Alan Parsons Project ‘Eye in the Sky’ opgedragen aan ISS-astronaut Luca Parmitano

Alan-Parsons-Eye-in-the-Sky

Credit: ESA TV

Op 23 juli j.l. gaf the Alan Parsons Project een concert in het Foro Italico in Rome. Daar speelden ze Eye in the Sky, een nummer dat ze opdroegen aan de Italiaanse ESA-astronaut Luca Parmitano, momenteel verblijvend in het internationale ruimtestation ISS. Dat deden ze niet om even goede sier te maken bij al die Italianen op de tribune, maar simpelweg omdat Eye in the Sky het favoriete nummer is van Parmitano. Een soort van wederdienst dus, zeg maar. Hier beelden van het concert en een toelichting van niemand minder dan Alan Parsons himself. Hij had daarin nog wel een foutje door Parmitano als de eerste Italiaanse astronaut in de ruimte te noemen… hij is de zesde om precies te zijn, maar ach daar vallen we toch niet over?

Bron: Universe Today.

Broeikasklimaat slaat sneller op hol dan gedacht

Credit: ESA/AOES

Het broeikasklimaat van een planeet kan sneller op hol slaan dan tot nu toe werd gedacht. Dat blijkt uit nieuwe computermodellen van onderzoekers van verschillende Amerikaanse universiteiten. Dankzij de aanwezigheid van broeikasgassen in de dampkring van een planeet (vooral waterdamp en kooldioxide) is de temperatuur aan het planeetoppervlak hoger dan je op basis van de afstand tot de moederster zou verwachten. Wanneer een bepaalde kritische temperatuur wordt bereikt, zullen de oceanen van de planeet beginnen te verdampen, waardoor er nóg meer waterdamp in de atmosfeer terecht komt, en het broeikaseffect in sterkte toeneemt. Zo ontstaat een zelfversterkend proces. Uiteindelijk slaat het klimaat op hol, kookt de planeet droog, en ontstaat er een oververhitte wereld zoals Venus.Uit de nieuwe computermodellen blijkt dat de drempeltemperatuur waarbij het broeikaseffect op hol begint te slaan lager is dan tot nu toe werd aangenomen. Exoplaneten die zich aan de binnenzijde van de zogeheten bewoonbare zone van hun moederster bevinden (het gebied waar vloeibaar water aan het planeetoppervlak kan voorkomen) kunnen uiteindelijk dus gemakkelijker ‘onbewoonbaar’ worden door een op hol geslagen broeikaseffect.Onze eigen aarde staat overigens een zelfde lot te wachten. Gelukkig duurt dat nog ongeveer anderhalf miljard jaar. Bron: Astronomie.nl.

Messier Maandag – M108, de kosmische scherf in de Steelpan

Credit: De la Puente.

Welkom terug bij Messier Maandag, waar we 110 kosmische wonderen onder de loep nemen die samen de Messier-catalogus vormen. Deze catalogus bestaat uit nabije nevels en clusters, verder gelegen bolhopen en zo’n 40 objecten op veel grotere afstand: de sterrenstelsels, broertjes en zusjes van onze Melkweg.

credit: Tenho Tuomi of Tuomi Observatory, http://rockpoint.dyndns.org/.

Vandaag nemen we één van deze 40 sterrenstelsels onder de loep. Het gaat om een stelsel dat vanuit Nederland het hele jaar door zichtbaar is: Messier 108, een galactische scherf in de Grote Beer. Om dit stelsel te vinden, moet je eerst het Steelpannetje zien te lokaliseren. Dat zal geen probleem zijn, aangezien de zeven sterren van het Steelpannetje samen het meest herkenbare sterpatroon aan de hemel vormen.

credit: Etan Siegel, using the free software Stellarium, via http://stellarium.org/.

Er zijn vier sterren die het pannetje zelf vormen (zonder de steel dus). Twee hiervan vormen de onderkant, de andere twee de bovenkant. Van de “onderste” sterren staat degene die het verst van de “steel” afstaat bekend als Merak. Als je vanaf deze ster zo’n 1.5 hemelgraden richting het andere einde van het pannetje beweegt, dan zal je een zwakke en wazige vlek zien: dat is Messier 108! Als je de bolvormige Uilnevel in beeld krijgt, dan ben je te ver gegaan!

credit: Etan Siegel, using the free software Stellarium, via http://stellarium.org/.

