Komende weken straalt de koning der planeten bijzonder helder aan de hemel. Het is dan ook het uitgelezen moment om Jupiter te observeren! De grootste planeet in het zonnestelsel staat in oppositie, oftewel tegenover de zon. Dat betekent dat Jupiter nu het meeste zonlicht kan weerkaatsen en dus bijzonder helder is. Daarnaast is Jupiter de hele nacht zichtbaar: de planeet komt op bij zonsondergang en gaat weer onder bij zonsopkomst.
De grootste planeet in het zonnestelsel is groot genoeg om 1266 aardes te bevatten, maar het is geen “mislukte ster”, zoals wel eens beweerd wordt. Sterker nog, om te stralen als een ster zou Jupiter vele tientallen malen zwaarder moeten zijn! Maar dat is verder niet belangrijk voor mensen die willen genieten van het schitterende schouwspel dat komende weken verwacht mag worden van Jupiter.
Zoals gezegd kan Jupiter nooit beter waargenomen worden dan tijdens oppositie. Bovenstaande foto is gemaakt door de amateur-astronoom Don Parker vanuit Florida. Op deze foto zijn vele opvallende kenmerken zichtbaar, die alleen waargenomen kunnen worden door een telescoop.
Credit: Astronomy: Roen Kelly
Maar je hebt geen telescoop nodig als je Jupiter wilt zien! Vanavond straalt de planeet met een magnitude van -2,7, veel helderder dan alle sterren aan de sterrenhemel. De planeet bevindt zich ook hoog boven de horizon en is simpelweg niet te missen. Venus staat te dicht bij de zon om zichtbaar te zijn, dus je kunt de twee heldere planeten niet door elkaar halen.
Door een kleine telescoop zijn de wolkengordels en -banden zichtbaar, evenals de vier grote manen die in 1610 ontdekt zijn door Galileo – Ganymedes, Europa, Callisto en Io. De manen zijn zichtbaar als vier kleine ‘sterretjes’ die dansen rondom de grote schijf van Jupiter. Trouwens, Jupiter weegt twee-en-half keer meer dan alle andere planeten uit het zonnestelsel bij elkaar! Met die gigantische massa is Jupiter van grote invloed geweest op onze evolutie. De gigantische gasreus fungeert namelijk als “stofzuiger”, waarmee veel potentieel gevaarlijke objecten (kometen e.d.) uit de weg geruimd worden.
De Apollo 13-missie liep vanwege de explosie van een zuurstoftank op maandag 13 april 1970 anders dan gepland. Commandant Jim Lovell sprak kort na de explosie beheerst de historische woorden: “Okay Houston, we”ve had a problem”. Zuurstoftank 2 was ontploft en daarbij was een ventiel van zuurstoftank 1 beschadigd, waardoor in een paar uur de hele zuurstofvoorraad verloren was gegaan. Daardoor was geen water meer beschikbaar en geen energie. Bovendien kon de raketmotor niet meer gebruikt worden. Van het cruciale eerste uur na het ongeval is een real-time simulatie gemaakt, die je hieronder kunt zien.
Astronomen hebben een milliseconde pulsar ontdekt waaromheen twee witte dwergsterren draaien. Pulsars zijn snel roterende neutronensterren die als astronomische precisieklokken kunnen worden gebruikt. Het is het eerst gevonden drievoudige stersysteem waarin zich een pulsar bevindt. De milliseconde pulsar – getooid met de naam PSR J0337+1715
– wordt gebruikt als een ongeëvenaard precisie-laboratorium om de voorspelde effecten van zwaartekrachtsinteracties te testen. De waarnemingen zijn gedaan met ’s werelds grootste radiotelescopen: de Green Bank Telescope (GBT), de Arecibo radiotelescoop in Puerto Rico, en ASTRON’s Westerbork Synthese Radiotelescoop (WSRT) in Nederland. Het internationale onderzoeksteam rapporteert zijn bevindingen op 5 januari 2014 in de online editie van Nature. De resultaten worden gepresenteerd tijdens de 223ste bijeenkomst van de Amerikaanse organisatie van sterrenkundigen AAS, in Washington DC.
