Zaterdagavond 11 augustus 2018 was het bij Sterrenwacht Mercurius in Dordrecht druk met de bezoekers die voor de Perseiden kwamen.
Deze vallende sterren zouden pas de volgende dag hun hoogtepunt bereiken maar ook op zaterdag waren er enkele te zien. Bovendien was het zaterdag enigszins helder, zondagavond helemaal niet. Ik heb aan begin van de ingang een uurtje lang foto’s gemaakt waarvan ik een korte time-lapse gemaakt heb die hieronder te zien is:
https://www.youtube.com/watch?v=
Credit: Bill Ingalls/NASA
Vanochtend om 9.31 uur Nederlandse tijd is ‘ie gelanceerd, NASA’s Parker Solar Probe. Met een United Launch Alliance (ULA) Delta IV Heavy raket werd de ruimteverkenner, die de zon gedurende zijn zeven jaar durende missie van zeer dichtbij gaat bestuderen, vanaf Cape Canaveral in Florida gelanceerd. En dat in aanwezigheid van Eugene Parker, de wetenschapper naar wie de ruimteverkenner is genoemd, de eerste levende wetenschapper die deze eer te beurt valt. Hieronder beelden van de lancering.
Hier meer informatie over wat de Parker Solar Probe precies gaat onderzoeken.
Credits; NASA.
Nee, Sagittarius A is het niet. Da’s wel een zwart gat, een superzware zelfs, dat ruim vier miljoen keer zo zwaar als de zon is, maar met een afstand van 28.000 lichtjaar staat ‘ie acht keer verder weg dan het zwarte gat dat het dichtst bij staat. Gelukkig voor ons dat Sgr A, zoals we hem kortweg noemen, zo ver weg staat. Nee, Cygnus X-1 is het ook niet. Da’s het allereerste ontdekte zwarte gat en hij staat 6000 lichtjaar van ons vandaan, twee keer verder dan welke ik bedoel. Maar je bent wel warm, want met die afstand is Cygnus X-1 het op één na meest nabije zwarte gat. Nou, nog een keer raden dan. Nee, helaas pindakaas, V404 Cygni is het ook niet. Net als Cygnus X-1 staat ‘ie in het sterrenbeeld Zwaan en met een afstand van pakweg 7800 lichtjaar staat dit zwart gat op plek drie.
Een foto van de omgeving van A0620-00. Credit: Sloan Digital Sky Survey
OK, dan moet ik het zelf maar verklappen. Het zwarte gat het dichtste bij de aarde is… A0620-00, ook wel bekend als V616 Mon. Ja, een exotischer naam konden ze er niet voor verzinnen, ik kan ’t ook niet helpen. Het is een zwart gat dat bijna zeven keer zo zwaar als onze zon is en dat gelegen is in het sterrenbeeld Eenhoorn (Monoceros). Z’n afstand tot de aarde wordt geschat op ergens tussen de 2800 en ruim 3400 lichtjaar. En dat maakt A0620-00, die een dwergster half zo groot als de zon als begeleider heeft, tot het zwarte gat dat het dichtste bij de aarde staat.
Voorstelling van A0620-00 met z’n begeleider. Credits: R.Heynes.
Het zwarte gat was afgelopen zomer nog in het nieuws, omdat op 15 juni naar aanleiding van het overlijden van Stephen Hawking een boodschap naar A0620-00 werd gestuurd en wel met de ESA radioschotel van Cebreros, 77 km ten westen van Madrid. Die boodschap zal ergens in het zesde millennium aankomen.
Voor een nieuwe, zesde zelfstandige tak van de Amerikaanse defensie ‘Space Force’ heeft de Amerikaanse president Trump afgelopen donderdag een campagne gestart die mensen kunnen doen laten kiezen uit een van de zes logo’s ‘Space Force Logo’. Lees verder
Morgen zal de ruimtesonde geheten ‘Parker Solar Probe’ gelanceerd worden van het Cape Canaveral Air Force Station te Florida op een Delta IV heavy raket om half vier ’s nachts plaatselijke tijd. De sonde zal in de komende zeven jaar 24 rondes rond de zon maken en de zon op zo een zes miljoen km naderen. Het doel is meer begrip over de aard en dynamiek van de zon’s corona te verkrijgen.