Dit object is pas later aan de catalogus toegevoegd (evenals de overige Messier-objecten vanaf nummer 104), toen handgeschreven notities van Messier zijn teruggevonden, waarop de posities van nog eens 5 objecten zijn neergetekend die mogelijk verward kunnen worden met kometen. Messier 108 is een zwak object, maar niet moeilijk te vinden. Het enige wat je moet doen is een ster van de zesde magnitude in de omgeving van Merak lokaliseren: HIP 54314. De onderlinge afstand tussen deze ster en de heldere ster Merak is gelijk aan de afstand tussen HIP 54314 en M108! Bedenk wel dat deze ster met het blote oog niet zichtbaar is, je zal dus een verrekijker of telescoop nodig hebben.

credit: Etan Siegel, using the free software Stellarium, via http://stellarium.org/.

In tegenstelling tot bovenstaande foto, moet je eigenlijk ervoor zorgen dat Merak buiten het beeldveld van je optiek valt, omdat zijn heldere licht een belangrijke bron van lichtvervuiling kan vormen, waardoor het waarnemen van M108 een uitdaging kan worden. Als je de invloed van Merak wegneemt, dan zal je beloont worden met een prachtig balkspiraalstelsel dat vanaf de zijkant wordt waargenomen: Messier 108, het Scherfstelsel.

credit: Dick Steinberg of Drexel, via http://www.physics.drexel.edu/~steinberg/.

Het stelsel bevindt zich op minder dan een graad afstand van de Uilnevel (Messier 97) en beide objecten kunnen waargenomen worden door telescopen met een relatief lage vergroting. Met het blote oog zien de twee objecten eruit zoals op bovenstaande foto. Als je echter de juiste astrofotografische technieken toepast, dan komen plotseling spectaculaire kleuren tevoorschijn!

credit: Seminole State College Planetarium; flickr user seminoleplanet.

Ondanks hun korte onderlinge afstand aan de nachthemel, hebben M97 en M108 niets met elkaar te maken. De Uilnevel is het restant van een dode ster op een afstand van een paar duizend lichtjaar, terwijl M108 een verzameling van miljarden sterren is op een afstand van 45 miljoen lichtjaar. Hoe dan ook, M108 behoort tot de grootste en helderste leden van de Ursa Major Cluster, een verzameling van honderden sterrenstelsels. Deze cluster is vermoedelijk weer verbonden met de Virgo-cluster, de grootste verzameling van sterrenstelsels in het lokale universum.

credit: Richard Powell of http://www.atlasoftheuniverse.com/.

Nou, hiermee is M108 in context geplaatst. Maar hoe zit het met het stelsel zelf? Is daar iets over te vertellen?

credit: Ken Crawford at Rancho Del Sol Observatory.

Het stelsel maakt een hoek van 75 graden t.o.v. ons perspectief en bevat zo’n 125 miljard zonnemassa’s aan materiaal. Hiermee is het stelsel slechts half zo zwaar als onze Melkweg, hoewel de diameter vergelijkbaar is: 100.000 lichtjaar. Ondanks z’n relatief lage massa, bevat M108 een supermassief zwart gat in het centrum van 24 miljoen zonnemassa’s – da’s een stuk groter dan ons “eigen” zwarte gat! Deze informatie is afkomstig van gegevens die zijn verzameld door de Chandra-ruimtetelescoop, met dank aan dit onderzoek.

 

credit: Q. Daniel Wang, Tara Chaves and Judith Irwin, via arXiv:astro-ph/0308150v1.

We kunnen altijd spectaculaire dingen leren door op verschillende golflengten te kijken, en röntgenstraling is daar slechts één van. Aan de hand van zichtbaar licht (inclusief neutraal waterstof) herkennen we uitdijende schillen van neutraal waterstofgas (zogenaamde HI superschillen) die duizenden lichtjaren lang kunnen worden. Ze zijn op bovenstaande afbeelding niet goed zichtbaar, maar geloof me, volgens de gegevens zijn ze er!

credit: NOAO / AURA / NSF.

