“Format c:“, wie kent ’t niet? De NASA is van plan om iets dergelijks te gaan doen met de Mars Exploration Rover (MER) Opportunity, die de laatste tijd veel te kampen heeft met computerstoringen. Het gaat om het Flash geheugen dat problemen geeft, het geheugen dat we allemaal wel kennen, omdat het in computers, camera’s en mobiele telefoons zit. Het is het geheugen dat bewaard blijft, ook al zet je het apparaat uit. Je foto’s, muziekbestanden, het staat allemaal op flash geheugen. De NASA vermoedt dat er enkele kapotte cellen in het flasg geheugen van Opportunity zitten, het karretje dat al sinds 2004 op Mars rondrijdt en dat zich sinds 2011 aan de rand van de grote krater Endeavour bevindt.
Het Amerikaanse ruimteagentschap NASA heeft genoeg geld bij elkaar geschraapt om de zeven bestaande planetaire missies te kunnen verlengen. Wel moet het onderzoeksprogramma van het Marsvoertuig Curiosity worden aangepast. Van oudsher beoordelen adviescommissies van NASA jaarlijks alle lopende ruimtemissies op hun wetenschappelijke effectiviteit. Een slecht rapportcijfer kan, zeker in tijden van overheidsbezuinigingen, de doodsklap voor een missie zijn.
Toen de planetaire adviescommissie begin dit jaar aan haar werk begon, bestond vooral zorg over twee
Science-fiction liefhebbers zijn vast bekend met de planeet Tatooine, de geboorteplaats van Luke Skywalker in het Star Wars-universum. Aan de hemel van deze planeet stralen twee zonnen. Hoe groot is de kans dat op een echte planeet een soortgelijk tafereel zichtbaar zal zijn? Op zo’n planeet kan de tweede zon ervoor zorgen dat nachten zeldzaam zijn! Wat blijkt nou? Veel meer planeten draaien om dubbelsterren dan we ooit voor mogelijk hielden.
De Kepler-ruimtetelescoop heeft inmiddels zo’n duizend exoplaneten ontdekt, terwijl nog eens vele duizenden kandidaten op bevestiging liggen te wachten. Een groot deel van deze planeten zal om een enkelvoudige ster draaien, maar hoe algemeen zijn planeten bij dubbelsterren? Je moet hierbij niet vergeten dat dubbelsterren veel algemener zijn dan enkelvoudige sterren zoals de zon. Als planeten bij dubbelsterren zeldzaam zijn, zorgt de tweede zon schijnbaar voor een verstoring van het proces van planeetvorming. Daar blijkt geen sprake van te zijn: uit de Kepler-gegevens blijkt dat zo’n 40% tot 50% van alle bevestigde exoplaneten om een dubbele ster te draaien.
Een deel van deze planeten zijn circumbinair, oftewel: de draaien om beide sterren heen. Een ander deel draait om slechts een enkele component van de dubbelster. Hoe dan ook, er zullen heel wat planeten bestaan die doen denken aan Tatooine!
We kennen allemaal onderstaande afbeelding van de kosmische microgolf-achtergrondstraling, de straling die nog resteert van de hete oerknal waarmee 13,8 miljard jaar geleden het heelal ontstond:
De CMB, waargenomen door Planck. (Credit: ESA/Planck)
Het is feitelijk een kaart van de gehele hemel, met daarop de zéér kleine temperatuursverschillen of -fluctuaties in de CMB, da’s de Engelse afkorting van die straling (‘cosmic microwave background’). De rode gebieden zijn pakweg een honderdduizendste graad warmer dan de blauwe gebieden, gemiddeld zo’n 2,72548 ± 0,00057 Kelvin – pffffff, waar hebben we ’t eigenlijk over? OK, leuk die verdeling van fluctuaties, maar sterrenkundigen vinden de volgende afbeelding van de CMB véél nuttiger:
(Credit: ESA/Planck)
Je zal het vast wel eens gezien hebben – onder andere in deze vergelijkbare Astroblog – en vervolgens gedacht hebben ”pfffff (opnieuw) wat moet ik er mee?”, het zogenaamde power spectrum van de CMB. Zo’n power spectrum is een grafiek waarin de omvang van de temperatuursfluctuaties in de CMB een functie is van de multipole , waarbij een grote correspondeert met een kleine schaal aan de hemel. =100 komt overeen met ongeveer 1° aan de hemel, =10 is ongeveer 10° aan de hemel, enzovoorts. Klinkt ingewikkeld, maar eigenlijk komt het op het volgende neer: neem van de gehele hemelkaart van de CMB de gemiddelde temperatuur, dan heb je de waarde bij =0. Splits de hemel in twee stukken, neem van ieder stuk de gemiddelde temperatuur, dan heb je de waarde bij =1, dan weer splitsen en gemiddelde temperatuur van ieder stuk nemen, enzovoorts. Op deze wijze krijg je van iedere hogere schaal van de multipolen een gemiddelde temperatuur en dat levert bovenstaande grafiek op. De rode stippen zijn de waarnemingen door tal van instrumenten, zoals de WMAP en Planck satellieten, de verticale rode lijnen zijn onzekerheidsmarges, de groene lijn is de voorspelling volgens het kosmologische ΛCDM model, het gangbare heelalmodel. Theorie en waarneming sluiten perfect aan, nietwaar, behalve dan dat in het linkerdeel van de grafiek de onzekerheid groter wordt. Je ziet in de grafiek een aantal pieken en daarvan zijn de hoogste piek en de twee rechts er naast gelegen pieken het meest interessant.
