Impressie van de Cygnus capsule en het ISS. Credit: Orbital Sciences Corp.
De voor het begin van deze middag geplande koppeling van de woensdag gelanceerde ruimtecapsule Cygnus aan het internationale ruimtestation ISS is wegens een computerstoring van de Cygnus uitgesteld. De door Orbital Sciences Corp. gebouwde commerciële capsule – met 589 kilogram nuttige lading aan boord bestemd voor de ISS-astronauten – kreeg vandaag contact met het ISS, maar tijdens de gegevensoverdracht verwierp Cygnus een deel van de data. De afstand tussen Cygnus en ISS bedroeg op dat moment 4 km. Voor die gegevensoverdracht gebruikt de Cygnus een Japans communicatiesysteem genaamd PROX. Orbital Sciences probeert de software te herstellen, maar het zal nog een dag of twee duren voor een nieuwe poging tot aanmeren wordt ondernomen. Eén voordeel van deze computerstoring: dan kunnen we het tweetal gescheiden nog wat langer vanaf de grond in Nederland bekijken! Bron: SpaceFlight Now.
Alfons van Borgia alias paus Calixtus III. Credit: Museo de la Cathedral de Valencia.
Het is een bericht dat al eeuwen rondzingt en dat je wenkbrauwen doet fronsen: dat in 1456 paus Callixtus III – lid van de beruchte Spaanse pausenfamilie de Borgia’s – de komeet Halley zou hebben geëxcommuniceerd. Dat pausen om allerlei duistere redenen mensen kunnen excommuniceren is bekend, maar dat hij ook een komeet in de ban zou hebben gedaan is bijzonder. De komeet Halley – genoemd naar de Britse sterrenkundige, die ‘m begin 18e eeuw als eerste ‘identificeerde’ en voorspelde dat hij in 1758 zou terugkeren, hetgeen gebeurde – was in de maanden juni en juli 1456 inderdaad goed te zien, hij moet tot drie uren na zonsondergang zichtbaar zijn geweest in de sterrenbeelden Leeuw en Kreeft en zijn staart was iets van 60° lang. In die tijd werd de christelijke stad Belgrado belegerd door de Ottomaanse legers uit Turkije en velen zagen de komeet als een voorspeller van rampen. Het was om die reden dat paus Callixtus III de komeet zou hebben geëxcommuniceerd. De vraag is alleen: heeft ‘ie dat wel gedaan?
Een geëxcommuniceerde komeet?
Bron van het verhaal van de excommunicatie is de schrijver Bartolomeo Platina, die in 1471 een biografie over Calixtus III schreef. Dit is de brontekst en de Engelse vertaling:
“Apparente deinde per aliquot dies cometa crinito et rubeo: cum mathematici ingentem pestem: charitatem annoná¦: magnam aliquam cladem futuram dicerent: ad avertendam iram Dei Calistus aliquot dierum supplicationes decrevit: ut si quid hominibus immineret, totum id in Thurcos christiani nominis hostes converteret. Mandavit kprá¦tera ut assiduo rogatu Deus flecteretur in meridie campanis signum dari fidelibus omnibus: ut orationibus eos juvarent: qui cxontra Thurcos continuo dimicabant”
Credit: Wikimedia Commons image in the Public Domain.
A maned and fiery comet appearing for several days, while scientists were predicting a great plague, dearness of food, or some great disaster, Callistus decreed that supplicatory prayers be held for some days to avert the anger of God, so that, if any calamity threatened mankind, it might be entirely diverted against the Turks, the foes of the Christian name. He likewise ordered that the bells be rung at midday as a signal to all the faithful to move God with assiduous petitions and to assist with their prayers those engaged in constant warfare with the Turks.
Over excommunicatie wordt echter niet gesproken. In de pauselijke bul van 29 juni 1456 wordt ook met geen woord gerept over excommunicatie, laat staan over de excommunicatie van een komeet. Pas later gingen sterrenkundigen hiervan spreken, te weten Pierre-Simon Laplace eind 18e eeuw en Franá§ois Arago in 1832. En vorige eeuw nog werd het ook door Carl Sagan vermeld, in zijn boek over kometen, vertaald in het Nederlands en uitgegeven als Komeet, door George Beekman en Govert Schilling. Inmiddels weten we dat het verhaal over de excommunicatie van de komeet gewoon niet klopt en dat er eerder sprake is van miscommunicatie, door verkeerde vertalingen en interpretaties.
