De seismometer van de Marslander Insight was al op 19 december vorig jaar geplaatst op een specifiek uitgekozen lokatie, maar pas deze week is de beschermkap daaroverheen geplaatst. Die kap – officieel de ‘Wind and Thermal Shield’ (WTS) – is geplaatst om de zeer gevoelige seismometer te beschermen tegen de invloed van wind en temperatuurschommelingen. In de loop van een Marsdag kunnen de temperaturen wel 94 °C in waarde fluctueren en dat kan invloed hebben op de sensoren van het Seismic Experiment for Interior Structure (SEIS), zoals de seismometer voluit heet. Binnenin de seismometer zitten ook weer beschermende lagen – met de beschermkap erbij maar liefst drie in totaal. Dat betekent dat de seismometer vanaf nu echt kan beginnen aan het meten van trillingen in de bodem van Mars, om op die manier meer te weten te komen over het binnenste van de rode planeet. Ergens volgende week moet ook het tweede instrument van InSight geplaatst worden, de warmtetransportmeter genaamd Heat Flow and Physical Properties Package (HP³). Hieronder een tweet met daarin een filmpje waarin je ziet hoe de kap op de seismometer wordt geplaatst.
???????? Like a flying saucer, the protective dome of the SEIS seismometer of the @NASAInSight probe has gently landed on the Martian surface. pic.twitter.com/2DdcIaPuSf
Credit: NASA, ESA, Hubble, Subaru Telescope, W. Cramer (Yale) et al., M. Yagi, J. DePasquale
Als je bovenstaande foto ziet zou je toch echt denken aan de Death Star uit Star Wars die bezig is met een dodelijke laserstraal de planeet van de opstandelingen te vernietigen. Maar niets is minder waar – de rode smalle bundel op de foto is nog energierijker en daarmee ook potentieel nóg dodelijker dan de laserstraal van de Death Star. Het is namelijk een ‘jet’ of straalstroom van heet waterstofgas, uitgestoten door het superzware zwarte gat in het centrum van het spiraalstelsel D100. Dat stelsel maakt deel uit van de Coma cluster, waar wel duizenden sterrenstelsels toe behoren. De straalstroom is zo’n 200.000 lichtjaar lang, da’s twee keer zo lang als ons Melkwegstelsel! De massa van de straalstroom is bij elkaar zo’n 400.000 keer de massa van de zon, dus je kunt wel nagaan hoe krachtig dat actieve centrale superzware zwart gat is. Nou moeten we wel toegeven dat die rode straalstroom digitaal is opgekrikt, dus het ziet er enger uit dan ’t is – hier de originele Hubble opname. De originele opnames zijn gemaakt met de Advanced Camera for Surveys van de Hubble ruimtetelescoop en de Subaru telescoop op Hawaï. Bron: APOD.
De Chinese robotische maansonde Chang’e-4 landde op 3 jan. j.l. op de achterkant van de maan. De maanlander en de rover Yutu-2 gingen rond de 13e hun eerste maannacht tegemoet die 14 dagen duurde. Daarbij ging de Change’-4 in slaapmodus, daarbij ondersteund door een interne warmtebron waarop het ruimtevaartuig moest zien te overleven. Dit weekend maakte het Chinese ruimteagenschap CNSA bekend dat de koude van de maannacht nog intenser is dan men dacht. De ruimtesonde mat een record temperatuur van een ijzige -190 graden Celsius. Dit laagte brekende temperatuur record wijst op de nog te ontdekken en te onderzoeken temperatuur verschillen die zich mogelijk voordoen tussen de voor- en achterzijde van de maan. “Volgens de metingen van de Chang’e-4, is de temperatuur van deze wat vlakker aflopende maanbodem aan de achterzijde van de maan lager dan uit de verzamelde data van de Apollo maanmissies bleek voor wat betreft de voorzijde,” aldus luidde het commentaar dat de directeur van de Chang’e-4 missie Zhang He aan het Chinese persagentschap Xinhua News gaf.
Enkele van de onderzochte sterrenstelsels. Credit: SDSS/MaNGA collaboration).
In het kader van de Sloan Digital Sky Survey (SDSS) werden afgelopen drie jaar bijna nabije 5000 sterrenstelsels uitgebreid onderzocht, een programma dat Mapping Nearby Galaxies at Apache Point Observatory (MaNGA) wordt genoemd. Vorige week werd de database van dat programma gepubliceerd. Bij MaNGA wordt een nieuwe techniek toegepast, de zogeheten ‘resolved spectroscopy’, ook wel de ‘integral field spectroscopy’ genoemd. Bij de klassieke spectroscopie wordt van sterrenstelsels één spectrum gemaakt van een sterrenstelsel en dat geeft dan informatie over dat stelsel. Bij de ‘opgeloste spectroscopie’, zoals ik ’t maar even vrij vertaald weergeef, worden in één keer honderden spectra gemaakt van verschillende lokaties bínnen het sterrenstelsel, iets wat veel meer informatie geeft. Hierbij gebruikt men bundels van glasvezelfibers, die je op de afbeelding hieronder ziet.
