Vanavond om 21.45 uur Nederlandse tijd is vanaf lanceercomplex 39A op Kennedy Space Center in Florida de nieuwe Falcon Heavy raket van SpaceX gelanceerd, na de Saturnus V de krachtigste raket die de wereld ooit gezien heeft! De uit drie Falcon 9 core stages met 27 Merlin motoren bestaande Falcon Heavy ging onder luid gejuich van de aanwezigen in het vluchtleidingscentrum van SpaceX omhoog. Om 21.53 uur (terwijl ik dit schrijf) kwamen de twee boosterraketten tegelijk aan met een zachte landing op land in Florida. Dat zag er zo uit – spectaculaire beelden als je ’t mij vraagt.
Credit: SpaceX
De centrale core-raket moest op een drijvend platform in de oceaan landen, maar op dit moment is nog niet bekend of dat is gelukt. Hieronder een eerste foto van de Tesla Roadster mét chauffeur in de ruimte.
Credit: SpaceX
Later volgt meer informatie, inclusief videobeelden van de spectaculaire lancering. [Update 22.35] Ik begrijp zojuist dat de centrale core helaas geen zachte landing heeft kunnen maken op het drijvende landingsdok in de Atlantische Oceaan, dat de naam ‘Of Course I Still Love You’ heeft.
Space X Core Rocket Booster did not survive. Mission Control says they “Lost the center core” then camera become frozen. Unfortunate ending to an otherwise spectacular launch.#SpaceX#FalconHeavy
Hieronder eerste videobeelden van de lancering. De eerste dertig minuten is aftellen tot de lancering, pas daarna is de lancering te zien. De zachte landing van de twee boosterraketten (in mijn ogen net zo indrukwekkend als de lancering) is vanaf ongeveer 37 minuten te zien.
En hier nog een beeld van Starman in z’n rode Tesla roadster in de ruimte, onderweg naar Mars.
Komende dinsdag 6 februari wordt ‘ie gelanceerd, de Falcon Heavy van Elon Musk z’n ruimtevaartbedrijf SpaceX. Aan boord bevindt zich bovenin de grote laadruimte de knalrode Tesla Roadster, die met een snelheid van 11 km/s richting Mars zal worden gestuurd. Vandaag kwam SpaceX als sublieme opwarmer voor de lancering met een video, waarin de lancering en reis worden getoond, met David Bowie’s Is there life on Mars als begeleidende muziek! De sportauto is overigens niet leeg, zo bleek vandaag, want op Instagram plaatste Musk een foto, waarin te zien is dat de Starman robot aan ’t stuur van de auto zit – ook weer een verwijzing naar Bowie.
Credit: SpaceX
OK mensen, luidsprekers op volle sterkte en genieten maar – kippenvel gegarandeerd!
Oh ja, wat gaan ze ook weer draaien tijdens de lancering vanaf lanceerplatform 39A zelf? Yep, Bowie’s Space Oddity. 😀
Artist’s impression van het planetenstelsel van TRAPPIST-1. Credit:ESO/M. Kornmesser
Nieuw onderzoek laat zien dat de zeven planeten die om de nabije zeer koele dwergster TRAPPIST-1 cirkelen allemaal grotendeels uit gesteenten bestaan en dat sommige mogelijk meer water hebben dan de aarde. De dichtheden van de planeten, nu veel exacter bekend dan voorheen, wijzen erop dat sommige van hen voor maximaal 5 procent uit water kunnen bestaan – ongeveer 250 keer zoveel als de oceanen van de aarde. De warmere planeten die zich het dichtst bij hun moederster bevinden, hebben waarschijnlijk een dichte atmosfeer vol stoom en de planeten die verder verwijderd zijn hebben waarschijnlijk ijzige oppervlakken. Qua grootte, dichtheid en hoeveelheid straling die hij van zijn ster ontvangt, lijkt de vierde planeet het meest op de aarde. Hij is vermoedelijk ook de meest rotsachtige van de zeven en kan vloeibaar water bezitten.