En hoe staat het met komeet ISON en paus Franciscus?
Interessant is dat momenteel een vergelijkbare situatie bestaat met de komeet ISON en de huidige paus Franciscus. Niet dat die Argentijnse paus zich daarover heeft uitgelaten, maar wel dat op internet tal van geruchten de ronde doen. Het zou allemaal te maken hebben met de bekende voorspeller Nostradamus, die in de 16e eeuw in kwatrijn II.41 het volgende schreef:
Credit: ESA/NASA
“the great star for seven days shall burn So nakedly clear like two suns appearing The large dog all night howling While the great Pontiff shall change his territory.”
Zo vaag als maar kan, maar voor velen interpreteerbaar als zou komeet ISON aankondigen dat paus Franciscus – als opvolger van de teruggetreden Benedictus XVI – de allerlaatste paus zou zijn. En net als met de doemverhalen rondom de komeet Elenin in 2011 kunnen we de lezers hier geruststellen: kometen zijn géén aankondigers van rampen, het zijn gewoon grote vuile sneeuwballen, afkomstig uit de enorme wolk van ijskoude objecten, die ons zonnestelsel omringt. Bron: Universe Today.
Tien jaar satellietobservatie laat zien dat de hoeveelheid kooldioxide in onze atmosfeer blijft toenemen, ondanks internationale inspanningen om de uitstoot van schadelijke stoffen terug te dringen. Satellieten laten ook zien dat de recente toename van methaan in de atmosfeer waarschijnlijk ook toe te schrijven is aan de mens. Atmosferische kooldioxide en methaan zijn twee van de meest voorkomende broeikasgassen. Deze gassen zijn verantwoordelijk voor de opwarming van de aarde. Metingen van ESA’s Envisat-missie en de Japanse observatiesatelliet GOSAT laten zien dat de hoeveelheid kooldioxide in de atmosfeer de afgelopen tien jaar jaarlijks met 0,5 procent toe is genomen. Na jaren van stabiliteit begon ook de hoeveelheid methaan vanaf 2007 jaarlijks met 0,3 tot 0,5 procent te stijgen. De belangrijkste reden voor de kooldioxide-toename zijn de uitgestoten gassen die vrijkomen wanneer fossiele brandstoffen zoals kolen, olie en gas verbrand worden. Waar die stijging in methaan vandaan komt is minder duidelijk. De toename wordt waarschijnlijk veroorzaakt door een groeiende hoeveelheid uitlaatgassen in combinatie met natuurlijke variaties die veroorzaakt worden door het verbranden van biomassa.
Credit: University Bremen/ESA
Broeikasgassen ademen
Naast de toename in broeikasgassen laten de satellietbeelden ook veel andere trends zien, zoals het gedetailleerde geografische patroon en de fluctuaties van de gassen, het zogenaamde ‘ademen’. De seizoensfluctuaties zijn het grootst bij kooldioxide. Dat wordt veroorzaakt door schommelingen in de fotosynthese van planten. Het geobserveerde ‘ademen’ van de broeikasgassen vindt het meest plaats in de middelste en hoogste noordelijke lengtegraden van onze planeet. Het ademen wordt vermoedelijk veroorzaakt door de grote hoeveelheden oerwoud in het gebied, dat vooral in de zomer veel kooldioxide uit de lucht haalt (‘inademt’), waarvan tijdens de winter weer een groot deel vrijkomt (‘uitademen’). “Sommige kooldioxidemodellen onderschatten de kracht van dit ‘ademen’, maar we moeten hier echt meer onderzoek naar doen met verschillende modellen en methoden”, vindt Dr. Michael Buchwitz van de Universiteit van Bremen. Daar geeft hij leiding aan het CHG-CCI-project, dat onderdeel is van ESA’s Climate Change Initiative. “Het doel van het CHG-CCI-project is het achterhalen van de regionale bronnen van twee van de belangrijkste klimaatgassen op aarde”, aldus Buchwitz. “Deze informatie is nodig om de klimaatvoorspellingen te verbeteren.”
