De uitslag van de Astro-Top 25 2017… met een nieuwe nummer één!

De Astro-Top 25 van 2014, 2015 en 2016 werd gewonnen door David Bowie met Space Oddity. Het nummer begon daarmee de Bohemian Rhapsody van de astronomische nummers te worden. Maar daar is in 2017 een einde aan gekomen, want het nummer eindigt dit jaar op de tweede plaats en wel achter nummer één… Eclipse van Pink Floyd! Hier de volledige Astro-Top 25 van 2017:

Zou het te maken hebben met de eclips, die dit jaar in augustus in de Verenigde Staten te zien was? Wie weet. Volgende maand gaat de Falcon Heavy voor het eerst de ruimte in, met een Tesla Roadster als lading. Tijdens de vlucht zal die auto continue David Bowie’s Space Oddity spelen, dus wie weet dat de nummer twee van dit jaar volgend jaar weer op één staat.  Alle deelnemers, bedankt voor jullie zeer creatieve inzendingen!

Focus op: de dubbele open sterrenhoop in Perseus

Als koplampen van een naderen de auto in een sneeuwbui straalt de dubbele open sterrenhoop ons tegemoet. Maar het zijn niet een paar lampen, het zijn twee clusters met honderden zinderend hete blauwwitte sterren in het sterrenbeeld Perseus op een afstand van 7000 lichtjaar.
De sterrenhopen zijn waarschijnlijk sinds de prehistorie bekend en is 130 jaar voor Christus al gecatalogiseerd door de Griekse astronoom Hipparcos. De clusters zijn namelijk met het blote oog zichtbaar als een vlekje, op een plek aan de hemel die het kromzwaard markeert waarmee Perseus Medusa onthoofde.

Waarom Messier dit object niet in zijn beroemde lijst heeft opgenomen is een raadsel. In de New General Catalog komen we ze wel tegen: NGC869 en NGC884.

Deze twee sterrenhopen zijn een lust voor het oog in een kleine, laag vergrotende, telescoop. Bij grote vergrotingen wordt het beeldveld te klein om beide hopen in één blik te vangen. Ruimtelijk van staan de sterrenhopen een paar honderd lichtjaar van elkaar af. Ze zijn beiden erg jong, NGC 869 is 5,6 miljoen jaar oud, NGC884 is met 3,2 miljoen jaar nóg jonger.

De foto heb ik genomen bij ons donker gelegen vakantiehuis bij Kocsér, Hongarije. Totale belichtingstijd is bijna 5 uur, belichting op 17 oktober, met een Canon1000D achter een kleine lenzentelescoop.

 

2018 start gelijk met een supermaan én ‘volle wolvenmaan’

Credit: Pezibear / Pixabay

We beginnen het astronomische jaar 2018 maar gelijk met een leuk opwarmertje: op maandag 1 januari om 22.49 uur bereikt de maan in z’n baan om de aarde het perigeum, het punt dat ‘ie het dichtste bij de aarde staat. De afstand tussen beiden bedraagt op dat moment 356.565 km – de gemiddelde afstand is 384.400 km. Door de geringere afstand lijkt de maan dan groter aan de hemel te staan dan gemiddeld: 33’30,8”. Hij is zo’n 7% groter en circa 14% helderder dan gemiddeld. Enkele uren later is het Volle Maan, het moment dat ‘ie recht tegenover de zon staat aan de hemel. Dat is op 2 januari om 03.24 uur. Als perigeum en Volle Maan zo dicht bij elkaar liggen noemt men dat een supermaan, al is dat geen officiële astronomische term. Naast Volle Maan en supermaan is het ook ‘volle wolvenmaan’. Nee, ook geen astronomische term, maar een historische term, die afkomstig is uit de boerenalmanak uit 1792. Traditioneel wordt de eerste Volle Maan in januari zo genoemd, vermoedelijk vanwege wolven die in het donker bij volle maan zouden gaan huilen. Bron: Space.com + hemel.waarnemen.