Artist’s impression van het planetenstelsel van TRAPPIST-1. Credit:ESO/M. Kornmesser
De eerste planeten rond de zwakke rode ster TRAPPIST-1, op slechts 40 lichtjaar van de aarde, werden in 2016 ontdekt met de TRAPPIST-South-telescoop die op de ESO-sterrenwacht op La Silla (Chili) is gestationeerd. In het daaropvolgende jaar lieten vervolgwaarnemingen met telescopen op aarde, waaronder ESO’s Very Large Telescope, en de Spitzer-ruimtetelescoop van NASA zien dat het stelsel maar liefst zeven planeten telt, die stuk voor stuk ongeveer even groot zijn als de aarde. Van binnen naar buiten hebben ze de aanduidingen TRAPPIST-1b, -c, -d, -e, -f, -g en -h gekregen [1]De planeten werden ontdekt met behulp van de TRAPPIST-South-telescoop op La Silla, Chili; de TRAPPIST-North-telescoop in Marokko; de Spitzer-ruimtetelescoop van NASA; het HAWK-I-instrument van … Continue reading.
Artist’s impression van het planetenstelsel van TRAPPIST-1. Credit:ESO/M. Kornmesser
Nu zijn nog meer waarnemingen gedaan, zowel met telescopen op de grond, waaronder de bijna complete SPECULOOS-faciliteit van de ESO-sterrenwacht op Paranal, als met de NASA-ruimtetelescopen Spitzer en Kepler. Een team van wetenschappers onder leiding van Simon Grimm van de universiteit van Bern in Zwitserland heeft alle beschikbare gegevens met behulp van zeer complexe computermodellen geanalyseerd en op die manier de dichtheden van de afzonderlijke planeten veel nauwkeuriger kunnen bepalen dan voorheen [2]Het meten van de dichtheden van exoplaneten is niet eenvoudig. Je moet zowel de grootte van de planeet als zijn massa te weten komen. De planeten van TRAPPIST-1 werden ontdekt met behulp van de … Continue reading.
De ultra-koele dwergster TRAPPIST-1 in het sterrenbeeld Waterman. Credit:ESO/IAU and Sky & Telescope
Simon Grimm legt uit hoe zijn team te werk is gegaan: ‘De planeten van TRAPPIST-1-planeten bevinden zich zo dicht bij elkaar dat ze elkaar gravitationeel beïnvloeden, waardoor de tijdstippen waarop ze voor hun ster langs trekken een beetje verschuiven. Deze verschuivingen zijn afhankelijk van de massa’s, afstanden en andere baanparameters van de planeten. Met een computermodel simuleren we de planeetbanen net zo lang totdat de berekende tijdstippen van de planeetovergangen in overeenstemming zijn met de waargenomen waarden. Daaruit kunnen we dan afleiden welke massa’s bij de planeten horen.’
De groottes, massa’s en temperaturen van de zeven TRAPPIST-1-planeten en andere planeten. Credit:ESO/S. Grimm et al.
Teamlid Eric Agol legt de betekenis ervan uit: ‘Het was al geruime tijd een van de doelen van het exoplanetenonderzoek om de samenstelling van planeten te meten die qua grootte en temperatuur op de aarde lijken. Dankzij de ontdekking van TRAPPIST-1 en de mogelijkheden van de ESO-faciliteiten in Chili en NASA’s ruimtetelescoop Spitzer is dit nu ook echt gelukt – we hebben een eerste glimp van de samenstelling van exoplaneten ter grootte van de aarde!’
Eigenschappen van de zeven TRAPPIST-1-planeten vergeleken met andere bekende planeten. Credit:ESO/S. Grimm et al.
De combinatie van de metingen van de dichtheden en modellen van de samenstellingen van de planeten, wijst er sterk op dat de zeven planeten van TRAPPIST-1 geen kale rotsachtige werelden zijn. Ze lijken aanzienlijke hoeveelheden vluchtig materiaal – waarschijnlijk water [3]De gebruikte modellen laten ook alternatieve vluchtige stoffen toe, zoals koolstofdioxide. Ze geven echter de voorkeur aan water – in de vorm van damp, vloeistof of ijs – als het meest … Continue reading – te bevatten, in sommige gevallen tot wel 5 procent van de planeetmassa. Dat is een enorme hoeveelheid: de massa van onze aarde bestaat voor slechts ongeveer 0,02 procent uit water!
Infografiek met de eigenschappen van de zeven TRAPPIST-1 planeten. Credit:NASA/JPL-Caltech/R. Hurt, T. Pyle (IPAC)
‘Hoewel dichtheden belangrijke aanwijzingen zijn voor de samenstellingen van de planeten, zegt dat niets over hun leefbaarheid’, voegt medeauteur Brice-Olivier Demory van de Universiteit van Bern daaraan toe. ‘Maar ons onderzoek heeft een belangrijke bijdrage geleverd aan de beantwoording van de vraag of op deze planeten leven mogelijk kan zijn.’