De drie sterren draaien om elkaar heen in een baan die kleiner is dan die van de aarde rond de zon. Deze nauwe baan, gecombineerd met het gegeven dat de drie sterren veel compacter zijn dan onze zon, leveren de benodigde condities op om zwaartekracht te bestuderen, met name het ‘sterke equivalentieprincipe’ uit Einsteins algemene relativiteitstheorie. “Dit drievoudige systeem geeft ons het beste kosmische lab ooit om de werking van dit soort systemen te begrijpen, en om problemen met algemene relativiteit te toetsen, die zich onder zulke extreme condities kunnen voordoen”, zegt eerste auteur Scott Ransom van het Amerikaanse National Radio Astronomy Observatory (NRAO). Hieronder een afbeelding, waarin je kunt zien hoe groot een pulsar is (credit: Jason Hessels, ASTRON):
PHD-student Jason Boyles (West Virginia University) ontdekte de pulsar binnen een grootschalig zoekprogramma naar pulsars met de GBT. Om de pulsar te kunnen gebruiken als ‘onderzoeksinstrument’ aan zwaartekracht, moesten astronomen zo veel mogelijk pulsen waarnemen. Door te meten hoe de ’tikken’ van de kosmische klok over de tijd varieerden, konden ze de baangeometrie en de massa van de drie sterren vaststellen. “Het was een indrukwekkende waarneemcampagne”, zegt Jason Hessels van het Nederlands Instituut voor Radioastronomie (ASTRON) en de Universiteit van Amsterdam (UvA), die de campagne met de Westerbork-telescoop leidde. “Een tijd lang hebben we de pulsar iedere dag waargenomen, om te kunnen bepalen hoe hij rond zijn twee begeleiders draait. Terwijl we honderden terabytes aan data verwerkten, hebben we ook een precisiemodel van het systeem gemaakt”. Hieronder een voorstelling van het drievoudige stersysteem van PSR J0337 +1715 (credit: Jason Hessels, ASTRON):
Het drievoudige stersysteem dat bestaat uit een milliseconde pulsar waaromheen twee witte dwergsterren draaien. Credit: Bill Saxton; NRAO/AUI/NSF; NASA/Hubble; Raghvendra Sahai
Anne Archibald (ASTRON) maakte de computersimulatie van het systeem dat heel nauwkeurig de baanbewegingen voorspelt. “Sommige metingen van de relatieve posities van de drie sterren zijn tot op honderden meters nauwkeurig”, zegt Archibald. “We hebben zelfs een van de meest nauwkeurige massabepalingen ooit gedaan.” Archibald en het team combineerden de ‘oude’ technieken van Newton om het aarde-maan-zon-systeem te bestuderen met de ‘nieuwe’ zwaartekrachtstheorie van Einstein.
Het systeem is het beste dat voorhanden is om Einsteins sterke equivalentieprincipe te toetsen. Dit principe stelt dat het effect van zwaartekracht op een voorwerp niet afhankelijk is van de interne structuur van dat voorwerp. De experimentele massa’s van de sterren zelf, en de massa’s en gravitationele bindingsenergie zullen worden gebruikt om te checken of ze allemaal naar elkaar vallen volgens het sterke equivalentieprincipe, of niet. “Door het kloksignaal van de pulsar te gebruiken, zijn we hiermee begonnen”, legt Archibald uit. “We zijn ervan overtuigd dat onze tests gevoeliger zullen zijn dan elke eerdere poging om een afwijking te vinden in het sterke equivalentieprincipe.” “We zijn ontzettend blij dat we een dergelijk krachtig lab voor onderzoek aan zwaartekracht hebben gevonden”, voegt Hessels toe, “omdat er in onze Melkweg hoogstwaarschijnlijk maar zeer weinig van dit soort systemen bestaan”. Hieronder een animatie van het drievoudige systeem (laat je niet gek maken door die rondtollende pulsar 🙂 )
Ransom, Archibald en Hessels maken deel uit van het internationale onderzoeksteam dat zijn bevindingen vandaag rapporteert. Tot de teamleden behoren ook ASTRON”s Adam Deller, die de waarnemingen leidde voor de exacte positiebepaling van de pulsar aan de hemel, en Vlad Kondratiev en Joeri van Leeuwen, die delen van het GBT-survey uitvoerden. Bron: Astronomie.nl + Presentatie Jason Hessels.
Kometen zijn en blijven prachtige hemelobjecten. Elk jaar worden er tal van deze zogeheten ‘vuile sneeuwballen’ ontdekt die soms voor spectakel kunnen zorgen aan onze sterrenhemel. In dit artikel geven we een overzicht van de belangrijkste kometen die we in 2014 te zien gaan krijgen.