Het to-do-lijstje van de NASA voor 2018

Gisteren meldde ik al dat de NASA volgend jaar diverse dingen van plan is, zoals de lancering in maart van de Transiting Exoplanet Survey Satellite (TESS), in mei gaat de InSight lander richting Mars en op 31 juli staat de lancering gepland van de Parker Solar Probe, die de zon van heel dichtbij gaat bestuderen. Maar dat is nog lang niet alles. Zo moet NASA’s ORISIS-REx ruimteverkenner rond augustus 2018 bij de asteroïde Bennu aankomen, waar ‘ie onderzoek naar zal gaan doen. Ook gaan ze in april twee GRACE Follow-On satellieten lanceren, die samen met Duitsland zijn gebouwd en die het zwaartekrachtveld van de aarde verder in kaart moeten brengen. Voor een compleet overzicht van het to-do-lijstje van de NASA voor 2018 moet je deze video bekijken:

Bron: Orbital Hub.

Wordt 2018 het jaar dat we de waarnemingshorizon van zwart gat Sgr A* gaan zien?

Credit: INTERSTELLAR / R. HURT / CALTECH

2018 belooft een spannend jaar te worden. Volgende maand gaat de Falcon Heavy raket van Elon Musk z’n SpaceX voor de eerste keer de ruimte in, inclusief knalrode Tesla Roadster, in maart gaat NASA´s Transiting Exoplanet Survey Satellite (TESS) de ruimte in om nieuwe exoplaneten te ontdekken, in mei gaat NASA´s InSight lander richting Mars, om vervolgens in november aldaar te landen en bodemproeven te doen, op 31 juli staat de lancering gepland van NASA’s Parker Solar Probe, die de zon van heel dichtbij gaat bestuderen, en in november tenslotte wordt de Europese BepiColombo gelanceerd, die richting Mercurius zal gaan om de binnenste planeet van het zonnestelsel te onderzoeken. Je zou zeggen ´tsjonge, dat is me een lijstje, het kan niet op´. Maar het mooiste moet nog komen: in 2018 wordt namelijk het resultaat bekend gemaakt van de Event Horizon Telescope (EHT) en de Global mm-VLBI Array (GMVA) projecten en dat belooft iets heel moois te worden….

Enkele van de telescopen van de EHT. Credit: EHT Collaboration.

Door die twee projecten is in 2017 met radiotelescopen over de gehele wereld Saggitarius A* (Sgr A) waargenomen, het zwarte gat in het centrum van de Melkweg, dat meer dan vier miljoen keer zo zwaar als de zon is en dat 27.000 lichtjaar van ons vandaan staat. Die telescopen zijn aan elkaar verbonden via de techniek der very-long-baseline interferometry (VLBI), zodat een virtuele schotel van 12.000 km diameter ontstaat, waarmee details tot 15 microboogseconde moeten kunnen worden gezien – da’s de grootte van een vlieg op de maan, gezien vanaf de aarde! Zwarte gaten bezitten twee onderdelen: een centrale singulariteit waar alle massa zich op één punt bevindt en een waarnemingshorizon, de rand van het zwarte gat, waar de ontsnappingssnelheid hoger wordt dan de lichtsnelheid. Met de EHT en GMVA hoopt men zowel van Sgr A als van het zes miljard (!) zonsmassa zware zwarte gat in het elliptische sterrenstelsel M87 de waarnemingshorizon daadwerkelijk te kunnen zien. De waarnemingen zijn al afgerond, maar nu worden alle gegevens voorbereid, geanalyseerd en klaargemaakt voor publicatie ergens begin 2018. Van Sgr A* zijn de voorspellingen dat diens waarnemingshorizon 37 ?” groot is, ruim twee keer zo groot als de waarneemlimiet. Theoretisch zou die waarnemingshorizon van Sgr A* er zo uit kunnen zien:

Credit: FISH ET AL., ARXIV:1309.3519

2015 was het jaar van de zwaartekrachtgolven van botsende zwarte gaten, 2016 van zwaartekrachtgolven van botsende neutronensterren. Wordt 2018 het jaar van de eerste blik op de waarnemingshorizon van een zwart gat? Bron: Starts with a bang.

De maanfases en libratie in 2018 in beeld gebracht door de NASA

Credit: NASA/Goddard

Ieder jaar brengt NASA’s Goddard Space Flight Center een animatie uit, waarin de fases en libratie van de maan te zien zijn voor het volgende jaar. Hieronder de aflevering over 2018 – de intervallen zijn per uur. Je ziet linksboven de positie van de maan ten opzichte van de aarde, linksonder de libratie (zie ook hieronder), in het midden de maanfasen met de grootste kraters bij de terminator, de grens tussen licht en donker, horizontaal door het midden de afstand van de maan tot de aarde in zijn elliptische baan. Voor de video is gebruik gemaakt van gegevens van de Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) van de NASA en diens laser altimeter (LOLA) en camera (LROC).

