Maandelijks archief: januari 2019

Zonnestelsel kán slachtoffer worden van botsing tussen Melkweg en Grote Magelhaense Wolk

Geplaatst op door Arie Nouwen
7

Hubble opname van het bekende spiraalstelsel M51a (links) en z’n begeleider, M51b (rechts), Het samengana van deze stelsels lijkt op die van de Melkweg en de Grote Magelhaense Wolk. Credit: NASA, ESA, S. Beckwith (STScI), and The Hubble Heritage Team (STScI/AURA).

Onderzoek van sterrenkundigen van de Universiteit van Durham laat zien dat het Melkwegstelsel en de Grote Magelhaense Wolk (GMW), een naburig dwergstelsel op 163.000 lichtjaar afstand, over ruim twee miljard jaar met elkaar in botsing komen – véél eerder dus dan de botsing tussen de Melkweg en het Andromedastelsel. En als dat gebeurt is er een kleine kans dat het zonnestelsel als gevolg van die botsing uit de Melkweg wordt geslingerd.

De Grote Magelhaense Wolk. Credit afbeelding: Eckhard Slawi.

De GMW is de grootste begeleider van de Melkweg en hij kwam er ongeveer anderhalf miljard jaar geleden in een baan omheen. Sterrenkundigen dachten lange tijd dat de GMW in die baan zou blijven óf dat ‘ie steeds verder weg van de melkweg zou raken. Maar recent onderzoek laat zien dat het dwergstelsel twee keer zo veel donkere materie bevat als men eerder dacht. Daardoor verliest de GMW energie en komt ‘ie juist steeds dichterbij het Melkwegstelsel. Over ruim twee miljard jaar zou het dwergstelsel opgaan in het veel grotere Melkwegstelsel en als gevolg daarvan zou het superzware zwarte gat in de kern van de Melkweg – Sagittarius A*, kortweg Sgr A* – veel materie opslokken en actief worden. Mogelijk wordt Sgr A* dan tien keer zo zwaar, nu is z’n massa ruim vier miljoen zonsmassa. Op zich zou die groei niet schadelijk zijn voor het zonnestelsel, maar wel zouden er door de botsing allerlei zwaartekrachtseffecten kunnen optreden en als gevolg daarvan zóu de baan van het zonnestelsel verstoord kunnen worden. Hier het vakartikel van de Durham-groep, vandaag gepubliceerd in de Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. Bron: Universiteit van Durham.

De maanfases en libratie in 2019 in beeld gebracht door de NASA

Geplaatst op door Arie Nouwen
1

Credit: svs.gsfc.nasa

Ieder jaar brengt NASA’s Goddard Space Flight Center een animatie uit, waarin de fases en libratie van de maan te zien zijn voor het volgende jaar. Hieronder de aflevering over 2019 – de intervallen zijn per uur. Je ziet linksboven de positie van de maan ten opzichte van de aarde, linksonder de libratie (zie ook hieronder), in het midden de maanfasen met de grootste kraters bij de terminator, de grens tussen licht en donker, horizontaal door het midden de afstand van de maan tot de aarde in zijn elliptische baan. Voor de video is gebruik gemaakt van gegevens van de Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) van de NASA en diens laser altimeter (LOLA) en camera (LROC).

De maan wijst altijd met dezelfde kant naar ons toe – maar niet altijd precies dezelfde kant! Vanwege de vorm van de omloopbaan, zien we onze trouwe wachter gedurende een maand vanuit verschillende hoeken. Dat betekent dat we soms stukjes van de “achterkant” kunnen zien – zo draait soms een gedeelte van de achterkant “voorbij” de noordpool in beeld. Dit “wiebelen” van de maan wordt libratie genoemd. De muziek bij de animatie is van de Killer Tracks: “The Pride and the Glory” en “Hidden History” van Paul Reeves.

Meer uitleg over de animatie vind je hier.

Nee, Ultima Thule heeft geen ringen, geen manen en geen atmosfeer

Geplaatst op door Arie Nouwen
4

Een korte animatie gemaakt van twee opnames, die 38 minuten na elkaar zijn gemaakt. Bij de eerste opname bedroeg de afstand 61.000 km, bij de tweede 28.000 km. Bij de eerste is de schaal 310 m per pixel, bij de tweede 140 m/px. Credit: NASA/JHUAPL/SwRI

Op een persconferentie gisteravond van de NASA hebben wetenschappers meer gegevens bekendgemaakt die verzameld zijn met de New Horizons ruimteverkenner, die Nieuwjaarsdag op 3500 km afstand langs Ultima Thule vloog, het op een sneeuwpop lijkende Kuipergordelobject op 6,6 miljard km afstand van de aarde. Uit een eerste analyse van de gegevens die op dit moment binnen zijn (da’s pakweg 1%, de rest volgt nog) blijkt dat Ultima Thule géén ringen heeft en geen manen die groter zijn dan anderhalve kilometer. Ook heeft ‘ie geen atmosfeer.

Credit: NASA/Johns Hopkins University Applied Physics Laboratory/Southwest Research Institute

Verder komt de kleur van Ultima Thule goed overeen met die van anders KBO’s in de Kuipergordel, die vanaf de aarde met telescopen zijn waargenomen (zie de afbeelding hierboven). Uit de foto’s gemaakt met de Long-Range Reconnaissance Imager (LORRI) was duidelijk dat het oppervlak van Ultima Thule ongeveer zo donker is als potaarde en enigszins rood getint, hetgeen een gevolg is van de inwerking van kosmische straling. Beide lobben van Ultima Thule hebben dezelfde kleur. Zoals eerder gezegd lijkt het erop dat de twee door een zachte botsing aan elkaar vast zijn komen te zitten, iets dat 4,6 miljard jaar geleden moet zijn gebeurd.

Hieronder een stereogram van Ultima Thule, gemaakt door niemand minder dan… Brian May – jawel, hij heeft er ervaring mee. Om deze met diepte te kunnen zien heb je zo’n brilletje met een rood en groen glas nodig.

Credit: NASA/Johns Hopkins University Applied Physics Laboratory/Southwest Research Institute

Gezien vanaf de aarde zal New Horizons komende weerk achter de zon langs gaan en niet zichtbaar zijn. Op 10 januari eindigt die pauze en zal de verkenner doorgaan met het doorgeven van alle gegevens. Dat zal ongeveer 20 maanden (!) gaan duren.

New Horizons is eerder in juli 2015 langs Pluto gevlogen. Ter vergelijking een gisteren gepubliceerde foto waarop een deel van het oppervlak van Pluto te zien is – óók gefotografeerd met LORRI – en op dezelfde schaal Ultima Thule. Dan zie je eigenlijk hoe klein die is en hoe knap het is dat ze er nu al zoveel op kunnen zien, terwijl de beste foto’s nog binnen moeten komen.

Credit: NASA/Johns Hopkins University Applied Physics Laboratory/Southwest Research Institute

Bron: NASA.

Chang’e-4 z’n maanrover Yutu-2 rijdt nu rond op de achterkant van de maan

Geplaatst op door Arie Nouwen
3

Credit: CNSA / CLEP

Donderdag 3 januari om 16.22 uur Nederlandse tijd is de Chinese maanrover Yutu-2 van de Chang’e-4 lander afgereden en is de rover begonnen aan het bestuderen van de Von Kármán krater, waar Chang’e-4 eerder die dag landde. Hierboven een foto van Yutu-2 nadat ‘ie met zijn zes wielen via twee lange geleiders van de lander was afgereden. Hieronder een foto van één van die zes wielen vóór het naar beneden rijden.

Credit: CNSA / CLEP

De missie van Chang’e-4 en Yutu-2 leunt erg veel op de missie van voorgangers Chang’e-3 en Yutu-1 in 2013. Sterker nog, de hardware van Chang’e 4 en Yutu2 lijken heel sterk op die van Chang’e 3 en Yutu omdat hier de backup hardware van de Chang’e 3 missie voor gebruikt werd. Voor wie wil weten waar Chang’e-4 en Yutu-2 nou precies landden op de maan is deze tweet handig.

Bron: Planetary Society.

Donkere materie kan worden opgewarmd én bewogen

Geplaatst op door Arie Nouwen
2

Stervorming in een dwergstelsel, weergegeven aan de hand van dichtheid van het waterstofgas. Links een simulatie, rechts een echt dwergstelsel, IC 1613. Credit: J. Read et al.

Sterrenkundigen hebben aanwijzingen gevonden dat donkere materie kan worden opgewarmd én dat het tot bewegen kan worden aangezet. Aldus waarnemingen die een internationale groep van sterrenkundigen heeft gedaan aan de stervorming in 16 dwergsterrenstelsels – een onderzoek waar ik vorig jaar augustus al over schreef. Donkere materie, die 80% van alle materie in het heelal vormt, reageert niet op gewone materie, behalve via de zwaartekracht. Dat betekent dat als er in centra van sterrenstelsels veel stervorming plaatsvind de jonge sterren met hun krachtige sterrenwind het omringende gas en stof uit dat centrum wegblazen en dat als gevolg daarvan de totale massa van het centrum afneemt. Donkere materie merkt die afname en door de verminderde zwaartekracht van de gewone materie neemt de energie van de donkere materie toe en zal ze van het centrum af bewegen, iets dat men ‘dark matter heating‘ noemt. Nou valt donkere materie niet direct waar te nemen, maar wel indirect via z’n zwaartekrachtseffecten op de gewone materie en da’s precies wat het team, dat onder leiding stond van Justin Read (Universiteit van Surrey), heeft gedaan.

Credit: J.I.Read et al.

Bij de 16 dwergstelsels waren er die al meer dan zes miljard jaar geleden gestopt waren met stervorming (grijs aangegeven in de grafiek hierboven) én er waren er die nog steeds actief sterren produceren in hun kern (blauw aangegeven). Wat bleek: dwergstelsels waarin allang geen nieuwe sterren meer worden gevormd hebben meer donkere materie in hun centrum dan dwergstelsels die nog steeds nieuwe sterren produceren. En dat bewijst dat stervorming inderdaad van invloed is op de verdeling van de donkere materie en dat deze kan worden opgewarmd en bewogen. Hier het vakartikel over de waarnemingen aan de dwergstelsels, dat deze maand zal worden gepubliceerd in The Montly Notices of the Royal Astronomical Society. Bron: Universiteit van Surrey.

In 2017 voorspeld profiel Ultima Thule komt goed overeen met z’n daadwerkelijke profiel

Geplaatst op door Arie Nouwen
3

Credit: NASA

Dat Ultima Thule, voorheen bekend als KBO 2014 MU69, de vorm van een sneeuwpop heeft mag duidelijk zijn uit de gisteren gepubliceerde foto, die New Horizons Nieuwjaarsdag tijdens de #ultimathuleflyby maakte. Maar een verrassing mag het niet heten, want die vorm was al bekend in 2017 en wel na waarnemingen van een sterbedekking door Ultima Thule op 17 juli van dat jaar. In 2017 waren er diverse sterbedekkingen door Ultima Thule, maar die van 17 juli werd het meeste waargenomen, op aarde vanuit Argentinië en in de ruimte met de Hubble ruimtetelescoop (zie de afbeelding hieronder).

Credit: NASA/Johns Hopkins University Applied Physics Laboratory/Southwest Research Institute/James Tuttle Keane

Die 17e juli 2017 bedekte het Kuipergordelobject een zwakke ster in het sterrenbeeld Boogschutter, iets wat ze een occulatie noemen en dat slechts op een dunne strook op aarde te zien is, in dit geval ergens in het zuiden van Argentinië. Bovenaan de blog zie je de opname ervan, waarbij je ziet dat de ster even zwakker wordt, doordat Ultima Thule er voorlangs trekt. De waarnemingen van die occulatie leverden dit profiel op van Ultima Thule, z’n uiterlijke vorm.

Credit: NASA/JHUAPL/SwRI/Alex Parker

Je ziet het, twee aan elkaar verbonden bollen. Er werd toen direct al gesproken over een ‘contact binary’, een object van twee bollen die door een zachte botsing aan elkaar verbonden zijn. De grootste helft was volgens de metingen 20 km groot, de kleine helft 18 km. Op grond van de waarnemingen kwam men in 2017 met deze impressie van Ultima Thule:

Credit: NASA/JHUAPL/SwRI/Alex Parker14 MU69.

Nou, dat komt toch goed overeen met de daadwerkelijke vorm van Ultima Thule, hieronder nog eens te zien.

Credit: NASA

Een verschil is wel dat op de impressie kraters te zien zijn, terwijl die in werkelijkheid niet voorkomen, tenminste niet op de foto die we nu hebben van Ultima Thule. Hieronder tenslotte nog een afbeelding van het voorspelde profiel in 2017 (de rode stippelijn) en het daadwerkelijke profiel (in blauw) van Ultima Thule. Een prachtige match van het profiel en de omvang, nietwaar?

Credit: NASA/Johns Hopkins University Applied Physics Laboratory/Southwest Research Institute

Bron: Centauri Dreams + Wiki

Ed van den Heuvel wint grote Armeense sterrenkundeprijs

Geplaatst op door Arie Nouwen
Beantwoorden

Ed van den Heuvel. Credit: UvA.

De Amsterdamse astronoom prof. Ed van den Heuvel heeft samen met de Russische astronomen prof. Alexander Tutukov en prof. Lev Yungelson de Armeense ‘2018 Viktor Ambartsumian International Science Prize’ toegekend gekregen voor ‘hun pionierswerk op het gebied van onderzoek aan zware dubbelsterren en in het bijzonder de vorming van relativistische dubbelsterren en bronnen van zwaartekrachtgolven.’ Aan deze prestigieuze prijs is een bedrag verbonden van 300.000 dollar.

De naamgever van de prijs is de beroemde Armeense astronoom Viktor Ambartsumian, die de meest prominente sterrenkundige was van de voormalige Sovjetunie. De prijs is in 2010 ingesteld ter nagedachtenis aan hem. Net als Nederland is Armenië een prominent land op het gebied van de sterrenkunde.

De Viktor Ambartsumian International Science Prize is een van de grote internationale prijzen op het gebied van de astronomie/astrofysica en aanverwante onderzoeksgebieden. De prijs wordt elke twee jaar toegekend aan uitmuntende wetenschappers die een significante bijdrage hebben geleverd aan de wetenschap. De prijs bestaat naast het geldbedrag van 300.000 dollar uit een oorkonde en een medaille.

Van het geld moet 100.000 dollar besteed worden aan de ontwikkeling van de astrofysica en verwante onderzoeksgebieden in Armenië en voor Armeense studenten, en aan de popularisatie van het werk van de prijswinnaars.

KNAW-lid, Spinozaprijs-winnaar en Descartes-prijswinnaar prof. Edward van den Heuvel is emeritus-hoogleraar (en oud-directeur) van het Anton Pannekoek Instituut voor Sterrenkunde van de Universiteit van Amsterdam. Prof. Alexander V. Tutukov en prof. Lev Yungelson zijn verbonden aan het Institute of Astronomy van de Russian Academy of Sciences te Moskou. Bron: Astronomie.nl.

Brian May’s nieuwe single in het teken van New Horizons

Geplaatst op door Arie Nouwen
Beantwoorden

Brian May op 1 januari bij de persconferentie over Iltima Thule. Credit: Bill Ingalls/NASA

Brian May – astrofysicus en gitarist van Queen – heeft na twintig jaar een nieuwe solosingle uitgebracht en die staat geheel in het teken van de inmiddels twaalf jaar durende missie van New Horizons, die in 2015 langs Pluto vloog en Nieuwjaarsdag langs Ultima (én) Thule. In ‘New Horizons (Ultima Thule Mix’) is ook de computerstem van Stephen Hawking te horen, de beroemde Britse wetenschapper die vorig jaar overleed.

May met Alan Stern, hoofd wetenschapper van New Horizons. credit: NASA/Bill Ingalls.

In 2015 was May al bij de vluchtleiding toen de New Horizons op 14 juli (Independance Day) dat jaar langs Pluto vloog en op 1 januari was hij er opnieuw bij. May weet veel over het zonnestelsel, want in 2007 behaalde hij z’n doctoraalstitel na een studie over zodiakaal licht in het zonnestelsel. Hij deed 36 jaar over die studie, maar ja dat is niet zo heel verwonderlijk, want er kwam nog een bandje tussen dat Queen heette. Hieronder May’s nieuwe ‘Space Opera song’ – luisteren!

Mmmm, misschien dat het dankzij deze single, die best een hit zou kunnen worden, wel lukt om Brian May naar Nederland te halen voor een lezing over sterrenkunde, wat eerder helaas niet lukte. Bron: Space.com.

Chang’e 4 geland op de achterkant van de maan

Geplaatst op door Angele van Oosterom
7

Chang’e 4 is op de achterkant van de maan geland op 3 januari om 10:26 am lokale tijd, 3:26 Nederlandse tijd. Het is de eerste succesvolle landing op dat gedeelte van de maan. Dat heeft de Chinese staatsomroep CGTN bevestigd. Chang’e 4 zou, volgens plan, woensdag of donderdag op de maan landen. De sonde werd op 7 december gelanceerd door de China National Space Administration en bestaat uit een lander en een rover.

Lees verder →

Mobiele versie afsluiten