Groot zoetwaterbassin in de diepten van de Atlantische Oceaan ontdekt

Geofysici van het WoodsHole Oceanographic Institution en het Columbia Earth Institute hebben recentelijk een nieuwe zoet water bron ontdekt op een onverwachte plek, in de dieptes van de Atlantische Oceaan. Het aquifer bevat zo een 2800 km2  water, strekt zich ongeveer 90 km ver uit de kust, en bevindt zich ter hoogte van de staat New Jersey, dan noordwaarts, richting Martha’s Vineyard, Massachusetts.

Lees verder

Spannende dag dinsdag 2 juli: totale zonsverduistering én AA-2

Credits: NASA


Komende dinsdag 2 juli zal voor ons ruimtegekkies een mooie dag worden. Ten eerste omdat er die dag een totale zonsverduistering zal plaatsvinden. Het is dan Nieuwe Maan en als de maan dan in één van de ‘knopen’ in z’n baan staat kan er zo’n eclips plaatsvinden. Nee niet in West-Europa dit keer, helaas. Wil je ‘m zien dan zal je naar Zuid-Amerika moeten gaan, want daar is ‘ie te zien in Argentinië en Chili. Er is al een legertje waarnemers aanwezig in Chili, zoals wetenschapsjournalisten Roel v.d. Heijden en Govert Schilling en Marieke Baan van NOVA. De hemel is in ieder geval zeer helder, zo twitterde Roel vannacht.

Aan iedereen daar in Zuid-Amerika: héél veel kijkgenot van de eclips dinsdag!

De Orioncapsule met de ontsnappingsraket daarboven. Credit: NASA.

Ten tweede is er dinsdag de zogeheten ‘Ascent Abort-2′, da’s een oefening die de NASA gaat doen met de ontsnappingsraket van de Orion capsule, waarmee toekomstige astronauten moeten worden vervoerd, naar de maan én verder. Hierboven zie je die ontsnappingsraket, in de kegel eronder zit de capsule. Het gaat om een onbemande test – de eerste grote test na de Exploration Flight Test 1 (EFT-1) op 5 december 2014 – en in de video hieronder zie je wat er allemaal dinsdag staat te gebeuren.

AstroTweets van de week

Zo ziet een tsunami op de zon er uit.

Met een snelheid van 40 km per jaar schuift de magnetische Noordpool richting Siberië.

Haha, deze is wel grappig. 😀

Dit is volgens Marco Langbroek de plek waar mogelijk meteorieten van de vuurbol van eergisteren terecht zijn gekomen. Hij doet ook aan iedereen een dringende oproep om foto- en filmateriaal op te sturen als dat van de vuurbol is gemaakt.

Wie doet er mee om stenen en rotsen te tellen op de planetoïde Bennu?

Nou nog eentje dan, een tweet van een schitterende foto die ze vanuit het ISS hebben gemaakt van de vulkaan Raikoke.

Hoe noem je een maan die een planeet is geworden? Yep, een plaaneet

Credit: Dana Berry, Harold Levison, Dan Durda, SwRI.

Tsja, je moet er maar opkomen. Manen die losraken van hun planeet en dan zelf een planeet worden. Nee het is geen grap. Een team Zuidamerikaanse sterrenkundigen heeft onderzoek gedaan naar planeetsystemen, waarbij ze uitgaan van een welbekend fenomeen, namelijk dat reuzenplaneten in de beginfase van de vorming van zo’n planeetsysteem migreren, dat ze van plaats veranderen, zoals in het geval van de Grand Tack hypothese. Uit berekeningen van het team blijkt dat als die planeten zelf grote manen hebben en er bij de migratie sterke getijdewerking plaatsvindt dat de manen dan los kunnen geraken en dat ze dan zelf kleine planeten kunnen worden. In 50% van de gevallen overleeft zo’n maan de migratie en getijdewerking niet en valt ‘ie uiteen of botst met de planeet, maar de andere helft zou ’t kunnen overleven en opwaarderen tot… eh ja tot wat? De term die Jorge Zuluaga en z’n team daarvoor gebruiken: ploonets, yep een combi van moon en planet. En hoe vertaal je dat? Tsja, ik zou zeggen plaaneet, maar met hetzelfde recht zou je het volgens mij een maaneet kunnen noemen – woehaha, ben ik even creatief. De sterrenkundigen denken dat de plaaneten door bepaald kenmerken te onderscheiden zijn van gewone exoplaneten en dat ze daarmee detecteerbaar zijn. Hier het vakartikel over de plaaneten.

