige duisternis gehuld is, terwijl de andere kant altijd in licht geblakerd wordt, zou kunnen leiden tot een bijzondere planeet: de ene kant bedekt met een dikke ijslaag, terwijl de andere kant een vloeibare oceaan heeft. Welkom op een oogbalplaneet!

Zo’n planeet lijkt misschien vreemd, maar zal niet opvallen tussen de dierentuin aan bizarre planeten die we inmiddels ontdekt hebben. We hebben immers Hete Jupiters, excentrische planeten die zich gedragen als en komeet, en verdampende ‘Meruriussen’. Allemaal planeten die we in ons zonnestelsel niet hebben.

Het idee van een Oogbal-aarde heeft een duw in de rug gekregen door de ontdekking van Gliese 581g, een exoplaneet op een afstand van 20 lichtjaar van de aarde. Hoewel wetenschappers nog steeds twijfelen aan het bestaan van de planeet, zou het (als-ie echt bestaat) een Oogbal-aarde kunnen zijn.

Maar hoe kun je achterhalen of een ‘aarde’ een ‘Oogbal’ heeft? En zou zo’n planeet werkelijk leven kunnen ondersteunen? Om deze vragen te beantwoorden heeft men een project voorgesteld dat HABEBEE wordt genoemd. Dit staat voor “Exploring the Habitability of Eyeball Exo-Earths”. Hiermee hoopt men te ontdekken aan welke eisen een Oogbal-aarde moet voldoen om werkelijk levensvatbaar te zijn.

De wetenschappers proberen een verscheidenheid aan Oogbal-aardes te reconstrueren door middel van computermodellen, waarbij de planeten verschillen in massa, afstand tot de moederster, magnetische veldsterkte en de samenstelling en dichtheid van de ijskorst. Door een grote verscheidenheid aan stabiele en semi-stabiele Oogbal-aardes te simuleren, hoopt men de achterhalen hoe bestaande en toekomstige telescopen dit soort planeten kunnen detecteren en karakteriseren.

‘Aardse’ overgangszones tussen water en ijs zouden kunnen helpen om de levensvatbaarheid van Oogbal-aardes te begrijpen. credit: www.swisseduc.ch/.

Een Oogbal-aarde is trouwens niet de enige “leefbare planeet” dat mogelijk is bij een rode dwergster. Als een planeet iets dichterbij de moederster staat, zal de gehele ijskorst smelten en zal het een waterplaneet worden. Als een planeet iets verderweg staat, zal het gehele oppervlak bevriezen (hoewel leven onder het ijs wel mogelijk zou kunnen zijn). Zo’n planeet zou een reuzenversie zijn van de Jupitermaan Europa.

De oceaan van een Oogbal-aarde zal een grote verscheidenheid aan temperaturen kennen. Het is vermoedelijk nogal heet in het centrum van de oogbal (dicht tegen het kookpunt) en nogal koud aan de rand van de ijskorst. Daar tussenin zou dan een gordel bestaan van water met een aangename temperatuur. Veel zaken blijven echter onzeker: mogelijk zou een oceaan de warmte voldoende kunnen transporteren om de gehele ijskorst te doen smelten.

De onderzoekers plannen ook een expeditie naar Antarctica, om monsters te verzamelen van microben die op de grenslaag tussen water en ijs leven – omstandigheden die mogelijk analoog zijn aan die op een Oogbal-aarde. Verder wil men gebruik maken van een bestaande planetaire simulatiekamer (oorspronkelijk gebruikt om de omstandigheden op Mars te simuleren) om de microben bloot te stellen aan een verscheidenheid aan omstandigheden die op Oogbal-aardes voor kunnen komen. Hierbij moet je denken aan verschillen in atmosferische samenstelling, luchtdruk en stralingsniveaus. Zo hoopt men te achterhalen hoe goed de microben dit allemaal kunnen doorstaan.

Rode dwergen hebben de neiging om bijzonder actieve periodes te kennen, waarbij de stralingsniveaus kunnen variëren met een factor 100 tot 10.000 (!), voldoende om een planeet geheel van z’n atmosfeer te strippen. De onderzoekers zijn van plan om rode dwergsterren uitvoerig te monitoren op activiteit, om zo een beeld te krijgen van de levensvatbaarheid van rode dwerg-planeten op de lange termijn. Hopelijk weten we dan hoe waarschijnlijk een levensvatbare planeet bij een rode dwerg werkelijk is.

Credit: New Scientist.

Met behulp van de opkomende James Webb Space Telescope zou het mogelijk moeten zijn om Oogbalstructuren te detecteren. Ook kan gezocht worden naar moleculaire tekenen van buitenaards leven. Wordt dus vervolgd. Bron: SPACE.com.

Prachtige timelapse video van Nederlandse bodem

Credit: Maurice Toet en Marco Verstraten

Afgelopen zaterdag 27 april jl. was ik aanwezig op de landelijke Astrofotografiedag in Oss, waar amateur astrofotografen bijeen komen om naar interessante lezingen te luisteren maar ook vooral om onze astrofotografische resultaten met elkaar te delen.

1 presentatie sprong er uit door de geweldig mooie timeplapse video die door astrofotografen Maurice Toet en Marco Verstraten getoond werden. Zij waren vorige maand een weekje op Astro expeditie in Etoile st. Cyrice in Frankrijk en hebben zich dit maal helemaal uitgeleefd in het maken van Timelapse video’s van de nachtelijke sterrenhemel en niet zonder succes.

