Astronomen vinden geheimzinnig filament

Combinatie van data van Planck (geel) en Lofar. Credit: ESA/RuG/ASTRON.

We hebben iets ontdekt dat niemand ooit heeft gezien. Maar we weten nog niet echt wat het is‘, zegt hoogleraar sterrenkunde Saleem Zaroubi. Samen met postdoc onderzoeker Vibor Jelic gebruikte hij de LOFAR radiotelescoop om het eerste licht dat in het universum is uitgezonden te onderzoeken, tijdens het zogeheten ‘tijdperk van reïonisatie’. Dit is een periode, zo’n 500 miljoen jaar na de oerknal, waarin de eerst sterren en sterrenstelsels zich vormden en met hun straling het neutrale waterstof – dat tot dat moment het universum domineerde – ioniseerden.Om dit oeroude licht te analyseren moeten sterrenkundigen eerst alle storende straling van onze eigen Melkweg kwijt zien te raken. ‘Wij keken op plekken aan de hemel waar die storende straling minimaal was‘, legt Zaroubi uit. Maar zelfs daar is dit soort metingen een hele uitdaging.Toen zij een speciale techniek gebruikten om de kracht van magnetische velden te meten, verscheen er een onverwacht patroon in één van de bestudeerde plekken. ‘Bij deze techniek kijken we naar de polarisatie van synchrotronstraling‘, legt Zaroubi uit. Synchrotronstraling ontstaat wanneer hoogenergetische elektronen terechtkomen in een magnetisch veld, in dit geval het magnetisch veld van de Melkweg. Het resultaat van de observatie was een verrassing. Jelic: ‘De polarisatie van de synchrotronstraling was sterker dan wij hadden verwacht, maar we vonden bovendien een merkwaardig patroon van rechte filamenten in onze gegevens.‘Rechte filamenten of ‘ongekookte spaghetti’, zoals Jelic het beschrijft, is iets ongewoons in het universum. Daarom controleerden ze hun gegevens nog eens extra goed, net als hun analysemethoden. Maar ze konden geen enkele fout vinden die de vreemde waarneming kon verklaren. ‘En we vonden dit soort patronen niet in andere delen van de hemel die we hadden bestudeerd‘, vult Zaroubi aan.De volgende stap leverde een nog grotere verrassing op. De onderzoekers vergeleken hun resultaten met meetgegevens van de Planck satelliet, die onder meer straling van stof in de Melkweg heeft onderzocht. ‘We keken naar deze straling in hetzelfde gebied‘, vertelt Zaroubi. ‘En tot onze verbazing zagen we patronen die sterk leken op onze waarnemingen.

Hieruit bleek dat de waarnemingen echt klopten.Maar wat zien ze dan? ‘Op basis van onze gegevens zien we een of andere draadvormige structuur, die uitgelijnd is met het magnetisch veld van de Melkweg en bestaat uit zowel stof als gassen, inclusief neutraal waterstof‘, somt Zaroubi op. ‘De structuur moet zich ergens tussen ons zonnestelsel en de bron van de synchrotronstraling bevinden, vermoedelijk niet meer dan driehonderd lichtjaar bij ons vandaan. En gezien de vorm zou ik zeggen dat de structuur zich door het heelal beweegt.‘Maar dat laat nog veel vragen open, bijvoorbeeld waarom het zulke rechte draden zijn. Jelic: ‘Onze Melkweg wordt voor een belangrijk deel gevormd door turbulentie en dat levert geen geordende structuren op.‘ Daarom wil hij dieper in het mysterie duiken. ‘We gaan op dezelfde plek aan de hemel kijken naar signalen op andere frequenties, met gegevens van de Planck satelliet en de Westerbork radiotelescoop. En we gaan simulaties uitvoeren om te achterhalen hoe dit soort geordende structuren kan ontstaan.‘Eén reden om dit te doen is dat het nu eenmaal spannend is om een mysterie verder te onderzoeken. Maar er is ook een mee praktische reden, vertelt Zaroubi. ‘We moeten begrijpen wat er aan de hand is, want dit fenomeen verstoort onze observaties van het tijdperk van reïonisatie. Pas als we weten wat er precies aan de hand is kunnen we die storing wegfilteren.‘ En bovendien, zo besluit Jelic, ‘zullen we zo ook iets nieuws leren over onze eigen Melkweg.‘ Bron: Rijksuniversiteit Groningen.

Flink wat mooie zonsverduisteringen voor de boeg. Wie gaan er allemaal kijken?


Komende jaren staan er een aantal zonsverduisteringen op ons te wachten, die er om lijken te smeken om bekeken te worden, twee totale en twee ringvormige verduisteringen. Totale zonsverduisteringen zijn voor velen toch wel de één van de meest indrukwekkende natuurverschijnselen die er zijn – vraag het Sybold Deen maar, die er eentje op 20 maart 2015 meemaakte. Live meemaken hoe de maan voor de zon langs schuift en deze volledig bedekt is haast magisch. Maar ringvormige verduisteringen, waarbij de schijnbare maanschijf iets kleiner is dan de zonneschijf en er een kleine rand van de zon te zien blijft, mogen er ook zijn. De komende jaren vinden er weer een paar plaats die vanaf land te volgen zijn:

Meer info over deze verduisteringen op de eclipspagina van Fred Espenak van de NASA. Te verwachten valt dat velen af willen reizen naar één van deze gebieden om de verduistering te bekijken, waarbij met name de twee totale zonsverduisteringen hoog op de agenda zullen staan. Met lezer Arno Hol had ik het er over dat het goed zou zijn om op de hoogte te zijn van initiatieven die op dit vlak ondernomen worden, zowel door lezers van de Astroblogs als door anderen. Reizen naar de VS voor de eclips van 21 augustus 2017 schijn je pas elf maanden voor de verduistering te kunnen boeken, dus daar valt de nodige drukte te verwachten en dan is het handig om elkaar op de hoogte te houden. Dat kan via reacties op deze blog en ook via een speciale blog in de Astrocorner. Kortom, heb je zelf plannen om iets te organiseren, om met een georganiseerde reis mee te gaan of zit je er nog over na te denken, laat het ons dan weten.