Vanaf 8 september speelt in Rotterdam en Friesland ‘Help, mijn man bouwt een heelal’, een opera over geloof, wetenschap en nepnieuws.
Deze intieme voorstelling gaat over de geschiedenis van Eise Eisinga en zijn zelfgebouwde planetarium [1]Theorieën over het vergaan van de aarde zijn van alle tijden. Vaak gevoed vanuit verschillende religies, net zo vaak weerlegd door de wetenschap. Zo ook in de tijd van Eise Eisinga, een Friese … Continue reading. Het historische verhaal wordt gebracht vanuit een originele invalshoek. Niet Eise staat centraal, maar zijn vrouw Pietje. Want wat betekent de bouw van het planetarium voor haar? Haar huis verandert langzaam in een heelal. Wat gebeurt er allemaal in de bedstee? En wat doet het wetenschappelijke experiment van haar man met haar plek in de maatschappij? Kortom: hoe gaat Pietje om met geloof, wetenschap en nepnieuws.
De rode draad van de voorstelling is een interview door Elise Lorraine, de spitsvondige journaliste. Haar interview met Eise wordt steeds onderbroken door de gefrustreerde Pietje.Hierdoor wordt het publiek langzaam getuige van de strijd tussen man en vrouw en van de strijd tussen geloof en wetenschap. Met de daarbij horende maatschappelijke spanningen, die ook anno 2018 aan de orde van de dag zijn. Meer informatie: intorno.nl.
Speellijst
8 september, 15.00 uur: Podiumschip De Fighter, Schiehaven 14, Rotterdam. Koop kaarten!
9 september: 15.00 uur: Podiumschip De Fighter, Schiehaven 14, Rotterdam. Koop kaarten!Kom je naar de voorstelling op de Fighter? Dan krijg je als je wilt na afloop een rondleiding op deze unieke, historische zeesleper.
30 oktober: Posthuis Theater Heerenveen. Kaartverkoop Heerenveen.
3 november 2018: Franeker ter gelegenheid van het Symposion Eise Eisinga. Besloten voorstelling.
4 november: Theater De Koornbeurs, Franeker. Kaartverkoop Franeker.De voorstelling wordt mede mogelijk gemaakt door: Stichting Volkskracht, Elise Mathilde Fonds, Erasmusstichting en Prins Bernhard Cultuurfonds
References
| ↑1 | Theorieën over het vergaan van de aarde zijn van alle tijden. Vaak gevoed vanuit verschillende religies, net zo vaak weerlegd door de wetenschap. Zo ook in de tijd van Eise Eisinga, een Friese boerprediker en een geniale wiskundige. Na een apocalyptische publicatie van dominee Eelco Alta over botsende planeten in 1774 besluit Eise een planetarium te bouwen om de werking van het zonnestelsel te laten zien. In 1781 voltooide Eise zijn planetarium in zijn eigen huis. Hiermee wilde hij het volk geruststellen. Het door hem gebouwde planetarium is momenteel het oudste, nog werkende planetarium ter wereld. |
|---|
Het kaartje toont de sterrenhemel in noordoostelijke richting in de nacht van 12 op 13 augustus om 3.30 uur. De balk onderin is de horizon. De gele cirkel geeft de radiant aan. Dat is het centrum waar de meteoren vandaan lijken te komen. De witte streepjes stellen meteoren voor. De blauwe strepen verbinden de sterren van de sterrenbeelden. Linksonder staat het sterrenbeeld Grote Beer (steelpan). Bovenaan in het midden staat het W-vormige sterrenbeeld Cassiopeia.
Credit: hemel.waarnemen.com.
In de nacht van zondag 12 op maandag 13 augustus is er met een beetje geluk elke minuut een ‘vallende ster’ te zien. De aarde trekt dan door de meteorenzwerm Perseïden. Volgens Marc van der Sluys van m is maandagochtend 3.30 uur het beste moment. Ook een nacht eerder en later zijn er veel gloeiende gruisdeeltjes te zien. Je kunt de meteoren met het blote oog zien vanaf een onbewolkte, donkere plek. Je moet dan schuin omhoogkijken naar het noordoosten.