Credit: Dana Berry/SkyWorks Digital Inc., David Law, and the SDSS collaboration.
Op die wijze kunnen de sterrenkundigen veel meer te weten te komen over de evolutie van sterrenstelsels. Hert MaNGA-team, dat onder leiding staat van Kevin Bundy (UC Santa Cruz, VS), kon bijvoorbeeld zien dat in zogeheten ‘dode sterrenstelsels’ grote hoeveelheden geïoniseerd gas worden uitgestoten. Dit wijst erop dat sterke ‘winden’ veroorzaakt door een actief superzwaar zwart gat de stervorming compleet kan stilleggen. De database van MaNGA is verschenen als de 15e SDSS data release (oftewel de derde publicatie van de SDSS-IV database, om ’t nog ingewikkelder te maken). Hierin staan de gegevens van 4621 nabije sterrenstelsels. Daarmee zijn ze ongeveer op de helft van het uiteindelijke doel, de gegevens van 10.000 nabije sterrenstelsels in 2020. Daarnaast zijn met MaNGA nog 3000 sterren in onze eigen Melkweg onderzocht en die zijn gepubliceerd als de MaNGA Stellar Library. Spitten maar in de gegevens! Bron: UCSC.
Dat de Parker Solar Probe een taaie rakker is zal voor niemand een verrassing zijn. De sonde doorstaat temperaturen aan de zonzijde van zijn hitteschild van rond de 438°. Tevens heeft de ruimte sonde het record verbroken van de meest dichte nadering tot het zonsoppervlak ooit. Op 5 november 2018 kwam het ruimtescheepje binnen een bereik van 24 miljoen km van het oppervlak van de zon. De Parker Solar Probe heeft inmiddels ook het aphelium bereikt, zijn meest verre punt van de zon, dit was op 19 januari j.l. En opnieuw is de sonde bezig aan zijn tweede ‘close encounter’ met de zon. Mission control bereidt de sonde voor op zijn tweede perihelium, dit zal rond 4 april a.s. zijn. Lees verder →
Vrijdagmiddag rond 1.15 uur lokale tijd is boven het stadje Viñales in de provincie Pinar del Rio in West-Cuba een meteoor [1]Even over de terminologie: feitelijk heet het stuk ruimterots in de ruimte vóór de binnenkomst in de atmosfeer een meteoroïde, tijdens de passage door de atmosfeer een meteoor en als ‘ie op … Continue reading in de lucht geëxplodeerd en kwamen fragmenten ervan als meteoriet neer in en rondom het stadje. Een aantal huizen schijnt getroffen te zijn door de fragmenten. Niemand raakte gelukkig gewond. Eerder was de meteoriet als een heldere vuurbol te zien geweest boven Florida, vanwaar de meteoor naar het zuidwesten vloog, richting Cuba. De explosie van de meteoor is zelfs vanuit de ruimte gefilmd en wel door de GOES 16, een geostationaire weersatelliet van de Amerikaanse weerdienst. In de volgende tweet zien we de explosie te zien.
Van de explosie konden de Cubanen duidelijk de sonische knal horen. Via radarbeelden van een radar in Florida kon men zien dat de explosie op bijna 8 km hoogte plaatsvond.
Even over de terminologie: feitelijk heet het stuk ruimterots in de ruimte vóór de binnenkomst in de atmosfeer een meteoroïde, tijdens de passage door de atmosfeer een meteoor en als ‘ie op aarde neerkomt een meteoriet. Zie ook deze én deze Astroblogs voor meer uitleg over de gebruikte termen.
De route die Curiosity gedurende de eerste 1.896 sols (Marsdagen) heeft gevolgd. Credit: NASA/Science journal
Onderzoekers van onder andere Arizona State University (VS) zijn erin geslaagd om door een slim gebruik van sensoren aan boord van Marsrover Curiosity metingen aan het lokale zwaartekrachtsveld te doen. Sinds 26 november 2011 bevindt Curiosity zich in de 154 km grote inslagkrater Gale op Mars, die pakweg 3,5 miljard jaar geleden ontstond door de inslag van een groot object. Aan boord van Curiosity bevinden zich enkele ‘accelerometers’, gevoelige versnellingsmeters die we ook in onze smartphones hebben en die de beweging en oriëntatie van de telefoons én op Mars van Curiosity in de gaten houden. Als de rover rijdt dan is dat hun voornaamste taak, maar zodra ‘ie stilstaat kunnen er ook andere dingen mee worden gedaan: zoals de zwaartekrachtsversnelling meten, die daarmee dienden als ‘gravimeters’. Van de eerste vijf jaar dat Curiosity op Mars rondreed zijn op 700 punten van die metingen gedaan bij stilstand (zie het kaartje hierboven).