De maan wijst altijd met dezelfde kant naar ons toe – maar niet altijd precies dezelfde kant! Vanwege de vorm van de omloopbaan, zien we onze trouwe wachter gedurende een maand vanuit verschillende hoeken. Dat betekent dat we soms stukjes van de “achterkant” kunnen zien – zo draait soms een gedeelte van de achterkant “voorbij” de noordpool in beeld. Dit “wiebelen” van de maan wordt libratie genoemd. De muziek bij de animatie is o.a. van de Killer Tracks.

Meer uitleg over de animatie vind je hier. Bron: NASA/Goddard.

SpaceX’s Falcon Heavy raket staat nu op lanceerplatform 39A op Kennedy Space Center

Credit: Spaceflight Now

Op donderdag 28 december is de nieuwste raket van Elon Musk z’n ruimtevaartorganisatie SpaceX, de Falcon heavy raket, naar lanceerplatform 39A op Kennedy Space Center gereden en daar neergezet voor de lancering volgende maand. Hieronder videobeelden van het oprichten van de 70 meter hoge Falcon Heavy van liggende stand in richtopstaande stand – de beelden zijn 34 keer versneld.

De Falcon Heavy zal eerst nog verschillende testen ondergaan, alvorens de daadwerkelijke lancering plaatsvind. Een datum voor deze eerste lancering met de krachtigste raket van dit moment is er nog niet, maar volgens Musk zou het in januari moeten gebeuren. Lanceerplatform 39A is hetzelfde platform als waar vandaan de Apollo missies in de jaren zestig en zeventig naar de maan vertrokken. De lading van de Falcon heavy bij z’n ‘maiden flight’ is al bekend, Musk z’n eigen rode Tesla Roadster. Hieronder zie je de sportwagen in de laadruimte – oooohhhhh ruimte zat voor nog twintig van die sportwagens.

Credit: SpaceX

Bron: Space.com.

Sinds Tweede Kerstdag is Angola ook een ruimtevaartnatie [Update] 

Credit: Roscosmos

Sinds 26 december, Tweede Kerstdag 2017, is Angola de 83e ruimtevaartnatie van de wereld. Die dag werd vanaf lanceercentrum Baikonour Cosmodrome in Kazachstan met een Oekraïnsche Zenit-2SB raket de Angolese 1.647-kilogram wegende Angosat-1 telecommunicatiesatelliet gelanceerd en in een geostationaire baan om de aarde gebracht. De bedoeling was dat de satelliet al in 2016 zou worden gelanceerd en wel vanaf een platform op zee. Dat ging echter niet door en uiteindelijk koos de Gabinete de Gestão do Programa Espacial Nacional (GGPEN), de Angolese ruimtevaartorganisatie, voor een gewone lancering op land. En dat is dus gisteren gebeurd en kan de Angosat-1 met 16 transponders in  de C-band en 6 in de in Ku-band de komende 15 jaar boven Afrika uitzenden. [Update 21.40 uur] Via een tweet van Leaving Orbit (waarvoor dank!) krijg ik door dat sinds de satelliet loskwam van de raket het contact met de satelliet verbroken is. Technici van Energia proberen het contact weer te herstellen. 

Hieronder beelden van de lancering.

Bron: Space.com.

Vanavond 21.45 uur: De wondere wereld van Chriet Titulaer

Credit: Anefo/Wikipedia

Vanavond is er op NPO 1 om 21.45 uur een documentaire van AVRO-TROS over de april dit jaar overleden sterrenkundige, wetenschapper en televisiepersoonlijkheid Chriet Titulaer: De Wondere Wereld van Chriet Titulaer. Dankzij het programma ‘Wondere Wereld’ liet Chriet Titulaer ons land jarenlang kennismaken met de laatste snufjes en gadgets van het moment. Daarnaast deed hij gewaagde voorspellingen over deze techniek die bijna allemaal uitgekomen zijn. In ‘De wondere wereld van Chriet Titulaer’ brengen presentatoren Lieven Scheire en Diederik Jekel samen met bekende namen als André van Duin en André Kuipers een ode aan de meest indrukwekkende voorspellingen van Chriet Titulaer. Jan, bedankt voor de tip!