TRAPPIST-1b en -c, de binnenste planeten, hebben waarschijnlijk een rotsachtige kern en zijn gehuld in een atmosfeer die veel dichter is dan die van de aarde. TRAPPIST-1d is, met ongeveer 30 procent van de aardmassa, de lichtste van de planeten. Wetenschappers zijn er niet zeker van of deze een omvangrijke atmosfeer, een oceaan of een ijsmantel heeft.
Vergelijking van de eigenschappen van de zeven TRAPPIST-1 planeten. Credit:NASA/JPL-Caltech
Verrassend was de ontdekking dat TRAPPIST-1e de enige planeet in het stelsel is die een iets hogere dichtheid heeft dan de aarde. Dat wijst erop dat hij een dichtere ijzerkern zou kunnen hebben en niet per se van een omvangrijke atmosfeer, oceaan of ijslaag is voorzien. Het is vreemd dat de samenstelling van TRAPPIST-1e zoveel rotsachtiger lijkt te zijn dan die van de overige planeten. Qua grootte, dichtheid en hoeveelheid straling die hij van zijn ster ontvangt, is dit de planeet die het meest op de aarde lijkt.
TRAPPIST-1f,-g en -h zijn zo ver van hun moederster verwijderd dat het eventuele water op hun oppervlakken tot ijs bevroren kan zijn. Als ze dunne atmosferen hebben, is het niet waarschijnlijk dat deze zware moleculen bevatten zoals de koolstofdioxide die we in de aardatmosfeer aantreffen.
Vergelijking van het TRAPPIST-1 systeem en het zonnestelsel. Credit:NASA/JPL-Caltech
‘Het is interessant dat de planeten met de hoogste dichtheid niet degene zijn die zich het dichtst bij de ster bevinden, en dat de koudere planeten geen dikke atmosferen kunnen hebben,’ merkt medeauteur Caroline Dorn van de Universiteit van Zürich op.
Het TRAPPIST-1-stelsel zal ook in de toekomst het doelwit blijven van intensief onderzoek met tal van faciliteiten op de grond en in de ruimte, zoals ESO’s Extremely Large Telescope en de James Webb-ruimtetelescoop van NASA, ESA en CSA.
Astronomen zoeken ook hard naar planeten rond andere zwakke rode sterren dan TRAPPIST-1. Zoals teamlid Michaël Gillon uitlegt [4]De surveytelescoop-faciliteit SPECULOOS die op de ESO-sterrenwacht op Paranal wordt geïnstalleerd, is bijna gereed.: ‘Dit resultaat benadrukt de enorme belangstelling om nabije zeer koele dwergsterren – zoals TRAPPIST-1 – op mogelijke planeetovergangen te onderzoeken. Dit is ook precies het doel van SPECULOOS, onze nieuwe zoektocht naar exoplaneten die op het punt van beginnen staat op Paranal.’ Hier het vakartikel over de planeten van TRAPPIST-1. Bron: ESO.
Het meten van de dichtheden van exoplaneten is niet eenvoudig. Je moet zowel de grootte van de planeet als zijn massa te weten komen. De planeten van TRAPPIST-1 werden ontdekt met behulp van de transitmethode. Dat wil zeggen: door te zoeken naar kleine dipjes in de helderheid van de ster, zoals die optreden wanneer een planeet voor de ster langs schuift en deze deels bedekt. Dit levert een goede schatting op van de grootte van de planeet. Het meten van de massa van een planeet is echter moeilijker – alleen aan de baanbeweging van een planeet kun je niet zien of deze veel of weinig massa heeft. Alleen stelsels van meerdere planeten bieden die mogelijkheid: zwaardere planeten verstoren de baanbewegingen van de overige planeten meer dan lichtere. En dat heeft weer invloed op de tijdstippen waarop de verschillende planeten voor hun ster langs trekken.
Het team onder leiding van Simon Grimm heeft deze gecompliceerde en zeer subtiele effecten gebruikt om – op basis van een groot aantal tijdmetingen, zeer geavanceerde data-analyse en modelberekeningen – een schatting te maken van de meest waarschijnlijke massa’s van de zeven planeten.