Credit: University Bremen/ESA
Lastig conclusies trekken
Hoewel de satellietkaarten gebieden laten zien waar de methaanniveaus bijzonder hoog liggen, is het nog lastig daar conclusies aan te verbinden. Het kwantificeren van de gasniveaus vereist verfijnde onderzoeksmethodes omdat er veel factoren meespelen in de meting. “De satellietdata bieden ons de kans om gedetailleerde ruimtelijke patronen van de aardse methaanuitstoot in kaart te brengen”, aldus Dr. Peter Bergamaschi, een wetenschapper van het Joint Research Centre in het Italiaanse Ispra. “Deze gegevens kunnen niet ontleed worden aan schaarse oppervlaktewaarnemingen, hoewel deze manier van meten doorgaans veel accurater is.” Het begrijpen van zowel de natuurlijke als de door de mens geproduceerde uitstoot van atmosferische gassen is de belangrijkste wetenschappelijke uitdaging als het aankomt op het meten van gasniveaus. “Continuïteit is een belangrijke vereiste op dit gebiedÔ, aldus Dr. Buchwitz. “Ik hoop dat het gat tussen de gegevens van GOSAT en de CarbonSat-missie gesloten kan worden door NASA’s OCO-2-missie en de geplande GOSAT-2.”
Vanavond om 22.44 uur begint de astronomische herfst, het moment van de herfst-equinox (Latijn: aequinoctium autumnale). Op dat moment trekt het middelpunt van de zonneschijf in zijn baan langs de ecliptica van noord naar zuid over de hemelequator en staat hij recht boven de evenaar. Je ziet dat moment hierboven weergegeven, een plaatje afkomstig uit Starry Night. Dag en nacht zijn dan even lang, vandaar het woord ‘equinox’ (Latijn: equi = gelijk, nox = nacht). Naast de astronomische herfst kent men ook de weerkundige herfst, maar die is 1 september al begonnen, zoals we wel gemerkt hebben aan het weer van de afgelopen weken. Op de één of andere manieren denken veel mensen dat de herfst steevast op 21 september begint, maar dat zal wel komen door het begin van de lente, die meestal – maar ook niet altijd – op 21 maart valt. In 2092 zal de herfst op 21 september beginnen, de eerste keer dat dit gebeurt sinds de invoering van de Gregoriaanse kalender, dat was in 1582 om precies te zijn. Hieronder nog een interessante infografiek over de lente- en herfst-equinox en het zomer- en winter-solstitium.
Credit: Karl Tate, Live Science Infographic Artist.
Deze week kwam een groep Britse onderzoekers onder leiding van Milton Wainwright (Universiteit van Sheffield) met een opzienbarend artikel – gepubliceerd in het Journal of Cosmology – waarin ze stellen dat ze met een ballon in de atmosfeer van de aarde op een hoogte tussen 22 en 27 km (=stratosfeer) een fragment hebben ontdekt dat behoorde tot een diatomee of diatoom, een soort alg of wier, dat een extern skelet van kiezel (siliciumdioxide) heeft. Het fragment (zie afbeelding hierboven en -onder) zou dat skelet zijn en het zou afkomstig zijn vanuit de ‘waterige omgeving van een komeet’. De onderzoekers denken hiermee bewijs te hebben gevonden dat leven afkomstig is van buiten de aarde. In het persbericht dat ze uitbrachten stellen ze onomwonden:
In the absence of a mechanism by which large particles like these can be transported to the stratosphere we can only conclude that the biological entities originated from space.
Hun conclusie is: het fragment kan niet van onderaf – vanaf de aarde dus – in de stratosfeer zijn gebracht, dus moet het wel uit de ruimte komen, het fragment is een fossiel van leven, ergo leven komt uit het heelal. Diatomen zouden door vulkaanuitbarstingen in de stratosfeer terecht kunnen komen, maar aangezien er recentelijk geen vulkaanuitbarstingen zijn geweest valt die mogelijkheid af, aldus de onderzoekers. Echter, dat laatste is niet juist. Sinds maart dit jaar is de vulkaan Bata Tara op Indonesië continue aan stof aan het uitbraken en zodoende kunnen wel degelijk diatomen in de hogere luchtlagen terechtkomen.
Credit: Wainwright et al., from the paper.