Messier 108 bevat stervormingsgebieden (waar in 1969 een Type-II supernova is afgegaan), losjes opgewonden spiraalarmen en een prominente centrale balk, die allemaal goed zichtbaar zijn in zichtbaar licht.

credit: el Grupo de Astrofotógrafos de Málaga, GUAM, via http://astroguam.webs.com/.

Als we verdergaan naar infrarode golflengten (afkomstig van 2MASS), dan wordt het warme stof zichtbaar dat een deel van het zichtbare licht blokkeert. Zoals je kan zien, is het stof evenmatig verspreid in een schijfvorm, en zijn zowel de jonge sterrenclusters en de centrale balk goed zichtbaar in infrarood.

credit: 2MASS, the Two-Micron All-Sky Survey.

Er bestaat ook een UV-foto van M108, afkomstig van GALEX, waarop de jongste en heetste sterren zichtbaar zijn. Helaas is deze foto van een lage resolutie 🙁

credit: NASA / JPL-Caltech / GALEX.

In 1994 heeft Hubble (nog met de oude WFPC2-camera) een deel van dit stelsel bestudeerd. Als je deze foto bovenop die van GALEX legt, dan ziet dat er als volgt uit:

Credit: NASA / JPL-Caltech / Hubble and GALEX.

Zoals we gewend zijn van Hubble, is de resolutie van de foto spectaculair, ondanks het feit dat het waargenomen object op miljoenen lichtjaren afstand staat.

credit: NASA / JPL-Caltech / Hubble Space Telescope.

Om het geheel goed te kunnen zien, is de foto geroteerd en is er een stukje van afgeknipt. Het geheel wordt hieronder in hoge resolutie weergegeven. We kunnen zelfs individuele sterren waarnemen! (voorgrondsterren uit onze Melkweg niet meegeteld).

credit: NASA / JPL-Caltech / Hubble Space Telescope.

Nou, dit was de Messier Maandag weer voor deze week. Neem gerust een kijkje in ons archief! Inclusief die van vandaag, hebben we nu 14 van de 110 Messier-objecten besproken (op chronologische volgorde):- M1, de Krabnevel (25 februari 2013) – M8, de Lagunenevel (4 maart 2013) – M13, de Grote Bolhoop van Hercules (11 maart 2013) – M15, een oeroude bolhoop (25 maart 2013) – M65, de eerste Messier-supernova van 2013 (1 april 2013) – M33, de Driehoeksnevel (8 april 2013) – M45, de Pleiaden (15 april 2013) – M51, de Draaikolknevel (22 april 2013) – M52, open cluster naast de Zeepbel (29 april 2013) – M38, de kosmische Pi-cluster (20 mei 2013) – M104, het Sombrerostelsel (17 juni 2013) – M86, het meest blauwverschoven sterrenstelsel (24 juni 2013) – M21, een piepjonge sterrencluster (1 juli 2013) – M108, de kosmische scherf in de Steelpan (29 juli 2013)Welke zal de volgende zijn? Kom volgende week maandag weer terug en je zal het weten! Messier Maandag – in samenwerking met Starts With A Bang.

Voor het eerst transitie waargenomen van exoplaneet in röntgenlicht

Impressie van het systeem HD 189733, rechtsboven de echte röntgenwaarneming. Credit: NASA/Chandra.

Er zijn op dit moment 925 bevestigde exoplaneten bekend, waarvan het grootste gedeelte is ontdekt doordat de exoplaneet gezien vanaf de aarde voor de ster langs schuift en een dipje in de optische lichtcurve veroorzaakt. Maar nu is voor het eerst ook een ‘transitie’ waargenomen – zo heet dat voorbij schuiven van een exoplaneet tussen ster en aarde in – in röntgenlicht en wel door de twee röntgensatellieten Chandra van de NASA en de XMM Newton van de ESA. Het gaat om de ster HD 189733, 63 lichtjaren van ons vandaan. De ontdekte exoplaneet heet HD 189733b – yep, een extra ‘b’ erbij – en het is een hete Jupiter, d.w.z. dat hij ongeveer zo groot als Jupiter is als heel erg heet. Dat laatste komt door z’n afstand tot de ster, die pakweg dertig keer korter is dan de afstand aarde-zon. HD 189733b draait in slechts 2,2 dagen om de ster heen. Uit de waarnemingen met Chandra en XMM-Newton blijkt dat er nog een zwakke, rode ster eens per 3200 jaar om HD 189733 draait. Op de afbeelding zie je die ster rechtsonder. In het kleine kader rechtsboven is de röntgenwaarneming te zien, waarop HD 189733 de grote paarse puntbron is, de rode begeleider staat rechtsonder, de bron onder HD 189733 is een achtergrondster, die niet hoort bij dit systeem. HD 189733b is niet op de afbeelding te zien, die staat te dicht bij HD 189733.De planeet wordt al lang bestudeerd in optisch licht en daaruit is naar voren gekomen dat ‘ie azuurblauw is en dat de temperatuur van z’n atmosfeer schommelt rond de 1000 graden Celsius, dat het er glas (!) kan regenen en dat er winden waaien van een slordige 7000 kilometer per uur. Leuke exoplaneet, nietwaar? Hier het wetenschappelijke artikel over de röntgenwaarnemingen aan HD 189733b. Bron: NASA.

