6 juli 2022

De merkwaardige zaak van de vermiste dwerg

Het SPHERE-instrument verbonden met de VLT (Credit:
ESO/J. Girard)

Het nieuwe instrument SPHERE van ESO’s Very Large Telescope is ingezet bij de zoekactie naar een bruine dwerg, die naar verwachting om de merkwaardige dubbelster V471 Tauri zou draaien. Nooit eerder konden astronomen de omgeving van dit intrigerende object zo goed bekijken, maar er werd niets aangetroffen. De verrassende afwezigheid van de voorspelde bruine dwerg betekent dat de gangbare verklaring voor het vreemde gedrag van V471 Tauri onjuist is. Dit onverwachte resultaat staat beschreven in het eerste wetenschappelijke artikel dat op SPHERE-waarnemingen is gebaseerd.

Sommige dubbelsterren bestaan uit twee normale sterren die een beetje in massa verschillen. Wanneer de zwaardere van de twee aan het eind van zijn leven opzwelt tot een rode reus, wordt materiaal overgedragen naar de andere ster. Hierdoor vormt zich een grote gaswolk die beide sterren omhult. Wanneer deze wolk oplost, bewegen de twee sterren naar elkaar toe en vormen ze een hecht paar, bestaande uit een witte dwerg en een normalere ster [1]Zulke dubbelsterren worden post-common-envelope binaries genoemd..

Deze kaart toont de positie van de merkwaardige dubbelster V471 (rood omcirkeld). Alle sterren die op een donkere avond met het blote oog te zien zijn, zijn ingetekend. Het object zelf is gemakkelijk waarneembaar met een kleine telescoop, maar vertoont zich als een onopvallend sterretje. V471 staat aan de rand van de Hyaden, een heldere sterrenhoop in het sterrenbeeld Stier (Taurus). Credit:ESO, IAU and Sky & Telescope

V471 Tauri [2]Deze naam geeft aan dat het object de 471ste veranderlijke ster (of, zoals later bleek, dubbelster) is die in het sterrenbeeld Taurus (Stier) is aangetroffen. is een voorbeeld van zo’n sterpaar. Hij maakt deel uit van de Hyaden, een sterrenhoop in het sterrenbeeld Stier, en is ongeveer 600 miljoen jaar oud en ongeveer 163 lichtjaar van de aarde verwijderd. De onderlinge afstand tussen beide sterren is zo gering, dat ze in twaalf uur om elkaar heen wentelen. Vanaf de aarde gezien schuiven de beide sterren tijdens elke omloop twee keer voor elkaar langs. Deze onderlinge bedekkingen resulteren in regelmatige veranderingen in de helderheid van de dubbelster.

Deze afbeelding toont de hemel rond de merkwaardige dubbelster V471 Tauri. Het object zelf is te zien als een onopvallende, niet al te heldere ster in het midden van de foto. De foto is opgebouwd uit opnamen van de Digitized Sky Survey 2. Credit:ESO/Digitized Sky Survey 2

Een team van astronomen, onder leiding van Adam Hardy (Universidad Valparaá­so, Valparaá­so, Chili), heeft deze helderheidsveranderingen heel precies gemeten met het ULTRACAM-systeem van ESO’s New Technology Telescope. Daarbij werden de onderlinge bedekkingen van de beide sterren tot op twee seconden nauwkeurig geklokt – een grote verbetering ten opzichte van eerdere metingen.

De bedekkingsmomenten vertoonden onregelmatigheden die zich goed laten verklaren als er een bruine dwerg om beide sterren cirkelt, die met zijn zwaartekrachtsaantrekking de baanbeweging van de twee sterren verstoort. De astronomen vonden ook aanwijzingen dat er nog een tweede kleine begeleider om de dubbelster draait.

Tot nu toe was het echter onmogelijk om een zwakke bruine dwerg in de naaste omgeving van twee veel helderdere sterren op te sporen. Maar de kracht van het pas geïnstalleerde SPHERE-instrument van ESO’s Very Large Telescopestelde het team in staat om voor het eerst een blik te werpen op de plek waar de zwakke begeleider zich zou moeten bevinden. Maar hoewel de beeldkwaliteit van SPHERE hoog genoeg is om de bruine dwerg zichtbaar te maken [3]De SPHERE-beelden zijn zo nauwkeurig dat de astronomen een begeleider zoals een bruine dwerg hadden kunnen zien die 70.000 keer zwakker is dan de centrale ster en daar maar 0,26 boogseconde vandaan … Lees verder, werd deze niet gevonden.

Er zijn veel onderzoeken die op het bestaan van zulke circumbinaire objecten wijzen, maar deze resultaten ontkrachten deze hypothese,’ merkt Adam Hardy op.

Als er niets omheen draait, waardoor wordt de vreemde baanbeweging van de dubbelster dan wél veroorzaakt? Er zijn diverse theorieën bedacht, en, hoewel sommige daarvan al zijn afgeschreven, is het denkbaar dat de verstoringen worden veroorzaakt door variaties in het magnetische veld van de grootste van de twee sterren [4]Dit effect wordt het Applegate-mechanisme genoemd. Het is het gevolg van regelmatige veranderingen in de vorm van de ster, die kunnen leiden tot veranderingen in de schijnbare helderheid van de … Lees verder. Enigszins vergelijkbare variaties zijn ook bij onze zon waargenomen.

Een onderzoek als dit was al jaren nodig, maar het werd pas mogelijk met de komst van krachtige nieuwe instrumenten zoals SPHERE. Zo werkt wetenschap nu eenmaal: waarnemingen met nieuwe technologie kunnen bestaande ideeën bevestigen of, zoals in dit geval, ontkrachten. Dit is een uitstekend begin van de observationele carriére van dit prachtige instrument,’ concludeert Adam Hardy.

References

References
1 Zulke dubbelsterren worden post-common-envelope binaries genoemd.
2 Deze naam geeft aan dat het object de 471ste veranderlijke ster (of, zoals later bleek, dubbelster) is die in het sterrenbeeld Taurus (Stier) is aangetroffen.
3 De SPHERE-beelden zijn zo nauwkeurig dat de astronomen een begeleider zoals een bruine dwerg hadden kunnen zien die 70.000 keer zwakker is dan de centrale ster en daar maar 0,26 boogseconde vandaan staan. De verwachte bruine dwerg zou in dit geval veel helderder moeten zijn geweest.
4 Dit effect wordt het Applegate-mechanisme genoemd. Het is het gevolg van regelmatige veranderingen in de vorm van de ster, die kunnen leiden tot veranderingen in de schijnbare helderheid van de dubbelster, zoals die vanaf de aarde wordt waargenomen.

Speak Your Mind

*

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

%d bloggers liken dit: