Credit: X-ray: NASA/CXC/INAF/A. Wolter et al; Optical: NASA/STScI
Met de Chandra röntgenruimtetelescoop van de NASA heeft men rondom het ‘ringsterrenstelsel’ AM 0644-741 – AM 0644 voor intimi – een enorme ring ontdekt die vol blijkt te zitten met zwarte gaten en/of neutronensterren. In de ring zitten heel veel puntachtige röntgenbronnen, die door Chandra zijn waargenomen en die als bron zwarte gaten en/of neutronensterren zijn. Helemaal duidelijk is die bron niet: het zijn allemaal zwarte gaten of allemaal neutronensterren óf een mix van deze extreme objecten. Hoe die ring rondom het op 300 miljoen lichtjaar afstand staande sterrenstelsel is ontstaan is wel duidelijk, namelijk doordat er lang geleden een ander sterrenstelsel dwars door AM 0644-741 is gevlogen, wellicht het stelsel linksonder op de foto. Door die galactische botsing ontstond een grote ring van uitdijend gas, die vanuit AM 0644-741 naar buiten ging. In die ring kwam een snelle sterformatie op gang en de zwaarste sterren daarvan vormden zwarte gaten (5 tot 20 zonsmassa zwaar) of neutronensterren (pakweg de massa van de zon). Een deel van die zwarte gaten of neutronensterren heeft een gewone ster als compagnon en door de continue massatoevoer zenden ze vanuit de hen omringende accretieschijf röntgenstraling uit, welke door Chandra is gedetecteerd. Al die röntgen-puntbronnen zijn opmerkelijk, want het zijn allemaal zogeheten ‘ultraluminous X-ray sources (ULX’s)’, zeer krachtige röntgenbronnen. Over de precieze aard van de bronnen probeert men nu duidelijkheid te krijgen.
Hier een vakartikel over de waarnemingen aan deze kosmische ring, verschenen in het tijdschrift The Astrophysical Journal. Bron: Chandra.
De uitslag van de poll over de standaardtijd, die ik afgelopen zaterdag in het leven heb geroepen, is bekend: de meerderheid van gansch het volk eh… de lezers van de Astroblogs willen het liefste de huidige wintertijd als standaardtijd. Geen zomertijd als standaardtijd, geen huidige afwisseling van zomer- en wintertijd, geen compromis van een half uurtje er tussen, maar de wintertijd. Hier de uitslag (even dubbelklikken voor een leesbare versie):
De uitslag slaat mooi aan bij de uitslag van de poll die Marco Langbroek op Twitter deed en die er zo uit zag:
Hoe kon ik een poll vergeten bij dit onderwerp! Wat heeft uw voorkeur, n.a.v. mijn voorgaan de draadje?
Het Britse bedrijf Effective Space UK Ltd (2013) houdt zich exclusief bezig met apparatuur die op en rond satellieten bevestigd moet worden voor onderhoud en reparatie. Het bouwt hiervoor een Space Drone. Inmiddels is er een ware ‘spacerace’ gaande, robots die de talloze satellieten en constellaties in de ruimte moeten onderhouden. Effective Space’s SPACE DRONE® is er zo een. Lees verder →
Space waste rondom de aarde – Credits: Studio Roosegaarde.
Op dit moment zweven er meer dan 29.000 objecten, groter dan 10 centimeter, rond in de ruimte. Dat is space waste; delen van afgebroken raketten en satellieten. Dit afval kan door botsingen met onze satellieten nog meer ruimteafval veroorzaken en onze digitale communicatie verstoren. Niemand weet echt hoe ze dit probleem moeten oplossen.
Op vrijdag 5 oktober presenteert de Nederlandse kunstenaar en innovator Daan Roosegaarde samen met zijn team van experts de wereldpremière van Space Waste Lab bij Kunstlinie Almere Flevoland (KAF). De live performance visualiseert real-time, met lange verticale lijnen van licht, 1% space waste dat zich bevindt tussen 200 en 20.000 kilometer. In deze spectaculaire buiteninstallatie wordt de aarde met ruimteafval verbonden. De licht performance is na zonsondergang op geselecteerde weekenden gratis bij KAF te bezichtigen.
Artist impression Space Waste Lab – Credits: Studio Roosegaarde.
Space Waste Lab is een living lab dat ondersteund wordt door kennispartners ESA en NASA, studenten en bezoekers. Het is de eerste fase van een langdurig project Space Waste en laat de bezoekers kennismaken met ruimteafval, niet alleen als een bedreiging maar ook als een potentiële bron voor nieuwe creativiteit. Het living lab bestaat onder andere uit een echt stuk ruimteafval vergezeld van een educatieprogramma om een nieuw perspectief op ruimteafval te creëren. De tweede fase is een meerjarig programma om ruimteafval te vangen en daar nieuwe duurzame producten van te maken. Daan Roosegaarde: “We moeten op een betere manier naar de ruimte kijken. Wat is ruimteafval, hoe ruimen we het op en wat kunnen we ermee? Space Waste is de smog van ons universum.”
Naast Space Waste Lab, zal een speciaal onderwijs-, film-, praat- en expo-programma getiteld “Space @ KAF” de ruimere context van Space beslaan. Kijk voor meer informatie op kaf.nl/spacewastelab.
Space Waste Lab maakt deel uit van Roosegaarde’s grotere visie en recht op Schoonheid. Een woord dat met zijn tweeledigheid gaat over verwondering en verbazing over de wereld om je heen, en tegelijkertijd de letterlijke vertaling die staat voor een schone ruimte, schone lucht, schoon water en schone energie. Schoonheid zet aan tot het activeren van verandering – bij burgers, makers, NGOs en overheden – het waarderen en omarmen van Schoonheid als een creatieve tool en creëren van een schone leefomgeving.
PRAKTISCHE INFORMATIE
DATA LIVE PERFORMANCES NA ZONSONDERGANG (GRATIS TOEGANG)
5-6 oktober 2018, 9-10 november 2018, 7-8 december 2018, 18-19 januari 2019
KAF (Kunstlinie Almere Flevoland)
Esplanade 10, 1315 TA Almere
Credit: Jorge Andrade – Flickr: National Museum, Rio de Janeiro.
Bij de brand op 2 september in het 200 jaar oude Nationaal Museum van Brazilië in Rio de Janeiro, waarbij het grootste deel van de natuurhistorische collectie van Zuid-Amerika is verwoest, is de grote Bendegó meteoriet onbeschadigd teruggevonden. De 5620 kg wegende ijzer-nikkel meteoriet is de grootste meteoriet die ooit in Brazilië is gevonden, in 1784 door een veeboer bij het stadje Monte Santo in de provincie Bahia. Dat de meteoriet de brand overleefde lijkt eigenlijk vanzelfsprekend. De meteoriet overleefde de reis door de aardse atmosfeer, waarbij de temperatuur tot 1650 graden Celsius op kan lopen, dus een brand zal ‘m relatief weinig schade toebrengen. De rest van de collectie lijkt wel grotendeels verloren te zijn. Schattingen zeggen dat 90% van de collectie, waaronder de unieke 11.000 jaar oude schedel ‘Luzia’ van een paleoindiaanse vrouw, beschadigd of verbrand is.
#MuseuNacional: O meteorito Bendegó, o maior do Brasil, é um dos principais atrativos do acervo do Museu. Pelas imagens, é possível observar que ele resistiu ao incêndio. #BandNewsFMpic.twitter.com/TMuda3nc4n
De Nederlandse astronome Ewine van Dishoeck heeft vandaag de prestigieuze Kavli-prijs [1]De Kavli-prijs is een van de meest prestigieuze wetenschappelijke onderscheidingen naast de Nobelprijs. De prijs is vernoemd naar de Noors-Amerikaanse Fred Kavli (1927-2013), net als Alfred Nobel een … Continue reading voor astrofysica ontvangen uit handen van de koning van Noorwegen. De onderscheiding is na de Nobelprijs zo’n beetje de hoogste prijs die een sterrenkundige kan krijgen. De afgelopen dagen was het een gekkenhuis voor Ewine van Dishoeck. Ze kreeg honderden mails met felicitaties van over de hele wereld, legde talloze interviews af, bezocht een congres in Wenen en was vandaag voor de prijsuitreiking in Oslo.
In een week tijd is de Nederlandse astronome beëdigd als voorzitter van de IAU, de Internationale Astronomische Unie – zeg maar de FIFA van de sterrenkunde – en heeft ze de prestigieuze Kavli-prijs gekregen. Een unieke prestatie. Van Dishoeck werd onderscheiden vanwege haar baanbrekende onderzoek naar hoe sterren en planeten worden geboren. De Noorse koning Harald overhandigde haar vandaag een medaille, een document en een geldprijs van een miljoen dollar.
“Ik ben wel een week bezig geweest met het beantwoorden van alle felicitaties”, vertelde ze tegen de NOS. “Deze weken zijn wel heel speciaal, met de Kavli-prijs en het voorzitterschap van de IAU. Zulke weken maak ik waarschijnlijk mijn leven lang niet meer mee.”
Ewine van Dishoeck krijgt zeer prestigieuze Kavli-prijs van 1 miljoen dollar voor haar bijdrage aan het astrofysisch onderzoek – topdag voor Universiteit Leiden! pic.twitter.com/pwERxBrTDU
Dat de hoogleraar aan de Universiteit Leiden zoveel eer te beurt valt in astronomische kringen is opvallend, want het had weinig gescheeld of Van Dishoeck was helemaal niet in dat vakgebied beland. Ze studeerde aanvankelijk scheikunde en werd eigenlijk pas door haar latere echtgenoot, astronoom Tim de Zeeuw, op het spoor van de sterrenkunde gezet – of eigenlijk een combinatie van beide: astrochemie, zeg maar interstellaire scheikunde.
Sinds 1979 onderzoekt ze hoe interstellaire wolken chemisch in elkaar zitten, de kraamkamers van nieuwe sterren en planeten. “Ik houd me in mijn werk bezig met de vraag: waar komen we vandaan? Hoe zijn wij gevormd? Hoe is een ster als onze zon en een planeet als onze aarde gevormd?”
In reusachtige gaswolken op duizenden lichtjaren afstand zoeken Van Dishoeck en haar collega’s naar water en andere bouwstenen van bewoonbare planeten als de aarde. “Als je denkt aan een nieuwe planeet en de kans dat daar leven zou kunnen ontstaan, dan heb je daar ten minste water voor nodig. Dat is een van de aspecten waar ik heel veel onderzoek naar heb gedaan. Daarnaast heb je ook organische verbindingen nodig, simpele suikers bijvoorbeeld.”
Dat onderzoek gebeurt met wetenschappelijke satellieten, maar ook met grote radiotelescopen. De laatste jaren is er bijvoorbeeld de ALMA-radiotelescoop in Chili, een kilometers groot complex van 66 enorme schotelantennes op een Chileens bergplateau, het grootste astronomische project ter wereld.
Toen Van Dishoeck eind jaren 70 startte met haar onderzoek was dat er allemaal niet. “Toen we begonnen, hadden we nog helemaal niet de technologie om zonnestelsels in wording te zien. We konden toen kijken op de schaal van een heel grote wolk. Met de nieuwste telescopen kunnen we echt inzoomen. In die 40 jaar zijn we een factor 100 scherper gaan kijken. Vroeger was een stad op Google Images ook niet zo scherp. Nu kun je zien dat er in die stad straten zijn, en kanalen, huizen en bomen. Dat is het stadium waar wij nu ook zijn: we kunnen echt inzoomen op de schaal van, zeg maar, ons eigen zonnestelsel.”
Maar haar onderzoek richt zich ook op objecten dichter bij huis. De komeet 67P bijvoorbeeld, die in 2014 door de Europese sonde Rosetta werd bezocht. Kometen zijn heel oude objecten die veel kunnen vertellen over de oorsprong van ons planetenstelsel. “Ons zonnestelsel is er maar één van de honderden miljarden, maar het is er een waarvan we kunnen zien wat de uitkomst is. Bij andere planetenstelsels in wording kunnen we zien wat er aan het gebeuren was toen ons zonnestelsel nog maar een miljoen jaar oud was, en bij ons eigen zonnestelsel kunnen we zien wat er 4,5 miljard jaar later gebeurd is.”
“Het gaat uiteindelijk om de vraag: hoe zijn we gevormd en hoe groot is de kans dat er leven elders in het heelal zou kunnen ontstaan”, vat de hoogleraar samen. “Wat mijn onderzoek heeft laten zien, is dat vormende sterren genoeg materiaal om zich heen hebben voor de vorming van een planetenstelsel. En ze hebben ook voldoende water en organisch materiaal om in ieder geval de bouwstenen voor leven te vormen. Of dat dan ook gebeurt is een andere vraag. Dan kom je in de scheikunde en de biologie terecht, maar ik kan wel tegen mijn collega’s daar zeggen: dit zijn de puzzelstukjes die we beschikbaar hebben.”
Pluto
Pluto
Van Dishoeck speelde een belangrijke rol bij de bouw van de ALMA-telescoop in Chili. Ze hielp internationale partners bij elkaar te brengen: de VS, Europa en Japan hadden geen van allen genoeg geld om zo’n project op eigen houtje uit te voeren.
Die bemiddelende rol kan ze nog hard nodig hebben in de IAU. De organisatie houdt wetenschappelijke symposia en gaat niet alleen over de naamgeving van nieuw ontdekte objecten in de ruime, de Unie beslist ook over de classificatie van hemellichamen. Zo had ons zonnestelsel in 2006 opeens een planeet minder: Pluto werd gedegradeerd tot dwergplaneet. Dat gebeurde tot ongenoegen van veel Amerikanen – Pluto is ontdekt door een Amerikaan.
Van Dishoeck: “Pluto is een interessant geval. Daar was in 2006 een enorme discussie over. Maar ik denk dat de meeste wetenschappers het er wel over eens waren dat er nieuwe inzichten waren over de samenstelling van ons zonnestelsel. Dat naast de bekende planeten ook een heel stel veel kleinere objecten zijn die ‘planeetachtig’ zijn. Er is nog steeds wel discussie over, maar ik denk dat die nu meer gaat over planeten rond andere sterren: hoe weet je of het een planeet of een dwergplaneet is?” Bron: NOS.
De Kavli-prijs is een van de meest prestigieuze wetenschappelijke onderscheidingen naast de Nobelprijs. De prijs is vernoemd naar de Noors-Amerikaanse Fred Kavli (1927-2013), net als Alfred Nobel een filantroop van Scandinavische afkomst. Hij richtte in 2000 de Kavli Foundation op die jaarlijks drie prijzen uitreikt op het gebied van astrofysica, nanowetenschappen en neurowetenschappen. Kavli verwachtte belangrijke ontwikkelingen in die drie vakgebieden in de 21ste eeuw. De prijzen worden sinds 2008 uitgereikt. In dat jaar ging er ook een naar een Nederlander: de astronoom Maarten Schmidt.
De hexagoon op de noordpool van Saturnus, een zeshoekig wolkenpatroon dat al door de Voyager missie in 1981 is ontdekt, blijkt een soort uitbreiding naar boven te hebben, die honderden kilometers hoog is, reikend tot de stratosfeer in de atmosfeer van Saturnus, aldus metingen met de Cassini verkenner. De uitbreiding blijkt zich voor te doen als het zomer is op Saturnus en de zon zorgt voor opwarming van de atmosfeer. Toen Cassini in 2004 bij Saturnus arriveerde was het zomer op het zuidelijk halfrond en bevond er zich een vortex op de zuidpool, een soort van enorme wervelstorm, die niet zeshoekig was. Op de noordpool was toen niets te zien van dergelijke structuren. Nu, 14 jaar later, blijkt uit onderzoek van een internationaal team onder leiding van Leigh Fletcher (University of Leicester) dat Cassini een pas gevormde vortex heeft gezien, die boven de wolken uittorent en die aansluit bij de dieper gelegen hexagoon in de wolken, welke eerder al was waargenomen. De vraag is of de twee hexagonen twee aparte lagen vormen, of één geheel vormen die vertikaal verbonden zijn aan elkaar. Een jaar op Saturnus duurt ongeveer 30 jaar, da’s z’n omwentelingsperiode rond de zon. Vanaf 2009 kwam de noordpool uit de winter tevoorschijn en begon het daar geleidelijk warmer te worden. Hieronder zie je een serie foto’s van de hexagoon in de stratosfeer op de noordpool van Saturnus, zoals die vanaf 2013 groeide.
