Maandelijks archief: juni 2015

De Melkweg heeft inderdaad vier spiraalarmen

Geplaatst op door Olaf van Kooten
Beantwoorden

credit: NASA/JPL-Caltech/R. Hurt (SSC/Caltech)

Stel je voor dat je een huis in kaart zou moeten brengen, terwijl je bent opgesloten in één kamer. Je zou aanwijzingen kunnen vinden door te kijken naar licht dat door ramen valt, of deuren openen en in andere kamers kijken (maar niet binnentreden). Je zal misschien een eind komen, maar uiteindelijk zorgen de muren en het gebrek aan zichtbaarheid ervoor dat je het grote geheel niet kunt zien.Iets dergelijks geldt ook voor het in kaart brengen van de Melkweg vanaf de aarde. Stofwolken doordringen de Melkweg en blokkeren ons zicht. Toch proberen wetenschappers al tientallen jaren om een geschikte kaart van ons sterrenstelsel te maken en dat lukt steeds beter. In een nieuw onderzoek heeft men vastgesteld dat de Melkweg inderdaad vier spiraalarmen heeft, waartoe gebruik is gemaakt van gegevens van NASA’s WISE-survey. Dankzij die gegevens hebben onderzoekers ruim 400 door stof omhulde sterrenclusters ontdekt, die gebruik kunnen worden om de vorm van de spiraalarmen te achterhalen.De resultaten ondersteunen het model waarin de Melkweg vier spiraalarmen heeft. Deze spiraalarmen zijn de plaatsen waar de meeste jonge sterren geboren worden. Ze zitten tjokvol met gas en stof, de ingrediënten van sterren. Twee armen, die Perseus en Scutum-Centaurus genoemd worden, lijken prominenter te zijn en meer sterren te bevatten. De twee andere armen, Sagittarius en de Buitenarm, hebben evenveel gas, maar minder sterren.

Aan de hand van de WISE-studie heeft men “ingebedde sterrenclusters” gevonden in de Perseus-, Sagittarius- en Buitenarmen. Dit soort clusters vormen een belangrijk gereedschap voor het achterhalen van de locatie van de spiraalarmen, omdat de clusters jong zijn en de sterren nog geen tijd gehad hebben om uit de spiraalarm “weg te drijven”. Sterren beginnen hun leven namelijk in de dichte en gasrijke gebieden van een spiraalarm, maar kunnen na verloop van tijd migreren. Spiraalarmen zijn feitelijk verkeersopstoppingen, waarin gas en sterren samenkomen en langzamer bewegen. Naarmate materiaal door de dichte spiraalarmen beweegt, zal het samengedrukt worden en meer stervorming op gang brengen. WISE is ideaal om verborgen sterrenclusters in kaart te brengen, omdat het de hemel in kaart heeft gebracht in infraroodlicht, dat door het verduisterende stof kan heendringen. WISE is trouwens eigenlijk een infrarood-ruimtetelescoop die in 2011 is uitgeschakeld, nadat het twee keer de hemel in kaart had gebracht. In 2013 is de telescoop opnieuw geactiveerd en als NeoWISE op zoek is gegaan naar potentieel gevaarlijke aardscheerders (ruimterotsen die de baan van de aarde kruisen). Bron: Jet Propulsion Laboratory.

Nieuwe Europese ruimteplannen gepresenteerd

Geplaatst op door Olaf van Kooten
Beantwoorden

De Europees/Chinese ruimtemissie Smile zal de interactie onderzoeken tussen de zonnewind en de magnetosfeer van de aarde.

Europese en Chinese wetenschappers hebben de Solar wind Magnetosphere Ionosphere Link Explorer (Smile) gekozen als hun kandidaat voor een gezamenlijke ruimtemissie die in 2021 moet worden gelanceerd.

Cassini is voor de laatste maal langs Saturnus’ ‘sponsmaan’ Hyperion gevlogen

Geplaatst op door Arie Nouwen
Beantwoorden

Hyperion, gefotografeerd door Cassini. Dubbelklikken om te verhyperioniseren. (credit: NASA/JPL-Caltech/SSI & Jason Major).

Afgelopen zondag – 31 mei 2015 – is de sonde Cassini voor het laatst langs de maan Hyperion van Saturnus gevlogen. Hyperion is die op een grote spons lijkende, aardappelvormige maan, 360 km in doorsnede, die niet alleen een merkwaardig schommelende beweging vertoond, maar die aan één kant ook een gigantische inslagkrater heeft. De maan staat maar liefst 1,5 miljoen km van Saturnus vandaan en dat maakt het voor Cassini lastig om er langs te vliegen. Vandaar dat het aantal scheervluchten van Cassini langs Hyperion beperkt zijn en dit is de laatste geweest die op de planning staat – de sonde Cassini nadert sowieso het einde van z’n missie. Van een aantal foto’s die zondag vanaf een afstand van 34.000 km door Cassini van Hyperion zijn gemaakt heeft Jason Major een compositie gemaakt, hierboven te aanschouwen. Je zou ’t op het eerste gezicht niet zeggen, maar het is een RGB-kleurenfoto. Hyperion heeft een lage dichtheid, ongeveer de helft van de dichtheid van water. Dat doet vermoeden dat de maan voornamelijk uit bevroren water bestaat, met maar een klein beetje steen. Uit analyse van de gegevens van passages uit 2005 en 2006 heeft men afgeleid dat 40% van Hyperion zuiver lege ruimte is. Eerder was ook al ontdekt dat de oppervlakte van de kleine maan bedekt is met organisch stof, het zwarte materiaal op de bodem van de grote krater.  Bron: Bad Astronomy.’