Pieken in het power spectrum van de CMB (credit: Wayne Hu).
De eerste piek in het spectrum en tegelijk ook de grootste piek vertelt de sterrenkundigen iets heel belangrijks, namelijk wat de geometrie van het heelal is, of ‘ie open, gesloten of vlak is. Bij een gesloten heelal (positief gekromd) zouden de fluctuaties vergroot worden door de kromming, bij een open heelal (negatief gekromd) zouden de fluctuaties verkleind worden en bij een vlak of plat heelal zou er geen verandering van de fluctuaties zijn. Zie de volgende animatie waarin dit wordt uitgebeeld.
(credit: Wayne Hu).
Bij een gesloten heelal zou de piek meer naar links opschuiven, bij een open heelal meer naar rechts. Alle metingen laten zien dat de eerste piek bij multipole =200 ligt, hoekgrootte aan de hemel ongeveer 1º. Uit de dikte en locatie van deze piek kunnen de sterrenkundigen het volgende afleiden:
ten eerste dat we leven in een vlak heelal[1]Bij afwezigheid van donkere energie dijt een vlak heelal altijd maar uit, maar wel in een voortdurend vertragend tempo, waar de uitbreiding asymptotisch tot een bepaalde vaste waarde nadert. Met … Continue reading, een heelal zonder kromming, perfect beschreven met Euclidische meetkunde.
ten tweede dat het heelal als geheel minstens 150 keer groter is dan het waarneembare heelal. Dat waarneembare heelal is ruim 93 miljard lichtjaar in diameter (zie deze én deze Astroblogs daarover), dus het totale heelal, inclusief het niet-waarneembare heelal, is naar schatting minstens 14 biljoen lichtjaar – ding dong! 😯 Het zou overigens ook kunnen zijn dat het heelal oneindige groot is, da’s allemaal erg koffiedik kijken.
Afijn, da’s de eerste piek. Dan die tweede piek, de kleinere piek rechts van de grote piek. Die piek vertelt de sterrenkundigen hoeveel gewone materie er in het heelal is, wat ook wel met de term ”baryonic matter” wordt aangeduid. In het vroegste heelal had materie de neiging om door de zwaartekracht naar de plekken te gaan waar de hoogste dichtheid was, de hoogste temperaturen. Maar als materie gaat ophopen gaat de temperatuur nog meer omhoog en dat levert een druk op, tegengesteld aan de zwaartekracht. Hoe meer materie er in het heelal is, des te meer druk, des te lager de tweede piek in het power spectrum. De uitkomst van de metingen met de Planck-sonde is dat 4,9% van de massa-energie in het heelal bestaat uit gewone ”baryonische” materie, protonen, neutronen, elektronen, etc…De derde piek tenslotte geeft de sterrenkundigen een indicatie voor de hoeveelheid donkere materie. Ook dat heeft de neiging samen te ballen door de zwaartekracht, maar in tegenstelling tot gewone materie is er geen sprake van drukvorming, hetgeen komt omdat gewone materie wel met licht reageert en donkere materie niet. De hoogte van de derde piek is daarom een indicatie voor de verhouding tussen de hoeveelheid donkere materie en de hoeveelheid licht in het vroege heelal. Hieruit volgt dat 26,8% van de massa-energie van het heelal uit donkere materie bestaat, ook zo’n Planck-resultaat. En de rest van het heelal? Da’s de mysterieuze donkere energie, die ten tijde van de vorming van de CMB – tijdens het oppervlak van de laatste verstrooiing, pakweg 380.000 jaar na de oerknal – nog geen enkele rol speelde, maar die door de expansie van het heelal steeds sterker werd:
Bij afwezigheid van donkere energie dijt een vlak heelal altijd maar uit, maar wel in een voortdurend vertragend tempo, waar de uitbreiding asymptotisch tot een bepaalde vaste waarde nadert. Met donkere energie zal de uitbreidingsvoet van het universum aanvankelijk vertragen, dit als gevolg van de invloed van de zwaartekracht, maar zal deze uiteindelijk toenemen. Het uiteindelijke lot van het heelal is hetzelfde als die van een open heelal.
Na twee maanden uitgebreid testen is het hypermoderne ruimtevaartuig IXV (Intermediate eXperimental Vehicle) klaar voor het echte werk: in november lanceert de Europese ruimtevaartorganisatie ESA het
Tijdens de laatste nacht van de Huygens-astrovacance trok komeet C/2014 E2 Jacques het nevelgebied IC1396 binnen, de nevel met de Olifantenslurf. Natuurlijk ging de komeet niet echt de nevel in en is dit een schijnbaar effect. De komeet stond “om de hoek” op een afstand van 85 miljoen kilometer (binnen ons eigen zonnestelsel) en de nevel staat ongeveer 3000 lichtjaar van ons vandaan.
Komeet Jacques ging niet alleen door de nevel, maar trok daarbij ook vlak langs een beroemde ster: de rood/oranje granaatster van Herschel. Deze ster, met de offici
CREDIT: SDVISION INTERACTIVE VISUALIZATION SOFTWARE BY DP AT CEA/SACLAY, FRANCE
Een internationale groep sterrenkundigen onder leiding van R. Brent Tully (University of Hawaii at Manoa) heeft een enorme supercluster van sterrenstelsels in kaart gebracht, waar ons eigen Melkwegstelsel deel van uitmaakt. De sterrenkundigen noemen de supercluster op voorstel van Nawa’a Napoleon, een taalkundige op Hawaï, ‘Laniakea‘, hetgeen op Hawaï immens heelal betekent, een eerbetoon aan Polynesische zeelieden. Hierboven een gedeelte van de supercluster, waarbij de dunne witte lijnen de paden zijn, die de sterrenstelsels (witte stippen) in de cluster volgen, de dikkere, oranje lijn is de omtrek van Laniakea. Op de kaart hieronder zie je waar de Melkweg zich bevindt – de dikke, blauwe stip, precies in het midden. De Lokale Groep van sterrenstelsels, waar de Melkweg toe behoort, ligt aan de rand van Laniakea. Voorheen werd de Lokale Groep tot een andere supercluster gerekend, de zogenaamde Virgo-supercluster. Deze blijkt nu slechts een gedeelte te zijn van de veel grotere Laniakea.
CREDIT: SDVISION INTERACTIVE VISUALIZATION SOFTWARE BY DP AT CEA/SACLAY, FRANCE
Tully en zijn team konden de randen van Laniakea ‘aftasten’ door te kijken naar de beweging van sterrenstelsels, die beïnvloed worden door de gravitatiewerking van andere stelsels in de supercluster. Vanuit Laniakea is er een link in de vorm van een ‘gravitatievallei’ met de Grote Aantrekker, een gebied in het heelal dat al dertig jaar wordt onderzocht en dat de Melkweg en andere leden van de Lokale Groep van sterrenstelsels aantrekt. Laniakea is 500 miljoen lichtjaar (160 megaparsec) in diameter en zijn massa is 10^17 keer de zonsmassa, da’s 100 miljoen keer miljard keer de massa van de zon, te vinden in ongeveer 100.000 sterrenstelsels.
Een langere video over Laniakea is hier te zien. Over de identificatie van supercluster Laniakea verscheen vandaag een artikel in Nature, inclusief een boeiend filmpje:
Het impressionisme is een kunststroming, die ontstaan is vanuit de schilderskunst en waarvan het allereerste begin terug te voeren valt op één schilderij: ‘Impression, Soleil Levant‘ van de Franse schilder Claude Monet, waarop de opkomende zon in de haven van Le Havre te zien is. De naam impressionisme ontleent haar naam aan dat schilderij. Vraag was tot nu toe: wanneer heeft Monet dat schilderij gemaakt? Er staat linksonder ’72, maar in talloze latere catalogi werd 1873 als jaar van productie vermeld. Astronoom Donald Olson (Texas State University) wilde weten wat de exacte datum van het schilderij was en hij baseerde zich daarbij op hetgeen op het schilderij allemaal te zien is, de zon, de waterhoogte, de rookpluimen, de bewolking, en aan de hand daarvan kon hij met allerlei astronomische en meteorologische simulatieprogramma’s de datum en tijdstip bepalen. In eerste instantie kwamen er 19 mogelijke data en tijden uit in 1872 en 1873, maar door slim redeneren en rekenen kwam daar de datum van woensdag 13 november 1872 en de lokale tijd van 07.35 uur uit. Oh ja, hij schilderde het vanaf de tweede verdieping van Hotel de l’Amirauté, waar Monet een hotelkamer had met uitzicht op de haven. In Museé Marmottan Monet in Parijs begint 18 september een grote Monet-expositie, dus als je het begin van het impressionisme zelf wilt zien moet je daar heen gaan. Bron: Texas State University.
Lupus 4, een spinvormige klodder van gas en stof, steekt op deze intrigerende nieuwe opname donker af tegen de achtergrondsterren, zoals een donkere wolk tijdens een maanloze nacht. Maar er gloort hoop in de duisternis: uit dichte concentraties van materiaal in wolken als Lupus 4 worden helder stralende nieuwe sterren geboren. De nieuwe foto is gemaakt met de Wide Field Imager van de 2,2-meter MPG/ESO-telescoop van de ESO-sterrenwacht op La Silla (Chili).
Lupus 4 bevindt zich ongeveer 400 lichtjaar van de aarde, in het grensgebied van de sterrenbeelden Lupus (Wolf) en Norma (Winkelhaak). De wolk maakt deel uit van een complex van donkere wolken in een losse verzameling van sterren die de
Ik kwam deze schitterende timelapse video tegen van de sterrenhemel boven de ALMA, La Silla en VLT telescopen van de European Southern Observatory (ESO), alle drie