Komeet C/2013 R1 Lovejoy
De komeet C/2013 R1 Lovejoy werd op 28 december 2013 gefotografeerd door John Chumack. Credit Foto: John Chumack
Jaarlijks worden tal van kometen ontdekt. Zo werden in 2013 maar liefst 64 nieuwe kometen ontdekt waarvan veertien werden ontdekt door amateurs. De meeste van deze kometen zijn echter zeer zwak en kunnen enkel worden waargenomen met grote telescopen. In sommige gevallen neemt de helderheid van een komeet toe naarmate deze de Zon nadert waardoor deze zichtbaar wordt met een binoculair of zelfs met het blote oog. Eén van deze kometen is komeet C/2013 R1 Lovejoy. Deze komeet werd op 7 september 2013 ontdekt door Terry Lovejoy en is al enkele weken met een telescoop of een goed binoculair zichtbaar aan de sterrenhemel net voor zonsopkomst. Momenteel haalt deze komeet een helderheid van magnitude 6 en de volgende dagen en weken verplaatst deze komeet zich doorheen de sterrenbeelden Hercules en Ophiuchus (Slangendrager). Het beste moment om de komeet C/2013 R1 Lovejoy op te zoeken en waar te nemen is iets voor zonsopkomst aangezien deze zich dan op een hoogte bevindt van 30° boven de horizon.
Komeet C/2012 K1 PanSTARRS
Naast komeet C/2013 R1 Lovejoy verwachten sterrenkundigen dat we nog drie andere kometen in 2014 met een binoculair gaan kunnen waarnemen. Zo zou vanaf april 2014 de komeet C/2012 K1 PanSTARRS in helderheid moeten toenemen tot ongeveer magnitude 9,5. Dit is helder genoeg om dit hemelobject waar te nemen met een kleine of middelgrote telescoop. Tussen 15 april en 15 juni 2014 zal komeet C/2012 K1 PanSTARRS zich een weg banen doorheen de sterrenbeelden Bootes (Ossenhoeder), Ursa Major (Grote Beer) en Leo (Leeuw). Net voor deze komeet eind juni, op het noordelijk halfrond, zal verdwijnen in het Zonlicht zal deze wellicht magnitude 7,5 halen. Amateur-sterrenkundigen op het zuidelijk halfrond zullen deze komeet dan ook beter kunnen waarnemen aangezien deze half oktober 2014 magnitude 5,5 moet bereiken en hierdoor goed zichtbaar moet zijn met een binoculair. Deze komeet werd op 19 mei 2012 ontdekt met behulp van de PanSTARRS telescoop en zal op 27 augustus 2014 zijn perihelium bereiken.
Komeet C/2013 V5 Oukaimeden Op 15 november 2013 werd op het Oukaimeden Observatory in Marokko de komeet C/2013 V5 Oukaimeden ontdekt waarvan veel verwacht wordt. Zo veronderstellen astronomen dat deze komeet in september 2014 een helderheid moet halen van magnitude 5,5 waardoor deze gemakkelijk zichtbaar moet zijn met een binoculair vanop een donkere locatie. Op 3 oktober 2014 bereikt deze niet-periodieke komeet het perihelium en op 16 september 2014 bereikt komeet C/2013 V5 Oukaimeden zijn kortste afstand tot de Aarde (ongeveer 70 miljoen kilometer). Eind augustus 2014 zou deze komeet met een binoculair al net voor zonsopkomst moeten zichtbaar zijn in het sterrenbeeld Monoceros (Eenhoorn), aan de oostelijke grens met het sterrenbeeld Orion. Waarnemers die op het zuidelijk halfrond wonen, zullen de komeet C/2013 V5 Oukaimeden in september 2014 het best kunnen waarnemen.