Daar komt bij dat er twee redenen zijn om het artikel met de nodige voorzichtigheid te lezen: de ene is dat één van de auteurs Chandra Wickramasinghe is, iemand die vaker met stellige claims over buitenaards leven is aangekomen, claims die net zo vaak vanwege het ontbreken van onderbouwing van tafel zijn geveegd. De ander is dat het artikel is verschenen in het blad Journal of Cosmology en laat dat nou net een tijdschrift zijn dat een reputatie heeft op het terrein van nep-wetenschap. Op hun blogs fileren Phil Plait en Ian Musgrave de claims van de onderzoekers en alles afwegende blijft er eigenlijk weinig van over. Plait wijst er bijvoorbeeld op dat een diatoom-fragment afkomstig van een komeet deel zou moeten uitmaken van een stukje rots. Alleen was dat niet het geval, men vond enkel een los stukje skelet, zwevend in de stratosfeer, iets wat de onderzoekers zelf eigenlijk ook verbazingwekkend vinden:
It is noticeable that the diatom fragment is remarkably clean and free of soil or other solid materia”
Musgrave wijst op de uitbarsting van de Bata Tara. Ook vraagt hij zich af hoe zo’n levend diatoom in de waterige omgeving van een komeet terecht is gekomen. Kortom, op basis van wat ik lees bij Plait en Musgrave denk ik dat we te maken hebben met een onterechte claim. Bron: Bad Astronomy + Astroblogger.
Morgenmiddag (zondag 22 sept.) tussen 13.15 en 13.30 uur Nederlandse tijd wordt het woensdag gelanceerde ruimtevrachtship Cygnus van Orbital Sciences Corp. met de robotarm van het ISS door de astronauten Karen Nyberg (NASA) en Luca Parmitano (ESA) vastgekoppeld aan het internationale ruimtestation. Vóór die tijd hebben we in Nederland nog de gelegenheid om beiden afzonderlijk aan de hemel te zien, want ’s morgens vroeg komen ze beiden over Nederland en kunnen we – afhankelijk natuurlijk van het weer – zien hoe de Cygnus in achtervolging is op het ISS. Hieronder de info van deze overgangen, verkregen via Heavens Above.
[table “67” not found /]
Als je op de datum klikt komt een kaartje tevoorschijn met meer info. Volgens de Sterrengids 2013 komt de zon zo rond 07.25 uur Nederlandse tijd op en start de ‘burgerlijke schemering’ rond 06.54 uur, dus ongeveer als de laatste van de twee passages plaatsvindt. Cygnus is van rond magnitude +1, terwijl het ISS met -3m veel helderder is. Afgelopen donderdag sjokte de Cygnus capsule zo’n tien minuten achter het ISS aan, vrijdag was dat vier minuten en vandaag is het maar één minuut. Komende passages zal het verschil tussen Cygnus en het ISS hooguit enkele seconden bedragen. Bron: Universe Today.
De NASA heeft besloten om geen pogingen meer te ondernemen om contact te zoeken met de ruimtesonde Deep Impact, waarmee feitelijk de missie van deze in januari 2005 gelanceerde komeetverkenner wordt beëindigd. Op 8 augustus j.l. was het laatste contact tussen vluchtleiding en sonde, daarna viel deze uit. Deep Impact vloog op 4 juli 2005 vlak langs de komeet 9P/Tempel en vuurde daar een projectiel genaamd de ‘impactor’ op af, waarvan de inslag werd waargenomen. Op 4 november 2010 vloog ‘ie onder de naam EPOXI langs de komeet 103P/Hartley – ook wel Hartley 2 genoemd. Begin 2012 onderzocht Deep Impact de komeet C/2009 P1 Garrad en het laatste echte ‘wapenfeit’ was het fotograferen van de komeet ISON, januari dit jaar. Sinds de lancering heeft Deep Impact een afstand van 7,58 miljard km in de ruimte afgelegd. Eerder had men het plan opgevat om Deep Impact naar de planetoïde (163249) 2002GT te sturen, waar ‘ie januari 2020 aan zou komen, maar dat plan kan in de prullenbak. Bron: NASA.
Op vrijdag 27 september a.s. vanaf 18.00 uur Nederlandse tijd wordt door CERN, ESA, ESO en de UNESCO gezamenlijk de Nacht van de Europese Onderzoeker ‘Origins 2013’ georganiseerd, simultaan in drie steden in Europa, Genéve, Parijs en Bologna. Gedurende die nacht kan iedereen via een speciale webcast getuige zijn van een gevarieerd programma, dat gaat over de resultaten die behaald zijn op het gebied van deeltjesfysica en astrofysica. Over de allerkleinste schalen van de met de Large Hadron Collider ontdekte Higgs bosonen tot de grootste schalen van clusters van sterrenstelsels – onderzocht met de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) in Chili – en de nagalm van de oerknal – gedetecteerd door de Planck satelliet – zal het publiek gedurende de nacht geïnformeerd worden. Eén van de gastsprekers die nacht is Franá§ois Bouchet (zie afbeelding hierboven), een onderzoeker die bij de Planck satelliet betrokken is. Om te kunnen ‘speeddaten’ met andere bezoekers tijdens de events in Genéve in Bologna moet je je hier van tevoren registreren, voor het event in Parijs is geen registratie nodig. Bron: ESA.