Run 2 van de Large Hadron Collider bij 13 TeV is vandaag begonnen!

Geplaatst op door Arie Nouwen
8

Credit: CERN

Vanmorgen zijn de eerste echte botsingen van protonen in de Large Hadron Collider (LHC) van CERN bij Genève bij een botsingsenergie van 13 TeV van start gegaan – de exacte tijd dat deze recordenergie gehaald werd was om 10.12 uur Nederlandse tijd – en daarmee is de Run 2 (soms ook wel Seizoen 2 genoemd) van de LHC nu officieel begonnen. De bundels protonen zijn nu stabiel, d.w.z. dat het veilig is om de grote detectoren [1]Dat zijn ALICE, ATLAS, CMS, LHCb, LHCf, MOEDAL en TOTEM. Meestal hebben we het alleen over de eerste vier. aan te zetten, de plaatsen waar de botsingen plaatsvinden en waar alle deeltjes die bij die botsingen ontstaan worden gemeten. Nadat de botsingen gestart waren vierden de technici en natuurkundigen, die afgelopen 27 maanden intensief betrokken waren geweest bij de grote onderhoudsbeurt van de LHC, een klein feestje, onder andere dr. Alessandro Cerri (Sussex), coördinator van de ATLAS detector.

Credit: CERN

De botsingsenergie van 13 TeV – 13 tera electronvolt, dat is 13 biljoen eV, oftewel 13 x 10^12 eV, dit even tussendoor – is een stijging van 60% t.o.v. de botsingsenergie van 8 TeV tijdens Run 1, de eerste run van de LHC, waarmee in 2012 het Higgs deeltje werd ontdekt. Tijdens Run 2 hoopt men diverse zaken helder te krijgen, zoals de eigenschappen van het Higgs boson (en eventuele verwante Higgs bosonen), de donkere materie en donkere energie en het bestaan van supersymmetrische deeltjes. Vanochtend gingen zes bundels door de 27 km lange buis van de LHC, ieder met pakweg 100 miljard protonen, die met bijna de lichtsnelheid gaan. De bedoeling is komende tijd dat aantal bundels te verhogen tot maar liefst 2808 en dat moet dan leiden tot 1 miljard botsingen per seconde, in één van de detectoren van de LHC. Voor wie alle tellertjes en metertjes van de LHC in de gaten wil houden: die kan je hier zien. Hieronder enkele videobeelden van de controlekamers vanmorgen bij CERN, toen de LHC van start ging voor Run 2.

Bron: Symmetry Magazine + Quantum Diaries + Francis Naukas + CERN.

References[+]

References
↑1 Dat zijn ALICE, ATLAS, CMS, LHCb, LHCf, MOEDAL en TOTEM. Meestal hebben we het alleen over de eerste vier.

Wat zijn die mysterieuze blauwe plekken op Mars?

Geplaatst op door Olaf van Kooten
Beantwoorden

Credit: ESA.

‘Blue lagoons’ op de rode planeet? Dat lijkt zo op deze beelden van ESA van Mars. Maar de wetenschappelijke verklaring toont iets helemaal anders aan. De blauwe vlekken zouden te maken hebben met winden tot 100 km/uur die Mars teisteren en het landschap er mee vorm geven.

Mooi blauw water? Niet volgens ESA. De wetenschap houdt het bij een optische illusie. Gigantische stofstormen – die dagen of weken kunnen duren en met winden tot 100 km/uur – droppen donkere, vulkanische, basaltrijke materie over heel de planeet. Lagen van donkerdere stof van vulkanen zetten zich vast in de kraters van Mars. Na verloop van tijd is er genoeg van dat stof verzameld om een blauwige kleur te tonen. Dat is wat we zien.Ook op onze eigen planeet bepalen winden door de tijden heen overigens mee de vorm van het landschap, van rotsen, van duinen. Op de foto hieronder zie je de gevolgen van een veel recentere storm, die vulkanische stof en as in een krater op Mars blaast. Je kan op dit beeld bijna de kracht van de storm voelen.

Credit: ESA.

Bron: Het Laatste Nieuws

.