Vallende sterren zijn lichtflitsen die af en toe aan de sterrenhemel verschijnen. De flitsen hebben echter niets met sterren te maken. Ze worden veroorzaakt door ruimtegruis dat meestal kleiner is dan een zandkorrel. Het gruis raakt op ongeveer honderd kilometer boven ons hoofd de aardatmosfeer. De gruisdeeltjes kunnen snelheden bereiken van meer dan 200.000 kilometer per uur. Ieder deeltje drukt de lucht ervoor samen. Daardoor wordt de lucht even heel heet. Dat zien wij als een flitsje.
De foto is een opname van een zeer heldere meteoor tijdens de meteorenzwerm Leoniden in november 2009.
Credit: Navicore (CC BY 3.0)
De Perseïden zijn vernoemd naar het sterrenbeeld Perseus, omdat de vallende sterren vanuit dat sterrenbeeld lijken te komen. Het sterrenbeeld Perseus staat in Nederland en België ’s nachts hoog boven de noordoostelijke horizon.
De meteorenzwerm bestaat uit achtergelaten puin van de komeet Swift-Tuttle. Doordat de aarde in haar baan om de zon door de puinwolk beweegt, zien wij deze meteorenzwerm ieder jaar rond dezelfde datum. In 1835 bepaalde de Belgische wetenschapper Adolphe Quetelet dat de zwerm schijnbaar uit het sterrenbeeld Perseus komt. In 1866 legde de Italiaanse sterrenkundige Giovanni Virginio Schiaparelli dankzij de Perseïden en de komeet Swift-Tuttle het verband tussen meteoren en kometenpuin.
In de nacht van het maximum, van zondag op maandag, zijn er vanaf 23.00 uur ongeveer 25 meteoren per uur te zien. Om middernacht zijn dat er al zestig per uur. Tussen 3.00 en 4.00 uur worden er tachtig meteoren verwacht.
Ook in de nacht voor en de nacht na het maximum zijn er veel meteoren. Zo zijn er in de nacht van zaterdag op zondag rond 3.30 uur zo’n zestig meteoren per uur te zien. In de nacht van maandag op dinsdag zijn het er ongeveer zeventig per uur.
De Perseïdenzwerm valt dit jaar gunstiger dan gemiddeld. Dat komt doordat het maximum in de ochtend plaatsvindt en doordat de maan nauwelijks verlicht is en niet stoort. De laatste keer dat de astronomische omstandigheden zo gunstig waren, was volgens de Nijmeegse astronoom Marc van der Sluys (die hemel.waarnemen.com beheert) in 2010.
Om de meteoren zelf waar te nemen is geen speciale apparatuur nodig; het blote oog, een heldere hemel en een donkere waarneemplaats volstaan. Bron: Astronomie.nl
Het idee van wonen op Mars door middel van de creatie van een aardse atmosfeer zou voor een ‘geschikt/ongeschikt’ label zoals bij de wervingscampagne van defensie uitgereikt wordt toch vooral voor ‘ongeschikt’ in aanmerking komen. Hoe graag aanhangers van het idee, waaronder ook Elon Musk, dit ook gerealiseerd zouden zien worden in de niet al te verre toekomst is het voorlopig onbegonnen werk toont recente studie aan. Lees verder
Credit: ESO/Spavone et al.
Deze rijke opname, gemaakt met ESO’s VLT Survey Telescope – de grootste surveytelescoop ter wereld op zichtbare golflengten, wordt bevolkt door een glinsterende menigte van sterrenstelsels. De kenmerken van de vele sterrenstelsels op de foto stellen astronomen in staat om subtiele galactische details op te sporen.
De Very Large Telescope (VLT) van ESO kan gedetailleerde waarnemingen doen van zeer zwakke hemelobjecten. Maar als astronomen willen begrijpen hoe de enorme verscheidenheid aan sterrenstelsels tot stand komt, moeten ze een ander soort telescoop gebruiken – eentje met een veel groter beeldveld. De VLT Survey Telescope (VST) is zo’n telescoop. Hij is ontworpen om grote stukken van de ongerepte Chileense nachthemel te verkennen, en maakt gedetailleerde astronomische surveys van het zuidelijk halfrond.
De hemel rond NGC 5018. Credit:ESO/Spavone et al.