Kepler is mogelijk gered!

Credit: NASA

Afgelopen mei raakte Kepler het vermogen kwijt om zich exact op een ster te richten, waardoor het actieve leven van de planetenjager serieus in gevaar is gekomen. Twee van de vier reactiewielen zijn defect, terwijl Kepler er minstens drie nodig heeft om goed te functioneren. Gelukkig heeft het Kepler-team een beetje succes gehad bij de reparatie. In augustus zal de echte test volgen, dan zal namelijk blijken hoeveel wrijving de wielen veroorzaken als ze weer gebruikt worden.

Vorige week heeft het team hersteltesten uitgevoerd op de twee defecte wielen, om te zien of de wielen (Reaction Wheels 4 en 2) weer ingezet kunnen worden. Het blijkt dat RW4 niet met de klok mee kan draaien, maar wel tegen de klok in. RW2 blijkt weer goed te draaien, maar zal hierbij wel mogelijk teveel wrijving ontwikkelen. Teveel wrijving van de reactiewielen kan de telescoop op langere termijn onbruikbaar maken.

De Kepler-missie is een enorm succes gebleken, aangezien de telescoop zo’n 2700 kandidaat-planeten heeft ontdekt. Desondanks zal het verlies van Kepler een grote klap zijn voor de planetenjager-gemeenschap. Het wordt dus afwachten wat de volgende testen zullen uitwijzen. Mogelijk kan Kepler in september weer verdergaan met z’n missie: het speuren naar verre planeten. Als dat niet mogelijk is, dan zal Kepler iets anders moeten gaan doen – zolang er maar niet precies gericht hoeft te worden.

Bron: Phys.org

Hoe kom je de dagen door in de ruimte?

Credit: NASA

De Amerikaanse astronaut Sunita Williams is na twee missies in totaal 322 dagen in de ruimte geweest. (Nog langer dus dan André Kuipers, die in totaal 204 dagen in de ruimte heeft doorgebracht.) In een interview met de BBC legt ze uit hoe je moet proberen ook in de ruimte een normaal leven te leiden.

Om het vol te kunnen houden in de ruimte, moet je jezelf goed voorbereiden, zegt Williams. En daarmee bedoelt ze niet alleen de technische training, maar vooral dat je goed moet beseffen dat je zo lang zo ver van huis zult zijn. ‘Ik noem het de eindjes vastknopen voordat je vertrekt, want je weet nooit wat er kan gebeuren. Je moet er zeker van zijn dat je overal vrede mee hebt gemaakt.’Eenmaal in de ruimte, moet je proberen je dag ‘zo normaal’ mogelijk te laten verlopen. ‘Ik borstelde mijn haar elke dag. Ik weet niet of het er daardoor beter uitzag, maar het is een van die dingen die je ook op Aarde doet, en die je dus gewoon moet voortzetten.”We nemen ook dingen mee die ons aan thuis herinneren. Mijn favoriet was een knuffeldier dat een kopie was van mijn kleine Jack Russel.’ Daarnaast kreeg Williams marshmellow-créme mee, om ook in de ruimte te kunnen eten waar ze als kind al zo dol op was.