De prachtige foto van de planetaire nevel hierboven is gemaakt met de Hubble ruimtetelescoop. In het centrum daarvan staat de ster genaamd HD 184738 – bijgenaamd Campbell’s waterstofster, zo’n 2½° ten noorden van de bekende ster Albireo in het sterrenbeeld Zwaan. Een bijzondere ster, want hij behoort tot de zeldzame categorie van WC of [WC] sterren, een variant van de Wolf-Rayet (WR) sterren. WR sterren zijn genoemd naar de twee Franse sterrenkundigen, Charles Wolf en Georges Rayet, die ze voor het eerst identificeerden in de 19e eeuw. Het zijn zeer zware sterren (>20 zonsmassa), die gedurende hun korte bestaan veel massa de ruimte in blazen. WC sterren hebben ook veel massa uitgespuwd, vandaar de omringende nevel rondom de hete, smeulende kern, maar ze zijn veel minder zwaar dan de WR sterren. Spuwen WR sterren veel stikstof uit, WC sterren spuwen veel koolstof (Carbon) uit, vandaar de C in hun naam. In de planetaire nevel rondom HD 184738 komt ook stof voor, vergelijkbaar met het materiaal waar de aarde ruim 4,5 miljard jaar geleden. De oorsprong van dat stof is niet bekend. Bron: NASA.
De astronomische kunstenaar Jon Lomberg, de persoon die in 1977 geholpen heeft om de Voyager Golden Record te ontwikkelen, is bezig met een nieuw initiatief om NASA ervan te overtuigen een nieuwe boodschap te zenden naar de New Horizons ruimtesonde, nadat diens missie bij Pluto voltooid is. Hij noemt het de Voyager-opname 2.0
Momenteel heeft New Horizons geen Voyager-achtige boodschap aan boord. De ruimtesonde bevindt zich op dit moment op 5 miljard kilometer afstand van de aarde en is onderweg naar Pluto, waar het in 2015 zal arriveren. Het is volgens Lomberg niet te laat om alsnog een boodschap naar de boordcomputer van New Horizons te zenden – een digitaal signaal dat, in theorie, opgepikt zou kunnen worden door buitenaardse beschavingen. New Horizons zal immers, net als Voyager, ooit de interstellaire ruimte bereiken.
Voyager Golden Record
ABC bericht het volgende:
Komende zondag (22 september) zal Lomberg officieel het startsein geven voor de New Horizons Message Initiative (NHMI). Het doel is om NASA ervan te overtuigen om een update van het “portret van planeet aarde” te uploaden naar het computergeheugen van de ruimtesonde, nadat z’n actieve missie bij Pluto voltooid is.
“Er is momenteel geen ruimte in het computergeheugen van New Horizons om onze boodschap te verzenden – we moeten wachten totdat alle gegevens van de Pluto-missie gedownload zijn”, aldus Lomberg.
Hij heeft de steun van een internationaal advieslichaam, die is opgebouwd uit meer dan 60 wetenschappers, ingenieurs, journalisten, artiesten en “normale” mensen. Tot de leden behoren Jill Tarter van SETI en de voormalig Jonge Australier van het Jaar, astrofysicus Bryan Gaensler.
“Het voelt alsof de grote verhalen van de ruimtevaart zich allemaal voor mijn tijd hebben afgespeeld”, aldus Gaensler. “Als ik in de jaren ’70 een prominente sterrenkundige zou zijn geweest, dan zou ik graag hebben bijgedragen aan de boodschappen van de Voyager- en Pioneer-ruimesondes. Dit is de kans voor mijn generatie om eveneens een boodschap naar de sterren te versturen”.
Opvallend genoeg probeert Lomberg zijn boodschap te crowd-sourcen. Er zal wereldwijd om relevant materiaal worden gevraagd en de winnende content zal gekozen worden via een online-stemproces. Natuurlijk is het zenden van boodschappen naar buitenaardse beschavingen niet zonder risico!