De gebruikte modellen laten ook alternatieve vluchtige stoffen toe, zoals koolstofdioxide. Ze geven echter de voorkeur aan water – in de vorm van damp, vloeistof of ijs – als het meest waarschijnlijke grootste bestanddeel van het oppervlaktemateriaal van de planeten, omdat water de meest voorkomende bron van vluchtige stoffen is in protoplanetaire schijven rond sterren die qua samenstelling op de zon lijken.
De titel doet het misschien niet meteen vermoeden maar het gaat in dit blogje in feite over doe-het- zelf astrofotografie. In dit geval door collega-astroblogger Jan Brandt. Voor trouwe astrobloglezers geen onbekende. Op vrijdagavond 2 februari gaf Jan een bij Sterrenwacht Mercurius een lezing over het maken van astrofoto’s en wat daarbij komt kijken wanneer je dat zelf wilt doen. In het intieme zaaltje waren +/- 15 personen aanwezig waarvan het merendeel aangaf zeer geïnteresseerd te zijn maar geen enkele ervaring te hebben met deze ‘’tak van sport’’, zoals Jan het noemde.
Jan begon zijn lezing met uitleg over allerlei basiszaken, nodig om tot een goed resultaat te komen en een mooie astro-opname te maken. Daarbij legde Jan aan zijn publiek uit dat De keuze van een goede montering zeer belangrijk is en dat de keuze van een telescoop minder prioriteit heeft. Jan informeerde zijn toehoorders over het gebruik van camera’s en het bewerken van de data op de computer. Planeetfotografie kwam ook aan de orde, een geheel andere tak van sport aldus Jan. Met voorbeelden liet hij zien hoe je met een simpele webcam de onrust in de atmosfeer kunt elimineren en zo een heel mooi resultaat kunt bereiken. Het plannen van je waarneming doe je dmv een goede sterrenkaart vervolgde Jan. De meteo goed in de gaten houden is volgens Jan heel belangrijk voor de planning van je waarneming. Ook gaf hij een indruk van hoe het is om tijdens een koude nacht vanuit de Biesbos de sterrenhemel te fotograferen. Daarna gaf Jan nog heel veel tips voor de astro doe-het-zelver. Dat je met eenvoudige middelen veel kunt bereiken bleek wel toen Jan vertelde dat hij zijn zelf geconstrueerde statief, waarop zijn EQ6 montering rust, heeft voorzien van een koppelingsplaat afkomstig uit een 2CV. Dankzij Jan’s humorisme werd het niet alleen een interessante maar ook plezierige avond. Jan liet een collectie van zijn beste astrofoto’s uit zijn eigen keuken de revue passeren. Daarna kwam hij nog even terug op de twee van zijn zelfgebouwde telescopen waaronder een 15 cm, correctie 20 cm newton die hij liefkozend “het Zeeuws meisje” noemt.
Zijn andere 20 cm newton, uitgerust met een top spiegel van Orion uit Engeland, was oorspronkelijk wit van kleur maar…. Jan houdt niet van wit dus kreeg die telescoop wat kleurtjes en de toepasselijke naam “Astrozuurstok”.
Alle gekheid op een stokje. De resultaten die Jan bereikt met zijn veelal zelf gebouwde dan wel zelf gemodificeerde uitrusting zijn verbluffend. Jan is een zeer gedreven, doorgewinterde en ervaren astrofotograaf. Als geen ander weet hij met de meest eenvoudige middelen prachtige resultaten te bereiken. Dat kunnen we regelmatig zelf constateren als hij weer eens een nieuw plaatje op astroblogs heeft geplaatst. Zijn werk wijze is inspirerend.
NASA’s Curiosity Marsrover heeft vaker selfie’s gemaakt, maar de selfie die hij op 23 januari j.l. (da’s Sol 1943 op Mars) met z’n Mars Hands Lens Imager (MAHLI) maakte is wel heel mooi. Het karretje bivakkeert al maanden in het gebied genaamd Vera Rubin Ridge en daar doet ‘ie onderzoek in de bodem. Daar maakte Curiosity op die 23 januari diverse foto’s en daar is deze selfie uit samengesteld. Links en rechts op de foto zie je wat heuvels – de randen van de Gale krater, waar Curiosity al weer ruim vijf jaar verblijft. En direct achter het ‘hoofd’ van Curiosity is als een soort van ‘photobomb’ de centrale berg van de krater te zien, Mount Sharp. Die kant uit bevinden zich kleirijke lagen, waar Curiosity binnenkort verder onderzoek willen doen, op zoek naar sporen van vroeger voorkomend leven. Bron: NASA.