De krachtige survey-eigenschappen van de VST brachten een internationaal team van astronomen op het idee om een onderzoek te starten van elliptische sterrenstelsels aan de zuidelijke hemel: de VST Early-type GAlaxy Survey (VEGAS) [1]VEGAS is een diepe survey op verschillende golflengten van elliptische sterrenstelsels, uitgevoerd met de VLT Survey Telescope (VST), onder leiding van Enrichetta Iodice van de INAF … Continue reading [2]Elliptische sterrenstelsels worden ook wel ‘vroege’ sterrenstelsels genoemd. Niet vanwege hun leeftijd, maar omdat ooit werd gedacht dat ze tot de bekendere spiraalstelsels zouden evolueren – … Continue reading . Met behulp van de gevoelige OmegaCAM in het hart van de VST [3]OmegaCAM is een uiterst gevoelige detector die is opgebouwd uit 32 afzonderlijke charge-coupled devices – beter bekend als ccd’s – en maakt opnamen van 256 miljoen pixels – 16 keer zoveel als … Continue reading heeft een team onder leiding van Marilena Spavone van de INAF Capodimonte-sterrenwacht in Napels, Italië, opnamen gemaakt van een groot aantal van zulke sterrenstelsels in verschillende omgevingen.
Een van deze sterrenstelsels is NGC 5018, het melkwitte sterrenstelsel ongeveer in het midden van deze foto. Het staat in het sterrenbeeld Virgo (Maagd) en lijkt op het eerste gezicht niet veel meer dan een diffuse klodder. Maar als je goed kijkt, zie je dat dit elliptische stelsel ook een vaag uitsteeksel van sterren en gas vertoont – een zogeheten getijdenstaart. Subtiele galactische details zoals getijdenstaarten en sterstromen zijn kenmerkend voor interacties tussen sterrenstelsels, en zijn van essentieel belang om de structuur en dynamica van sterrenstelsels te kunnen begrijpen.
Groothoekopname van NGC 5018 en omgeving. Credit:ESO/Spavone et al.
Naast de vele elliptische (en enkele spiraalvormige) sterrenstelsels op deze indrukwekkende 400-megapixelfoto, is het beeld ook bezaaid met een kleurrijke verscheidenheid aan heldere voorgrondsterren die tot ons eigen Melkwegstelsel behoren.
Digitized Sky Survey-opname van het sterrenstelsel NGC 5018 en omgeving. Credit:ESO/Digitized Sky Survey 2. Acknowledgment: Davide De Martin
Deze opdringerige sterren, zoals de helderblauwe HD 114746 ongeveer in het midden van de foto, zijn niet de eigenlijke onderwerpen van dit hemelportret, maar staan toevallig tussen de aarde en de verre sterrenstelsels die onderzocht worden. Minder prominent, maar niet minder fascinerend, zijn de vage sporen die planetoïden van ons eigen zonnestelsel op de foto hebben achtergelaten. Vlak onder NGC 5018 is het onderbroken spoor te zien van de planetoïde 2001 TJ21 (110423), zoals dat met tussenpozen door de VST is vastgelegd. Meer naar rechts heeft een andere planetoïde – 2000 WU69 (98603) – zijn spoor getrokken.
Terwijl astronomen op zoek gingen naar de subtiele eigenschappen van verre sterrenstelsels, miljoenen lichtjaren van de aarde, legden ze ook beelden vast van nabije sterren op honderden lichtjaren, en zelfs de vage sporen van planetoïden op slechts enkele lichtminuten afstand. Zelfs bij het verkennen van de verste uithoeken van de kosmos, leveren de gevoelige ESO-telescopen onder de donkere Chileense hemel veelbelovende waarnemingen af van dingen die zich veel dichter bij huis afspelen. Hier het vakartikel over de waarnemingen. Bron: ESO.