Credit: NASA/JPL-Caltech/University of Leicester/GSFC/L.N. Fletcher et al. 2018
De zuidpool van Saturnus blijkt dus anders te zijn dan de noordpool. De zuidpool heeft wel een vortex gehad, maar die had geen zeshoekige vorm, de noordpool heeft die dus wel en zoals nu blijkt dubbel. Ook blijkt de vortex op de zuidpool warmer te zijn geweest dan de hexagoon op de noordpool nu is. Planeetdeskundigen proberen te kijken hoe dat verschil is te verklaren. In Nature is dit artikel verschenen over de waarneming aan de dubbele hexagoon op de noordpool van Saturnus. Bron: ESA.
Vorige week donderdag bleek in de Sozoez MS-09 capsule, die vastzit aan het internationale ruimtestation ISS, een klein gaatje van 2 mm doorsnede te zijn (zie de afbeelding hierboven), waar zuurstof uit kon ontsnappen. Het lek werd door sensoren ontdekt, die konden detecteren dat de luchtdruk in de capsule langzaam daalde. Als oorzaak werd een micro-meteoriet genoemd, die met grote snelheid was ingeslagen in de buitenwand van de Sojoez. Maar vandaag gaat het gerucht rond, door talloze Russische media naar buiten gebracht, zoals RIA Novosti, dat het gat helemaal niet veroorzaakt is door een micrometeoriet, maar dat het per ongeluk geboord is door een werknemer van Energia, de producent van de Sojoez capsules. Die werknemer, wiens naam al bekend schijnt te zijn, zou het gat vervolgens hebben willen verhullen door het met een kit dicht te smeren. Tijdens testen van de capsule werd het dichtgesmeerde gat niet opgemerkt. Die kit heeft het twee maanden in de ruimte uitgehouden, tot het uitdroogde en door de druk eruit is geduwd. Bron van dit gerucht, dat nog niet bevestigd is door de NASA en Roscosmos, is o.a. deze tweet:
Some news about #ISS leak. RIA NOVOSTI’s anonymous source says, the hole was drilled by a worker by mistake, he wanted to hide it by putting some glue – that’s why Soyuz passed the tests Dont’t know if it’s true. @NASASpaceflight what do you think? https://t.co/jt00lIu8wE
De Parker Solar Probe van de NASA, die op 12 augustus j.l. werd gelanceerd, is onderweg naar de Zon. Je zou kunnen denken ‘de zon bevat 99,8% van alle massa van het zonnestelsel, dus wat is er nou makkelijker dan naar de zon te vliegen?’. Nou niet dus, een reis naar de zon kost de Parker Solar Probe 55 keer meer energie dan een reis naar Mars en pas op 24 december 2024 zal ‘ie in z’n uiteindelijke baan rond de zon zitten op 6,2 miljoen km afstand tot het zonsoppervlak. In de volgende video wordt uitgelegd waarom dat zo is.
Airbus heeft vanuit ESA de opdracht gekregen voor het ontwerpen van zowel de ‘Sample Fetch Rover’ als de ‘Earth Return Orbiter’. Deze twee ruimtevaartuigen zijn van cruciaal belang voor de Mars Sample Return missie om de verzamelde bodemmonsters terug te brengen naar de Aarde voor het einde van het volgend decennium. Deze totale missie zal bestaan uit drie lanceringen, de eerste lancering met de Mars2020 rover zal de monsters verzamelen. Lees verder →