Berichten van het donkere materie- en zwarte gatenfront

Credits: NASA/JPL-Caltech

Het zijn de donkere dagen voor, tijdens en na Kerst. Een mooi moment om wat berichten bij elkaar te zetten die over donkere materie en zwarte gaten gaan en waar ik in de afgelopen donkere periode niet aan toe kwam om over te bloggen.

  • Het eerste bericht gaat over zwaartekrachtgolven. Die zijn al diverse malen gedetecteerd, zowel van botsende zwarte gaten als van botsende neutronensterren. Savvas Koushiappas (Brown University, VS) en zijn collega’s denken dat we met toekomstige detectoren, die nog gevoeliger zijn dan de huidige LIGO en VIRGO detectoren, in staat zijn zwaartekrachtgolven van botsende primordiale zwarte gaten te detecteren. Dat zijn zwarte gaten die ontstonden tijdens de oerknal, waarmee 13,82 miljard jaar geleden het heelal ontstond. Men heeft berekend dat als die zwarte gaten er al 65 miljoen jaar na de oerknal waren dat ze dan nooit een stellaire oorsprong kunnen hebben, maar dat ze dan ontstaan moeten zijn bij de oerknal. Bron: Astroengine.
  • Tweede bericht: Quanta Magazine heeft een “Black Hole VR” app gemaakt, zowel voor iOS als voor Android, waarmee je met zo’n speciale VR bril met een vloot robotjes een spectaculaire duik in een zwart gat kunt nemen. Meer info daarover vind je hier: Quanta Magazine.

    Credit: ESA/XMM-Newton

    Al enkele jaren wordt vanuit het centrum van Perseus cluster van sterrenstelsels röntgenstraling met een energie van 3,5 kilo-elektronvolt (keV) waargenomen, onder andere door de Amerikaanse Chandra en de Europese XMM-Newton ruimtetelescoop (zie afbeelding hieronder). De emissielijn is inmiddels in 73 andere clusters ontdekt. Sterrenkundigen denken op basis van die waarnemingen dat donkere materie wellicht twee energieniveaus kent. Door het absorberen en opnieuw uitzenden van röntgenstraling met een energie van 3,5 KeV zouden deeltjes donkere materie tussen deze twee energieniveaus kunnen ‘wisselen’. Met gewone ‘astrofysische’ bronnen lijkt de emissielijn moeilijk te verklaren zijn, daarom vermoedt men al jaren dat het iets te maken heeft met donkere materie.Bron: Chandra.

  • Sinds de detectie van zwaartekrachtgolven door LIGO wordt er nagedacht over de mogelijkheid dat donkere materie in het heelal voor een deel wordt gevormd door zwarte gaten. De bronnen van de eerste vijf gedetecteerde zwaartekrachtgolven waren zware stellaire zwarte gaten, die elk enkele tientallen keer zo zwaar als de zon waren, zwaarder dan de ‘normale’. Stellaire zwarte gaten. Mocht dat echt het geval zijn, dan moet die dnkere materie ‘zichtbaar’. zijn als zogeheten MACHO-types ( Massive Compact Halo Objects), Het drietal sterrenkundigen Juan Garcia-Bellido, Sebastien Clesse en Pierre Fleury heeft berekeningen gedaan en geconcludeerd dat een bevolking van primordiale zwarte gaten (aha, die kwamen we hierboven ook al tegen) inderdaad verantwoordelijk zou kunnen zijn voor een deel van de donkere materie in het heelal. Bron: Francis Naukas.
  • Tenslotte nog nieuws over de theorie van Erik Verlinde, de theorie van de emergente zwaartekracht. Twee natuurkundigen, De-Chang Dai en Dejan Stojkovic, hebben die theorie geanalyseerd en geconcludeerd dat hij de nodige inconsistenties bevat, nee sterker nog, dat hij zichzelf zichzelf tegen spreekt – leze hier hun vakartikel op de arXiv.. Naast interne consistenties zou de emergente zwaartekracht ook strijdig zijn met het equivalentieprincipe uit de Algemene Relativiteitstheorie. Er zijn volgens Dai en Stojkovic fouten in de berekeningen van Verlinde, die na correctie leiden tot… de theorie van Newton, de zwaartekrachtswet waar Verlinde nou juist mee wilde afrekenen, en niet tot een variant van MOND, een alternatieve zwaartekrachtswet, die donkere materie niet nodig heeft. Bron: Francis Naukas.

Tot zover…