Komeet C/2013 A1 Siding Spring Een komeet waar velen nu al naar uitkijken is komeet C/2013 A1 Siding Spring. Deze komeet werd op 3 januari 2013 ontdekt door Robert H. McNaught op het Siding Spring Observatory. In september 2014 zal deze komeet een helderheid bereiken van magnitude 7,5 en zal deze zichtbaar op het zuidelijk halfrond met een binoculair. Op het noordelijk halfrond moet men wachten tot begin oktober om deze komeet waar te nemen. Amateur-astronomen vinden komeet C/2013 A1 Siding Spring vooral interessant aangezien deze in oktober 2014 steeds dichter bij de planeet Mars komt te staan aan de sterrenhemel. Uiteindelijk zal deze komeet op 19 oktober 2014, vanaf de Aarde gezien, de planeet Mars ‘overlappen’ in het sterrenbeeld Ophiuchus (Slangendrager). Komeet C/2013 A1 Siding Spring zal zich op dat moment zo dicht bij Mars bevinden dat de coma van deze komeet in aanraking zal komen met de atmosfeer van Mars en dit ongetwijfeld spectaculaire beelden zal opleveren. Volgens huidige berekeningen zal komeet C/2013 A1 Siding Spring met een snelheid van 56 kilometer per seconde op een afstand van ongeveer 144 000 kilometer van het centrum van de planeet Mars vliegen. Volgens astronomen zou het hierdoor mogelijk zijn dat komeet C/2013 A1 Siding Spring een spectaculaire meteorenzwerm zal veroorzaken die zal te zien zijn vanop het oppervlak van de ‘rode planeet’.LET OP: De helderheden van de kometen die in dit artikel worden besproken, zijn niet exact en kunnen nog worden aagepast. Kometen en hun helderheid zijn en blijven zeer moeilijk voorspelbaar, zeker wanneer deze voor het eerst het binnenste gedeelte van het zonnestelsel bezoeken. Bron: SpacePage.
Vandaag is de 223e bijeenkomst begonnen van de American Astronomical Society (AAS), die gehouden zal worden in het Gaylord National Resort and Convention Center in Washington en die tot en met donderdag 9 januari a.s. zal duren. De NASA heeft al laten weten dat er ‘Noteworthy Discoveries’ op #aas223 zullen worden gedaan – de hashtag is van de bijeenkomst op Twitter – dus dat belooft wat. Hier een lijstje met de NASA-presentaties komende dagen. Meestal levert zo’n weekje AAS de nodige Astroblogs op, want over alle relevante ontdekkingen zullen we de lezers op de hoogte houden. Voor Nederland zijn onder andere Marieke Baan, Michiel Brentjens en Govert Schilling aanwezig, die via hun tweets ongetwijfeld realtime verslag zullen doen van deze bijeenkomst. Hou ze in de gaten! Hieronder een permanente lijst van de meest recente tweets met #aas223 als hashtag.
Het was afgelopen zaterdag 4 januari precies tien jaar geleden dat Mars Exploration Rover (MER) Spirit op Mars landde, haar zusterlander Opportunity landde drie weken later, op 24 januari 2003, aan de andere kant van de Rode Planeet. Spirit landde in de 166 km grote Gusevkrater, zo’n 10 km van de beoogde landingsplek.
Ongeveer de helft van alle sterren maakt deel uit van een meervoudig stersysteem. Grote vraag is hoe dit soort systemen precies ontstaan. De enige manier om deze vraag te beantwoorden is door zeer jonge stersystemen te observeren en dat heeft men gedaan met de VLA-radiotelescoop.
Uit deze waarnemingen zijn aanwijzingen gevonden voor de theorie dat dubbelsterren ontstaan als de rondwervelende gasschijf rondom jonge sterren gefragmenteerd raakt. Hierdoor ontstaat een ster in een omloopbaan rondom een grotere ster, op een manier die niet veel verschilt van het ontstaan van sommige planeten. Rondom deze tweede ster zal dan eveneens een schijf ontstaan.
Dit model is vooral van toepassing op relatief nauwe dubbelsterren, waarvan de twee componenten niet al te ver van elkaar vandaan staan. Hoewel dit model al langer beschouwd wordt als meest waarschijnlijke verklaring voor bepaalde dubbelsterren, heeft men hier nu pas directe aanwijzingen voor gevonden.
Men heeft namelijk bij een jonge protoster op een afstand van 1000 lichtjaar inderdaad een stellaire begeleider gevonden die is ingebed in de schijf rondom de primaire ster. Deze begeleider bevond zich precies op de positie die door het fragmentatiemodel voorspeld is en blijkt zelf ook in het bezit te zijn van een rondwervelende gas- en stofschijf.
Komeet ISON tijdens z’n perihelium. Credit: TRAPPIST/E. Jehin/ESO.