Rosetta neemt afstand van komeet 67P, wiens oppervlakte snel aan het veranderen is

Credits: ESA/Rosetta/MPS for OSIRIS Team MPS/UPD/LAM/IAA/SSO/INTA/UPM/DASP/IDA

Wetenschappers hebben met behulp van de Europese Rosetta ruimteverkenner waargenomen dat er in de aanloop naar het perihelium op 13 augustus grote veranderingen hebben plaatsgevonden op het oppervlakte van komeet 67P/Churyumov-Gerasimenko. Dat was met name te zien in de Imhotep regio, een gebied waar vlak, egaal terrein afgewisseld is met grote rotsblokken. Hierboven een serie opnames gemaakt met de OSIRIS narrow-angle camera tussen 24 mei en 11 juli, hieronder een versie van de opnames waarop met pijlen de veranderingen in het landschap zijn aangegeven.

Credits: ESA/Rosetta/MPS for OSIRIS Team MPS/UPD/LAM/IAA/SSO/INTA/UPM/DASP/IDA

Sommige veranderingen gaan behoorlijk snel – randen van nieuwe zichtbare patronen nemen soms met enkele tientallen centimeters per uur in omvang toe. Hieronder ook enkele kleurenopnamen van veranderingen in het Imhotep gebied. De nieuwe witte gebieden duiden op bevroren waterijs, dat aan het oppervlak is verschenen. Er werd ook gekeken of vanuit deze gebieden gas of stof de ruimte in werd geblazen, zoals H2O, CO2 en CO, maar dat is niet waargenomen.

Credits: ESA/Rosetta/MPS for OSIRIS Team MPS/UPD/LAM/IAA/SSO/INTA/UPM/DASP/IDA

Inmiddels is het perihelium van komeet 67P weer ruim een maand achter de rug en inmiddels zitten we in de zogeheten post-perihelium fase. In die fase is de komeet nog steeds erg actief door invloed van de warmte van de zon. Voor de Rosetta verkenner betekent dit een komende verandering in z’n baan, want vanaf woensdag 23 september gaat ‘ie op een drieweekse ‘excursie’ naar een hoger gelegen baan om de komeet, op 1500 km afstand. Rosetta neemt letterlijk meer afstand van de komeet om zodoende beter de coma van de komeet te kunnen bestuderen, diens gasvormige omhulsel. Dat gaat ‘ie vooral doen met de instrumenten van het Rosetta Plasma Consortium (RPC).

Wetenschappers zijn vooral benieuwd of Rosetta de ‘boegschok’ kan zien, de grens tussen de magnetosfeer van de komeet en de zonnewind. Het bestaan daarvan werd in 1967 voorspeld door Ludwig Biermann en hij is inmiddels bevestigd door waarnemingen aan de kometen 21P/Giacobini-Zinner, 1P/Halley, 26P/Grigg-Skjellerup en 19P/Borrelly. Nu wil men voor het eerst die boegschok van nabij bestuderen.

Credits: ESA/Rosetta/MPS for OSIRIS Team MPS/UPD/LAM/IAA/SSO/INTA/UPM/DASP/IDA

Woensdag a.s. om 03.40 uur Nederlandse tijd gaan de motoren van de Rosetta weer aan en dan gaat ‘ie met een snelheid van 2,34 m/s van de komeet vandaan in de richting van de zon, de richting waar de boegschok zich moet bevinden. Nu is z’n hoogte boven de komeet nog 450 km, op 30 september wordt de maximale hoogte van 1500 km bereikt en daarna daalt ‘ie weer af, om rond 7 oktober op een hoogte van 500 km te komen. We wensen Rosetta en alle wetenschappers (incl. Matt Taylor) een leuke excursie toe. Bron: ESA + ESA.’, ‘

Een realistisch schaalmodel van het zonnestelsel gebouwd in de Nevada-woestijn

Credit: Wylie Overstreet and Alex Gorosh

We kennen allemaal de afbeeldingen van ons zonnestelsel, waarop we de zon en de acht planeten afgebeeld zien, zoals deze. Leuke plaatjes, alleen kloppen ze niet. De relatieve verhoudingen van de afstanden tot de zon kloppen niet of die van de groottes van de planeten is onjuist. Vandaar dat filmmakers Wylie Overstreet en Alex Gorosh in een ruim 11 kilometer groot stuk middenin de Nevada-woestijn een echt realistisch schaalmodel van het zonnestelsel hebben gemaakt, waarin zowel de afstanden als de groottes kloppen. Hieronder de video over dit project.

To Scale: The Solar System from Wylie Overstreet on Vimeo.

Toch even een tegengeluid: niet alle bestaande schaalmodellen van het zonnestelsel zijn onjuist. Het Melkwegpad bij de radiotelescopen van Westerbork in Drenthe bijvoorbeeld bevat ook alle planeten en die zijn volgens mij zowel goed qua afstanden tot de zon als qua groottes.

Bron: Universe Today.