Van de vier natuurkrachten [1]We kennen de sterke, elektromagnetische en zwakke wisselwerking en de zwaartekracht. Soms wordt er gespeculeerd over een vijfde natuurkracht, zoals de Technicolor kracht, maar op dit moment zijn daar … Continue reading die we kennen is de zwaartekracht ronduit de zwakste. Til met een kleine magneet een paperclip op en je hebt het gedemonstreerd: de electromagnetische kracht van de kleine magneet wint het van de zwaartekracht van de gehele aarde. Hoe komt dat toch dat de zwaartekracht zo zwak is, dat de elektrostatische afstoting tussen twee negatief geladen elektronen bijvoorbeeld 40 ordes van grootte groter is dan de zwaartekracht? Die vraag houdt de natuurkundigen al decennia lang bezig en het antwoord is nog altijd niet gevonden. Hypotheses zijn er genoeg. Eén daarvan zegt bijvoorbeeld dat er naast de drie ons bekende ruimtedimensies nog meer dimensies zijn, verborgen dimensies. En de zwaartekracht zou die extra dimensies voelen, een groot deel van z’n kracht zou zelfs weglekken in die dimensies. Maar wat bleek deze week: op basis van waarnemingen aan de botsing van twee neutronensterren 130 miljoen lichtjaar van de aarde vandaan, welke op 17 augustus vorig jaar werd waargenomen als zwaartekrachtsgolf en kilonova GW170817, komen onderzoekers met de conclusie dat zwaartekracht niet weglekt in verborgen dimensies, dat wil zeggen niet in grote verborgen dimensies. De door de LIGO detector in de VS gedetecteerde zwaartekrachtgolven van GW179817 arriveerden 1,7 seconde vóór de door de Fermi satelliet gedetecteerde gammastraling, zeer energierijke fotonen (zie de afbeelding bovenaan).
Impressie van twee neutronensterren die botsen. Credit: MARK GARLICK/UNIVERSITY OF WARWICK.
Zou de zwaartekracht z’n kracht verliezen in grote, verborgen dimensies, dan zou dat merkbaar moeten zijn geweest in de aankomsttijd van de zwaartekrachtgolven, die zouden dan ná de gammastraling moeten zijn gearriveerd. Dat is niet gebeurd en daarom concluderen de onderzoekers in dit vakartikel dat grote, verborgen dimensies geen kracht ‘stelen’ van de zwaartekracht. Maar zeggen ze er gelijk bij: er kunnen nog wel degelijk kleine verborgen dimensies zijn, de zogeheten gecompactificeerde dimensies. Dergelijke extra dimensies, die kleiner dan een fractie van een mm zijn, hebben geen invloed op de zwaartekrachtsgolven, die golflengtes van duizenden km kunnen hebben. De hypotheses die uitgaan van het bestaan van extra, grote dimensies, zoals deze uit 2000 door een drietal natuurkundigen, stellen dat het weglekken van de zwaartekracht alleen op zeer grote afstanden merkbaar is en dat wij daarom op de beperkte schaal van ons zonnestelsel slechts drie dimensies bemerken. Maar die theorie kan nu dus in de prullenbak. Bron: Science News.
We kennen de sterke, elektromagnetische en zwakke wisselwerking en de zwaartekracht. Soms wordt er gespeculeerd over een vijfde natuurkracht, zoals de Technicolor kracht, maar op dit moment zijn daar praktisch geen aanwijzingen voor.
impressie van zwaartekrachtsgolven, credit: Swinburne Astronomy Productions.
Op vrijdag 9 februari geeft Arno Hol bij sterrenkundevereniging Christiaan Huygens in Papendrecht een lezing waarin hij de belangrijkste astronomische gebeurtenissen en wetenschappelijke ontwikkelingen van het afgelopen jaar presenteert.