Bron: deze tweet:

Wim van Cappellen van ASTRON wint Vederprijs

Wim van Cappellen.

De Vederprijs gaat dit jaar naar Wim van Cappellen van ASTRON, het Nederlands Instituut voor Radioastronomie, voor zijn werk aan het Apertif-ontvangstsysteem van de Westerbork Synthese Radio Telescoop. Bijna ieder jaar reikt de Stichting Wetenschappelijk Radio-fonds Veder de Vederprijs uit aan één of meer Nederlandse wetenschappers, die zich buitengewoon verdienstelijk hebben gemaakt op het gebied van radio- of aanverwante wetenschappen of technieken.

Het Apertif-ontvangstsysteem waar Wim van Cappellen aan gewerkt heeft is uniek, bestaande uit vele kleine zogeheten ‘Vivaldi-antennes’ in het focuspunt van de 25-meter Westerborkschotels. Het nieuwe systeem maakt onmiddellijke waarneming van een 40 keer groter beeldveld mogelijk dan met traditionele ontvangers.

Bijna 50 jaar na het gereedkomen van de mechanische realisatie van de 12 (nu 14) telescopen heeft de Westerbork Synthese Radio Telescoop hiermee een nieuwe wetenschappelijke impuls gekregen en wordt nieuw astrofysisch onderzoek in het radio-domein mogelijk.

ASTRON verzorgt de uitreiking van de Vederprijs in een themamiddag waarin de prijswinnaar een presentatie houdt. In een tweede presentatie wordt de maatschappelijke en technische relevantie van het onderwerp van de prijswinnaar belicht.

De website Vederfonds biedt meer informatie over de Stichting Wetenschappelijk Radio-fonds Veder, welke op 4 augustus 1927 is opgericht, en over het selectieproces van de prijswinnaar. Bron: ASTRON.

Sonnenborgh maanfestival ‘On the moon again’

Internationaal is 12 juli uitgeroepen tot startpunt van alle festiviteiten rondom het maanlandingsjubileum van de Apollo 11 op 20 juli 1969. Sonnenborgh Sterrenwacht Utrecht sluit hierbij aan met het maanfestival On the moon again. Lezingen van prof. dr. Kees de Jager en Prof. dr. Frank Verbunt, kijken naar de maan en de landingskrater van Apollo 11 door de telescopen en in het planetarium, concerten van  Trio Nebula en een mini-expo met krantenknipsels en originele beelden uit die tijd in het 60s café Lees verder

AI bij de speurtocht naar nieuwe deeltjes én de simulatie van het heelal

Credit: S. He et al./Proceedings of the National Academy of Sciences 2019

Ik las net een artikel in de wetenschapskatern van NRC over kunstmatige intelligentie (met name over de algoritmes die gebruikt worden en de risico’s die daarbij komen kijken) en toen moest ik gelijk denken aan twee nieuwsberichten die ik van de week over AI zag passeren. Even kort die twee berichten op een rijtje:

  • De natuurkundige Seth Moortgat van de Vrije Universiteit van Brussel ontwikkelt nieuwe methodes op basis van AI om elementaire deeltjes in het CERN te onderzoeken. Hij heeft twee innovatieve methodes ontwikkeld – met de eerste methode kunnen verschillende soorten van deze quarks makkelijker geïdentificeerd worden en de tweede methode verhoogt de gevoeligheid van de data-analyse bij het vergelijken van de resultaten, waardoor de theoretische modellen sneller kunnen geverifieerd en mogelijks uitgesloten. Bron: VUB.
  • AI is onlangs ook toegepast om een driedimensionale simulatie van het heelal te maken. Dat deden ze in het kader van het Deep Density Displacement Model, kortweg D³M. Waar ‘gewone’ supercomputers uren over doen, kan dat D³M het in enkele milliseconden doen. En dan ging het daarbij om een kubus van het heelal van 600 miljoen kubieke lichtjaar groot (zie afbeelding bovenaan). De onderzoekers zeggen dat de simulatie met AI zó snel en accuraat is dat ze zelf niet begrijpen hoe ’t precies werkt. 😀 Bron: Simons Foundation.