Universe in a Box wint prijs Beste Lesmateriaal voor Wetenschapseducatie

Geplaatst op door Arie Nouwen
Beantwoorden

Universe in a Box is erkend voor zijn educatieve waarde, door het Europese netwerk van Wetenschapseducatie (Scientix). Universe in a Box is het goedkope, op onderzoekend leren gebaseerde sterrenkunde lesmateriaal van Universe Awareness (UNAWE). Op vrijdag 22 mei 2015 werd dit lesmateriaal bekroond met de Scientix Resources Award voor ‘STEM Lesmateriaal Gericht aan Leraren’. Als onderdeel van de prijs wordt het Universe in a Box-activiteitenboek in 24 Europese talen vertaald.

Woensdag 3 juni starten de echte protonenbotsingen van Run 2 in de LHC – volg het hier live!

Geplaatst op door Arie Nouwen
Beantwoorden

Op woensdagochtend 3 juni zullen na een lange onderbreking van 27 maanden voor het eerst echte protonenbotsingen gaan plaatsvinden in de Large Hadron Collider (LHC), de 26,659 km lange deeltjesversneller van CERN bij Gen

Akademieprijs Astronomie en Kunst voor Zwarte Zon van Roland Schimmel

Geplaatst op door Arie Nouwen
3

Detail uit het prijswinnende schilderij Black Sun / Zwarte Zon van Roland Schimmel. (c) Roland Schimmel.

Kunstenaar Roland Schimmel wint met zijn werk Zwarte Zon uit 2010 de eerste Akademieprijs voor Astronomie en Kunst. De prijs, een bedrag van 5000 euro, is ingesteld door de KNAW en de Akademie van Kunsten en bestemd voor een kunstenaar die zich bij het maken van een werk duidelijk heeft laten inspireren door de astronomie.

Over Roland Schimmel

Roland Schimmel (1954), kunstenaar en docent aan de Academie Minerva in Groningen, heeft in de afgelopen jaren een oeuvre opgebouwd dat bestaat uit schilderijen, monumentale muurschilderingen, installaties en video’s. Als kunstenaar doet hij natuurkundig en neurologisch onderzoek naar de oorsprong van beweging en de waarneming van licht. Schimmels kunst is altijd een fysieke belevenis: hij schildert bijvoorbeeld de ‘nabeelden’ die je krijgt als je in de zon kijkt: kleurvlekken en halo’s die nagloeien op het netvlies. Het gaat hem daarbij om de ervaring van ‘een enerverend gevoel van machteloosheid.’ Zwarte zonnen, zwarte gaten en eclipsen zijn een terugkerend element in Schimmels werk. In zijn recente muurschilderingen The Innocent Body (2014, Van Abbe Museum) en The Innocent Mind (2013, Dordtyard) manipuleert hij de perceptie van de kijkers, en speelt het zonlicht zelf een centrale rol.Schimmel studeerde aan de kunstacademie in Arnhem, en doceerde onder meer aan de Gerrit Rietveldacademie, de Koninklijke Academie en de academies van Arnhem en Enschede. Sinds 1996 is hij als docent verbonden aan de Academie Minerva in Groningen. Hij exposeerde onder meer in museum Boijmans van Beuningen (2006), Culturgest, Porto (2007), het Stedelijk Museum, Amsterdam (2008) en het Van Abbemuseum (2012, 2014).

Over het werk

Het schilderij Zwarte Zon/ Black Sun roept associaties op met zwarte gaten, halo’s en zonsverduisteringen. Een natuurlijke zoneclips kun je beter niet met het blote oog bekijken, maar bij dit schilderij is het juist de bedoeling dat je je laat verblinden door de zwarte cirkel tegen de lichte achtergrond. Dat leidt namelijk tot een reflex waarbij ons oog/brein cirkels in de tegengestelde kleur op het schilderij projecteren. Als nabeeld zijn in dit geval heldere lichte stippen te zien, die zich vermengen met de geschilderde compositie. Dat levert een oncontroleerbaar schouwspel op van opdoemende en verdwijnende universele vormen. De kracht van Zwarte Zon zit hem vooral in het samenvallen van de artistieke illusie met de visuele perceptie, en de verhelderende verwarring die dit met zich meebrengt.

Prijsuitreiking en tentoonstelling

Roland Schimmel ontvangt de prijs op 11 september 2015 om 16.00 uur in de Oude Sterrewacht Leiden, Kaiserstraat 63 / Sterrenwachtlaan 11, Leiden. Daar is van 11 september tot 2 oktober een expositie gewijd aan zijn werk en dat van andere voor de Akademieprijs genomineerde kunstenaars. Bron: Astronomie.nl.

Docu Dinsdag – Ruimtewandelingen

Geplaatst op door Olaf van Kooten
Beantwoorden

Het is alweer enige tijd geleden, maar vandaag is het tijd voor een nieuwe Docu Dinsdag. Ik kwam namelijk een boeiende NASA-documentaire tegen, die geheel in het teken staat van ruimtewandelingen of, zoals ze officieel heten, ExtraVehicular Activity (EVA). Vrij vertaald: buitenboordactiviteit (?). De documentaire is gemaakt in het kader van 50 jaar ruimtewandelingen, aangezien de eerste EVA in 1965 werd