Wij maken deel uit van een natuur, die veel groter is en verder gaat dan alleen de natuur op aarde, namelijk het heelal. In alles op aarde, in ons lichaam, maar ook overal om ons heen, vinden we restanten die afkomstig zijn van gigantische ontplofte 1e generatie sterren. Uit de restanten van die ontplofte sterren zijn 2e generatie sterren zoals onze Zon, ons zonnestelsel, alles op aarde en uiteindelijk ook de mens gevormd. Overal in het heelal gelden dezelfde natuurwetten en vinden dezelfde processen plaats. Het waarnemen van de zwaartekrachtsgolven van botsende neutronensterren in 2017 geldt als een doorbraak. Neutronensterren zijn sterren met de massa van de Zon, maar met de grootte van de Maan. Einsteins relativiteitstheorie, die zwaartekrachtsgolven voorspelt, werd met deze waarneming weer eens spectaculair bevestigd. Ook bleek dat de botsende neutronensterren het heelal hebben verrijkt met enorme hoeveelheden nieuw goud en zilver. Over deze gebeurtenis, en vele andere ontwikkelingen op gebied van sterrenkunde, doet Arno Hol verslag en hij toont daar prachtige beelden bij.
Arno Hol (68) is amateur astronoom en al ruim 35 jaar lid van de vereniging van weer- en sterrenkunde Christiaan Huygens in Papendrecht. Hij geeft regelmatig lezingen over sterrenkunde, ook bij andere verenigingen en instellingen in het land. De lezing vindt plaats bij Streeknatuurcentrum Alblasserwaard aan de Matenaweg 1 te Papendrecht, op de grens met Wijngaarden. De lezing begint om 20.30 uur en de toegang is gratis. Zie hier voor de routebeschrijving. Bron: Huygens.
Sterrenkundigen zijn er in geslaagd om in de database van de ruimtetelescoop Kepler, waar de gegevens over de lichtsterkte van maar liefst 201.250 sterren in opgeslagen zijn, twee exoplaneten te ontdekken, waar duidelijk te zien is dat daar gezien vanaf de aarde kometen voorlangs trokken. Met Kepler zijn al meer dan 2500 van dit soort ’transities’ waargenomen, maar dat betrof dan altijd exoplaneten die voor de ster langs trokken en een dip in de lichtcurve veroorzaakten. Maar in het geval van de sterren KIC 3542116 en KIC 11084727, beiden van spectraaltype F2V, was er iets anders aan de hand. Uit de vorm van de dip in de lichtcurve (zie afbeelding hieronder) hebben de sterrenkundigen gezien dat er geen planeten voor de ster langs trokken, maar kometen, exokometen dus.
Drie transities bij de ster 3542116. Credit: Rappaport et al. MNRAS 474, 1453, 2018.
Bij transities van exoplaneten is de dip in de lichtcurve altijd symmetrisch, de curve van de intrede is net zo steil als de uittrede. Maar bij de transities bij KIC 3542116 en KIC 11084727 heeft men asymmetrische dips waargenomen, zes keer bij KIC 3542116 en één keer bij KIC 11084727. De oorzaak: exokometen, die met hun scherp afgebakende kern een snelle daling van de lichtcurve veroorzaken tijdens een transitie en vervolgens met hun staart, die geleidelijk afneemt in dichtheid, een minder steile stijging van de lichtsterkte veroorzaken. In het geval van KIC 3542116 zijn zoals gezegd zes transities waargenomen, maar niet bekend is of dit om zes verschillende kometen ging of om één of meerdere kometen die meerdere transities veroorzaakten.
Hier het vakartikel over de waarnemingen aan de transities door de exokometen, dat op 21 februari gepubliceerd zal worden in Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. Bron: Astroengine.
Het RX J1131-1231 sterrenstelsels met in het midden het lensstelsel en aan de rand vier achtergrond quasars. Men denkt dat er in het centrale elliptische sterrenstelsel miljarden exoplaneten zijn. CREDIT: UNIVERSITY OF OKLAHOMA
Sterrenkundigen van de Universiteit van Oklahoma zijn er in geslaagd om voor het eerst exoplaneten buiten ons eigen Melkwegstelsel te ontdekken. Deze ‘extragalactische exoplaneten’ zijn ontdekt met de microlens-methode, waarbij relatief kleine objecten zoals planeten door de werking van hun zwaartekracht kunnen zorgen voor een tijdelijke verhoging van de lichtsterkte van een ster of sterrenstelsel. Met deze methode kan men zelfs op zeer grote afstanden exoplaneten ontdekken, variërend van de grootte van de maan tot aan die van Jupiter. Voor de waarneming van microlens-gebeurtenissen in RX J1131-1231 is gebruik gemaakt van de Chandra röntgensatelliet van de NASA. Dat sterrenstelsel in het sterrenstelsel Beker (Latijn: Crater) ligt op maar liefst 3,8 miljard lichtjaar afstand, een afstand die het onmogelijk maakt om exoplaneten anders dan met de Microlens-techniek waar te nemen. De sterrenkundigen keken met name naar microlens-gebeurtenissen in de straling die afkomstig was van het superzware centrale zwarte gat in RX J1131-1231. De sterrenkundigen van de UvO schatten in dat er in RX J1131-1231 per hoofdreekster naar liefst 2000 exoplaneten zijn. In het artikel Probing Planets in Extragalactic Galaxies Using Quasar Microlensing, verschenen in the Astrophysical Journal Letters lees je meer over deze bijzondere ontdekking. Bron: Eurekalert.