Dit is een fantastische timelapse geworden waarbij ze een slider hebben toegepast. Dit is een zgn. rail waar het fototoestel op gemonteerd wordt en die in 1,5 uur tijd van plaats verwisseld waarbij continue foto’s gemaakt worden. Deze worden dan samengevoegd tot een video met prachtig mooi 3D perspectief.

Kijken!

Cassini ziet de gigantische orkaan bij Saturnus’ noordpool

Credit: NASA/JPL-Caltech/SSI

Het is een joekel van een orkaan – alleen het oog ervan al is zo’n 2000 km in doorsnede – en met winden van meer dan 150 meter per seconde rondom het oog beweegt alles sneller dan bij aardse orkanen. We hebben het over de megastorm – ook wel ‘vortex’ genoemd – die zich bij de noordpool van Saturnus bevindt en het oog ervan is door de sonde Cassini gefotografeerd (hier in grotere resolutie). OK toegegeven, de kleuren zijn overdreven, hij is niet echt zo rood, maar het is toch een werkelijk schitterende foto, nietwaar? De orkaan woedt er al jaren, want toen Cassini in 2004 arriveerde bij Saturnus kon hij ‘m al in infraroodlicht zien en toen vanaf 2009 de noordpool door het zonlicht werd beschenen kon men ‘m voor het eerst ook optisch zien. Bovenstaande foto werd op 27 november 2012 gemaakt, toen Cassini 419.000 kilometer verwijderd was van Saturnus. Door het bestuderen van deze orkaan hoopt men meer te weten te komen over de werking van orkanen, ook van de kleinere, aardse varianten. Hieronder een video over de orkaan.

Bron: NASA.

Zonnepaneel ISS vandaag doorboort door kleine meteoroïde

Via Twitter meldde ISS-commandant Chris Hadfield vandaag dat een zonnepaneel van het internationale ruimtestation ISS doorboord is door een kleine meteoroïde:

Zie je ’t gaatje niet? Hier is een uitvergroting. Nogal laconiek schreef hij dat het gat in het zonnepaneel veroorzaakt werd door een ‘klein steentje uit het heelal’. Dat was dan wel een steentje dat met 40.000 km per uur door het zonnestelsel raasde, meer dan tien keer zo snel als een kogel. Ook schreef Hadfield blij te zijn dat de meteoroïde de romp (Engels: ‘hull’) van het ISS niet raakte. Op zich moet die romp een kleine meteoroïde kunnen weerstaan, want hij is opgebouwd uit meerdere lagen om inslagen op te vangen. Bron: Universe Today.

Eerste testvlucht SpaceShipTwo mét raketaandrijving geslaagd

Credit: Virgin Galactic

De SpaceShipTwo (SS2) Enterprise van Virgin Galactic heeft vandaag boven de Mojave woestijn in Californië voor de eerste keer een testvlucht gemaakt, waarbij de raketmotor werd gebruikt. Daarmee kon de SS2 voor het eerst supersonische snelheden bereiken. De SS2 Enterprise werd eerst hangend onder het moederschip WhiteKnightTwo (WK2) naar een hoogte van 14,3 km gebracht en daar 45 minuten na de lancering losgelaten. Bij eerdere testvluchten maakte de SS2 Enterprise een glijvlucht, maar dit keer werden door de piloten Mark Stucky en Mike Alsbury de motoren ontbrand, 16 seconden lang. Daardoor bereikte de Enterprise een snelheid van Mach 1,2, boven de geluidssnelheid. Hieronder een video van deze bijzondere testvlucht van de SS2 Enterprise.

Vanaf 2014 wil Virgin Galactic van Richard Branson – die vandaag op Twitter schreef “Occasionally you have days that are ridiculously exciting. Today is such a day” – betalende passagiers naar suborbitale hoogte brengen. Er zijn inmiddels al meer dan 530 mensen die een ticket hebben geboekt – € 155.000 voor een kaartje. Dat moet dan gebeuren vanaf Spaceport America in New Mexico, dat oktober 2011 door Branson werd geopend. Bron: Cosmic Log.

Europese IR-satelliet Herschel opgehouden met functioneren

Credit: ESA/PACS & SPIRE Consortia, T. Hill, F. Motte, Laboratoire AIM Paris-Saclay, CEA/IRFU – CNRS/INSU – Uni. Paris Diderot, HOBYS Key Programme Consortium.

De op 14 mei 2009 gelanceerde Europese infraroodsatelliet Herschel is er na drie jaren van waarnemingen aan koele objecten in het heelal mee opgehouden. De reden is eenvoudig: de 2300 liter vloeibare helium aan boord – noodzakelijk om de instrumenten tot vlak boven het absolute nulpunt te koelen – is op. Vandaag bleek uit communicatie tussen Herschel en een grondstation in West-Australië dat de temperatuur van Herschel flink is toegenomen, een moment dat men al meer dan een maand zag aankomen. Hiermee komt een einde aan een zeer succesvolle missie, waarbij meer dan 35.000 wetenschappelijke waarnemingen aan diverse objecten werden gedaan. Met regelmaat hebben we daar op de Astroblogs verslag van gedaan, dus ik zou zeggen kijk de blogs daar maar over na, zes pagina’s vol. Bron: ESA.