Credit: Keven Lewis
In die periode van vijf jaar legde Curiosity 18 km af en kwam ‘ie gaandeweg steeds hoger op de helling van de 5 km hoge berg Mount Sharp – officieel Aeolis Mons geheten – de berg in het centrum van de Gale krater. Hoe hoger de rover komt op de berg hoe meer Mount Sharp (én Mars daaronder) via de zwaartekracht aan Curiosity trekken en dat kon men meten met de accelerometers. Maar wat bleek: Mount Sharp bleek minder hard aan Curiosity te trekken dan gedacht. Dit komt omdat de dichtheid van de bodem in de Gale krater gemiddeld lager bleek te zijn dan men dacht. Gerekend was op een gemiddelde dichtheid van 2.810 kg per m³, maar wat vond men? Slechts 1.680 kg/m³. Dat betekent dat de onderste delen van Mount Sharp verrassend poreus zijn.
In de verte de top van Mount Sharp, gefotografeerd door Curiosity. Credit: NASA/JPL.
En da’s verrassend. Men dacht namelijk lange tijd dat er een tijd lang geleden is geweest – in de natte periode van Mars – dat de gehele Gale krater was volgelopen met water. En dat de krater vervolgens volledig met sediment was bedekt. Inslagkraters zoals Gale hebben vaak een centrale berg, die het gevolg is van de extreme inslag van een komeet of planetoïde. Als de krater tot de top bedekt was met sediment zouden die lagen Mount Sharp hebben bedekt en zouden ze het bodemgesteente van de krater moeten hebben ingedrukt. Maar uit de metingen van Curiosity blijkt het sediment niet vijf km dik te zijn geweest, maar slechts 1 á 2 km. En in dat geval zou het best eens kunnen zijn dat de hogere delen van Mount Sharp gevormd zijn doordat zogeheten valwinden langs de opstaande kraterrand fijn materiaal naar het centrum bliezen, waar ze op de berg terecht kwamen. In Science werd hieronder vrijdag 1 februari een artikel gepubliceerd. Bron: ASU.
Op 4 januari j.l. vroeg in de morgen werd de CAPER-2 gelanceerd vanaf het Andøya ruimtevaartcentrum te Andenes, Noorwegen. CAPER-2 staat voor Cusp Alfvén and Plasma Electrodynamics Rocket-2′ en is een sondeerraket missie, een raket die wetenschappelijke instrumenten draagt tot enkele honderden kilometers hoogte, daar kort verblijft voor de metingen en vervolgens terug op aarde valt of zoals in dit geval in de Noordelijke IJszee. De raket, een Canadese Black Brant XII sondeerraket, bereikte een apogeum van 720 km, vloog door een actieve ‘dag’ aurora borealis of noorderlicht bij dag, om plasma golven, de Alfvén en Langmuir, te meten die de elektronen in onze atmosfeer accelereren. Lees verder →
Als je deeltjesfysica als een soort tak van sport ziet is deze reis naar CERN misschien wel de Olympische Spelen van de natuurkunde. Het CERN, met zes deeltjesversnellers, heeft wel een aantal records, het is het duurste en grootste door mensen gemaakte bouwwerk op aarde. Dus voor iedereen die hier meer dan gemiddelde interesse in heeft is daarom deze reis die het populair-wetenschappelijk tijdschrift New Scientist begin zomer naar het CERN van 3 tot en met 6 juni a.s. organiseert zowel een bijzondere kans als alternatief reisdoel om dit ‘wonder der techniek’ eens met eigen ogen te aanschouwen. Topwetenschappers in de theoretische en toegepaste fysica geven lezingen, heten de bezoekers welkom, introduceren en begeleiden de bezoeken aan de detectoren zoals de ATLAS en de CMS. Lees verder →
Ik heb geen idee wie er mee begonnen is, maar de laatste dagen wordt Twitter overspoeld met grappige tweets met de hashtag #UnScienceASpaceThing. Wetenschappelijke plaatjes van raketten, ruimtevaartuigen, astronomische objecten, voorzien van de meest komische, vooral niet-wetenschappelijke ‘uitleg’. Een beetje zoals de Saturnus V, eh… nee de Up Goer Five, maar dan net weer een tikkeltje anders. Een paar voorbeelden:
Behold, my #UnScienceASpaceThing: the Van Allen Belts! These have always been one of my favorite space things because they’re basically giant shields protecting us from the Sun’s destructive powers. And they were discovered by Iowan James Van Allen. pic.twitter.com/LdoIAqPUgW