Voorstelling van de LISA Pathfinder (credit: ESA).
Voordat een ESA-missie het lanceerplatform bereikt, moet er een aantal goedkeuringsprocedures worden doorlopen om zeker te weten dat de missie er klaar voor is. De Laser Interferometer Space Antenna (LISA), het toekomstige zwaartekrachtgolfobservatorium in de ruimte, is onlangs met vlag en wimpel geslaagd voor zijn Mission Definition Review (MDR).
De MDR is bedoeld om te beoordelen en te bevestigen dat het huidige ontwerp van de LISA-missie haalbaar en geschikt is, de missievereisten voldoen aan de wetenschappelijke vereisten van LISA,
de vereisten ver genoeg ontwikkeld zijn en passen bij de huidige fase, de technologische ontwikkelingen toereikend zijn voor de huidige fase, de interfaces tussen ruimtevaartuig, instrument, grond segment en draagraket goed zijn bepaald. “Ik ben heel tevreden dat LISA de beoordeling zo goed heeft doorstaan. Nu gaan we door naar de volgende fase. In 2018 werken we aan verdere testen, onderzoeken en technologische ontwikkeling. Het is geweldig om te zien dat LISA zoveel vooruitgang boekt”, aldus Karsten Danzmann, directeur van het Max Planck-Instituut voor Gravitatiefysica (Albert Einstein-Instituut), directeur van het Instituut voor Gravitatiefysica aan de Universiteit van Hannover en leider van het LISA-consortium.
“Geweldig dat het rapport zo positief is”, voegt Gijs Nelemans toe, leider van het Nederlandse LISA-consortium. “Weer een stap dichterbij de missie waarmee we het samensmelten van superzware zwarte gaten in detail kunnen bestuderen.”
Impressie van LISA in de ruimte, die zwaartekrachtsgolven kan detecteren. Credit: ESA
De lancering van LISA staat gepland voor 2034 als missie van de Europese Ruimtevaartorganisatie ESA. De missie wordt gesteund door veel ESA-lidstaten, NASA en wetenschappers aan beide zijden van de Atlantische Oceaan.
LISA zal bestaan uit drie satellieten die samen een gelijkzijdige driehoek vormen waarvan elke zijde ongeveer 2,5 miljoen kilometer lang is. Als er zwaartekrachtgolven door de opstelling gaan, veranderen deze afstanden met een fractie van de diameter van een atoom. De belangrijkste technologieën van LISA zijn tussen eind 2015 en medio 2017 met succes gedemonstreerd in de LISA Pathfindermissie van ESA.
LISA gaat laagfrequente zwaartekrachtgolven meten met een trillingstijd van tien seconden tot meer dan een halve dag. Dergelijke golven kunnen niet worden waargenomen met detectoren op aarde. Ze worden uitgezonden bij het samensmelten van superzware zwarte gaten met miljoenen keren de massa van onze zon in het midden van sterrenstelsels en de baanbewegingen van tienduizenden dubbelsterren in de Melkweg. Ook ontstaan ze door mogelijk exotische bronnen, zoals kosmische snaren.
De Nederlandse bijdrage aan LISA is gebundeld in het LISA-NL-consortium. Naast diverse wetenschappers van Nederlandse universiteiten bestaat dat uit de onderzoeksinstituten SRON, Nikhef, TNO en onderzoekschool NOVA. Deze Nederlandse instituten werkten eerder al mee aan de testmissie LISA Pathfinder. Nederlandse bijdragen aan de hardware voor LISA worden nog onderzocht en zouden kunnen bestaan uit optische systemen, elektronica voor de ‘fase-camera’, kalibratie en dataverwerking. Bron: NIKHEF.