De laatste keer dat we over een perihelium spraken liep het niet zo best af met het onderhavige object dat het moest ondergaan. Op 28 november 2013 beleefde komeet ISON z’n perihelium en zoals we weten betekende dat een roemloos einde voor dit ooit als de Komeet van de Eeuw betitelde hemelobject. Vandaag om 13.00 uur Nederlandse tijd beleefde een ander object haar perihelium: de aarde! En zoals we kunnen vaststellen zijn we allemaal nog alive and kicking, dus desintegratie á la komeet ISON van de aarde lijkt niet aan de orde te zijn. OK, wat is nou precies een perihelium, vraagt de lezer zich al die tijd af. Welnu, een perihelium is het punt in de baan van een planeet of ander object dat in een baan om de zon draait, dat het dichtst bij de zon gelegen is. ‘Peri’ is Grieks voor nabij en ‘helium’ komt van de Griekse god van de zon.
Perihelium en aphelium. Credit: Wikipedia / Maniago – Based on this image made by Crylic
De aarde heeft geen cirkelvormige baan om de zon, maar een ellipsbaan en vandaag staat ‘ie in die baan het dichtste bij de zon, op welgeteld 147.104.780 kilometer, da’s 0,98333 Astronomische Eenheid, de gemiddelde afstand tussen aarde en zon. Het aphelium in de aardbaan – als ‘ie het verste van de zon staat – wordt op 4 juli 2014 bereikt, als we 152.093.000 km van de zon verwijderd zijn. Eh… middenin de zomer staan we het verste van de zon en middenin de winter het meest dichtbij, is dat niet een tikkeltje vreemd? Nee hoor, da’s niet vreemd. Want de temperatuur op aarde wordt door dat kleine verschil in afstand niet sterk beïnvloed, veel belangrijker voor de temperatuur is de schuine stand van de aardas, die een hoek van 23,44° maakt met het baanvlak van de aarde. Oh ja nog één vraag die je je wellicht afvraagt: waarom overleefde komeet ISON z’n perihelium niet en de aarde jaar in jaar uit wel? Nou, da’s niet zo moeilijk: ook dat komt door de afstand tot de zon. Komeet ISON vloog 1,1 miljoen km langs de zon, de aarde dus zo’n 140 keer verder. Gelukkig maar. 😀 Bron: Sterrengids 2014 + Bad Astronomy.
Is het geen mooie foto, de maan en de bekende Andromedanevel (M31) samen aan de hemel? Eh… wacht eens even, die Andromedanevel is toch helemaal niet te zien aan de hemel? Klopt gedeeltelijk, je kunt ‘m bij heldere en donkere nachten wel met het blote oog zien – z’n schijnbare helderheid is +3,4m – maar zo helder als hierboven is ‘ie niet te zien. Met het blote oog zien we dan alleen z’n kern, de spiraalarmen zijn niet zichtbaar. De foto hierboven is een compositiefoto van de maan en van de Andromedanevel, gemaakt door Tom Buckley-Houston. De foto verscheen een paar dagen geleden op internet en vandaag stond er een stukje over in de wetenschapsbijlage van de NRC. De foto is bedoeld om aan te geven hoe groot de Andromedanevel – eigenlijk moet je zeggen het Andromedastelsel – aan de hemel is. Als de nevel namelijk helderder zou zijn, dán zou ‘ie er zo aan de hemel uit hebben gezien. De maan is een halve graad aan de hemel, 30′ (boogminuten), de Andromedanevel meet 190′ x 60′. De maan staat ruim 380.000 km van ons vandaan, de Andromedanevel zo’n 2,5 miljoen lichtjaar, zeg 22 triljoen km. Lijkt ver weg, maar voor de sterrenkundigen weer dichtbij, vergeleken met sterrenstelsels die miljarden lichtjaren ver weg staan. De vergelijking van de schijnbare diameters van maan en Andromedanevel heb ik eerder laten zien op de Astroblogs en daar hoorde deze foto toen bij:
Credit: NASA / ESA / Z. Levay / R. van der Marel / STScI / T. Hallas / A. Mellinger.
Phil Plait van Bad Astronomy heeft overigens ontdekt wat de oorspronkelijke foto’s zijn, die Buckley-Houston gebruikt heeft voor zijn compositie, dus bekijk de bron daarvoor. Bron: Bad Astronomy + NRC-Handelsblad, 4 januari 2014.