Credit: NASA

Eenmaal in de ruimte, bleken zaken die op aarde zo belangrijk lijken, volstrekt triviaal. ‘Je vergeet zaken als politiek. Ik voelde me geen Amerikaanse meer; ik voelde me al gezegend omdat ik iemand van de Aarde was. (…) En als ik een slechte dag had, ging ik naar het raam om een stukje van die Aarde te zien. Ik moest er van glimlachen.’Dat is een van de zaken die een missie naar Mars zwaar zal maken, denkt Williams. ‘Je moet dingen bedenken om de tijd van de crew te doden omdat de Aarde kleiner en kleiner wordt, en je steeds minder vaak met de Aarde kunt communiceren.’ Ze denkt dat het op termijn wel zal gebeuren: het is ongelofelijk hoeveel we al hebben bereikt, zegt Williams. ‘We hebben het idee dat het ruimteprogramma al lang loopt, maar het is pas vijftig, zestig jaar oud. We hebben enorme vooruitgang geboekt; we probeerden eerst alleen raketten te lanceren en nu leven en werken we in de ruimte en wandelen regelmatig buiten het station.”We willen dat mensen naar Mars gaan en dat het succesvol wordt. Robots kunnen er nu komen en dat is geweldig, maar om iemand met twee ogen op de planeet te zetten, zodat die zelf een beslissing kan maken en echt begrijpen wat er daar is, is een volgende stap. Uiteindelijk zullen we alle technische problemen om dat te realiseren, kunnen oplossen.

Eerste exoplaneet die om een bruine dwerg draait ontdekt

De ‘microlensing event’ die leidde tot de ontdekking van OGLE-2012-BLG-0358Lb. Credit: C. Han et al

Sterrenkundigen zijn er in geslaagd om voor het eerst een exoplaneet waar te nemen die draait om een bruine dwerg, een soort ‘mislukte ster’. Het gaat om de bruine dwerg met de catalogusnaam OGLE-2012-BLG-0358, 6000 lichtjaar van ons verwijderd in het sterrenbeeld Schorpioen. Bruine dwergen zijn eigenlijk een soort van categorie tussen sterren en planeten – te groot voor een servet, te klein voor het tafellaken zouden wij zeggen – want met een massa van minder dan 1/10e zonsmassa kunnen ze geen waterstoffusie in hun kern beginnen, voorwaarde om een ster te worden. OGLE-2012-BLG-0358 heeft 0,022 zonsmassa.Zo’n bruine dwerg geeft weinig licht, zeker als ‘ie nog eens op 6000 lichtjaar afstand staat. In plaats van de gebruikelijke methodes om exoplaneten te ontdekken – de ‘wiebelmethode’ waarbij de ster ietsje wiebelt door de zwaartekracht van een nabije planeet en de transitiemethode waarbij de lichtkracht een curve vertoont als een planeet er gezien vanaf de aarde voor en achter langs schuift – gebruikten de sterrenkundigen de ‘gravitatielens-methode’, waarbij de planeet het licht van z’n ster afbuigt en de lichtkracht iets toeneemt.

Een bruine dwerg met stofschijf en daarin een exoplaneet. Credit: ESA

Door zo’n ‘microlensing event’ (zie afbeelding linksboven) vonden C. Han en zijn talloze collega’s OGLE-2012-BLG-0358Lb, een exoplaneet die ongeveer twee keer zo zwaar is als Jupiter, tien keer lichter nog dan de bruine dwerg. Sterrenkundigen hebben rondom andere bruine dwergen al stofschijven ontdekt en men denkt dat in dergelijke schijven planeten kunnen ontstaan. Op de afbeelding rechts zie je een impressie van een bruine dwerg met een stofschijf en daarin een gevormde planeet.  De afstand tussen dwerg en planeet is 0,89 AE, astronomische eenheden, dat is de afstand tussen aarde en zon, 149 miljoen km.Bij twee andere bruine dwergen – (2MASS 1207-3932 en 2MASS 0441-2301 – werden eerder ook al exoplaneten gevonden, maar die staan veel verder weg van hun moederster en kunnen daarom nooit onderdeel hebben uitgemaakt van de protoplanetaire schijf rondom de ster. Han et al beschouwen OGLE-2012-BLG-0358Lb daarom als de allereerste echte exoplaneet rondom een bruine dwerg. Bron: Technology Review.