References
| ↑1 | VEGAS is een diepe survey op verschillende golflengten van elliptische sterrenstelsels, uitgevoerd met de VLT Survey Telescope (VST), onder leiding van Enrichetta Iodice van de INAF Capodimonte-sterrenwacht in Napels, Italië. |
|---|---|
| ↑2 | Elliptische sterrenstelsels worden ook wel ‘vroege’ sterrenstelsels genoemd. Niet vanwege hun leeftijd, maar omdat ooit werd gedacht dat ze tot de bekendere spiraalstelsels zouden evolueren – een idee waarvan we inmiddels weten dat het niet klopt. Vroege sterrenstelsels worden gekenmerkt door hun gelijkmatige ellipsoïdale vorm en gewoonlijk een gebrek aan gas en actieve stervorming. Om de verbazingwekkende diversiteit aan vormen en soorten sterrenstelsels overzichtelijker te maken is de zogeheten Hubble-classificatie bedacht. |
| ↑3 | OmegaCAM is een uiterst gevoelige detector die is opgebouwd uit 32 afzonderlijke charge-coupled devices – beter bekend als ccd’s – en maakt opnamen van 256 miljoen pixels – 16 keer zoveel als de Advanced Camera for Surveys (ACS) van de Hubble-ruimtetelescoop van ESA en NASA. OmegaCAM is ontworpen en gebouwd door een consortium, waaronder instituten in Nederland, Duitsland en Italië, met belangrijke bijdragen van ESO. |
Nabij-infraroodopname met de Large Binocular Telescope in Arizona, VS, met de radio-emissie in wit. Het feit dat het sterrenstelsel niet is waargenomen op infraroodgolflengten op de plek waar de radiostraling vandaan komt, bevestigt mede dat het hier om een sterrenstelsel op recordafstand gaat. Credits: Large Binocular Telescope in Arizona, VS.
Na bijna twintig jaar is het record van het verst verwijderde radiostelsel gebroken. Een team onder leiding van de Leidse promovendus Aayush Saxena heeft een radiostelsel gevonden uit de tijd dat het heelal nog maar 7% van zijn huidige leeftijd had. Het staat op een afstand van 12 miljard lichtjaar.
Het team gebruikte de Giant Meter-wave Radio Telescope (GMRT) in India om het radiosterrenstelsel te identificeren. Daarna is met de Gemini Telescope op Hawaï en de Large Binocular Telescope in Arizona de afstand bepaald door de roodverschuiving van het stelsel te meten. De roodverschuiving van z = 5,72 betekent dat het sterrenstelsel wordt waargenomen zoals het eruitzag toen het heelal nog maar een miljard jaar oud was. Dat betekent dat het licht van dit stelsel bijna 12 miljard jaar oud is. Het team bestaat uit astronomen uit Nederland, Brazilië, het Verenigd Koninkrijk en Italië. Het onderzoek is geaccepteerd voor publicatie in Monthly Notices of the Royal Astronomical Society.
Het meten van de roodverschuiving van een sterrenstelsel vertelt astronomen de afstand van het stelsel. Hoe verder weg sterrenstelsels staan, des te sneller bewegen ze van ons af. Het licht van deze stelsels is daardoor roder. Naarmate de vluchtsnelheid hoger is, is de roodverschuiving groter.
Radiostelsels zijn zeldzaam. Het zijn kolossale sterrenstelsels met een superzwaar zwart gat in hun centrum dat actief gas en stof uit zijn omgeving naar zich toetrekt. Deze eigenschap zet de lancering van hoogenergetische straalstromen in gang, die met bijna de lichtsnelheid geladen deeltjes de ruimte inspuwen. Deze jets zijn zeer helder op radiogolflengten.
De ontdekking van dit soort stelsels op extreem grote afstanden is belangrijk voor ons begrip van de vorming en evolutie van deze stelsels. Het kan bovendien iets zeggen over de vorming van oer-zwarte gaten, die de groei van sterrenstelsels hebben aangedreven en gereguleerd. Maar dat dergelijke stelsels bestaan, verbaast astronomen.
Eerste auteur Aayush Saxena (Sterrewacht Leiden): “We zijn benieuwd hoe deze zeer zware, verre sterrenstelsels hun massa hebben opgebouwd.” Coauteur Huub Röttgering (Sterrewacht Leiden) voegt daaraan toe: “Heldere radiostelsels herbergen superzware zwarte gaten. Het is verbazingwekkend om zo vroeg in de geschiedenis van het heelal zulke objecten aan te treffen; de tijd om zulke zware zwarte gaten tot wasdom te laten komen is wel erg kort.”
Een radiosterrenstelsel met een roodverschuiving van z=5,19 was sinds zijn ontdekking in 1999 de vorige recordhouder. De volgende generatie radiotelescopen zal in combinatie met ‘s werelds grote optische en infraroodtelescopen radiostelsels op nog grotere roodverschuiving kunnen ontdekken. Bron: Astronomie.nl