NASA’s TESS missie heeft z’n kleinste planeet tot nu toe ontdekt, L 98-59b

Credit: NASA

Met NASA’s Transiting Exoplanet Survey Satellite (TESS) is een exoplaneet ontdekt die qua grootte ergens tussen de Aarde en Mars zit. Hij heet L 98-59b en het is tot nu toe de kleinste planeet die met TESS is ontdekt. Rondom de ster L 98-59 draaien nog twee andere planeten (c en d), maar die zijn groter dan L 98-59b,  1,4 resp. 1,6 keer zo groot als de aarde. Hierboven zie je de hele familie bij elkaar met Mars en de Aarde ter vergelijking erbij. De doorsnede van L 98-59b is ongeveer 80% van die van de aarde. De ster L 98-59 is een dwerg van spectraaltype M, pakweg een derde zo groot als de Zon. Het L 98-59 systeem staat op 35 lichtjaar afstand in het zuidelijke sterrenbeeld Vliegende Vis (Volans). Nee, de kleinste planeet die we kennen is L 98-59b niet, dat is Kepler-37b, die 20% groter dan onze eigen maan is.

L 98-59b draait in slechts 2,25 dagen om z’n ster en omdat hij er heel dichtbij staat ontvangt hij maar liefst 22 keer zo veel straling als de aarde van de zon ontvangt. L 98-59c draait in 3,7 dagen om de ster en krijgt 11 keer zo veel straling, L 98-59d doet 7,5 dagen om één omwenteling rond de ster en die krijgt vier keer zoveel straling. Geen enkele planeet in het systeem ligt in de leefbare zone, waar water vloeibaar kan zijn. Op 27 juni verscheen er een vakartikel over de ontdekking in The Astronomical Journal. Bron: NASA.

Vanavond heldere meteoor (vallende ster) gezien boven Nederland

Archieffoto van een meteoor.

Vele mensen hebben rond 21.30 uur een heldere meteoor (in de volksmond vallende ster genoemd) boven Nederland gezien. De lucht was nog blauw, de zon stond nog laag in het westen boven de horizon (hij ging pas iets na 22.00 uur onder) en de meteoor stak daar met z’n felwitte kleur strak tegen af. De richting van de meteoor was richting het noordoosten (zie kaartje in de tweet hieronder). Mocht de meteoor helderder zijn dan de maximale helderheid van de planeet Venus (ongeveer -4m), dan is er sprake van een vuurbol.

In het noorden van Nederland werd ook een luide knal gehoord, aldus meldingen op RTV Drenthe. Meer mensen die ‘m hebben gezien? Toevallig een foto of video ervan gemaakt? Meldt het dan even. Ik heb de melding ook toegevoegd aan de vuurbol-pagina.

Voor ’t eerst is een eenmalige radioflits gelokaliseerd en die plek is best onverwacht

Impressie van de straling van een radioflitser dat bij de aarde arriveert. Credit: CSIRO/Dr Andrew Howells.

Ze worden Fast radio bursts (FRB’s) genoemd, snelle radioflitsen en ze zijn voor het eerst waargenomen in 2007 door Duncan Lorimer en z’n student David Narkevic met een radiotelescoop in Australië. De term ‘snel’ is zeker van toepassing, want ze duren slechts een fractie van een milliseconde tot een paar milleseconden. Er zijn tot nu toe 85 radioflitsen waargenomen en het overgrote deel ervan is eenmalig, één korte, zeer intense uitbarsting van radiolicht en daarna taal noch teken van de bron. Slechts twee radioflitsers zijn repeterend, waar vaker uitbarstingen van worden waargenomen, FRB 121102 en FRB 180814. Van FRB 121102 is de exacte locatie aan de hemel bekend, maar van al die eenmalige radioflitsers was dat niet het geval. Tot nu toe tenminste, want onlangs zijn sterrenkundigen er voor het eerst in geslaagd om óók van een eenmalige radioflitser de exacte positie aan de hemel vast te stellen.

Enkele van de radioschotels van ASKAP.

Met de ‘Australian Square Kilometer Array Pathfinder’ (ASKAP), een uit 12 radioschotels (volgend jaar 36) bestaande interferometer in West-Australië, zijn ze erin geslaagd om van FRB 180924 ook de positie vast te stellen. Met ASKAP kunnen ze grote delen van de hemel in 3D in één keer bekijken en door de antennes allemaal dezelfde kant uit te laten kijken kunnen ze nauwkeurig de positie van uitbarstingen vaststellen, ook van snelle radioflitsen zoals nu blijkt. FRB 180924 vond plaats op 24 september 2018 en dankzij ASKAP, vervolgwaarnemingen met de Very Large Telescope (VLT) in Chili en de Keck II en Gemini South telescopen op Hawaï én de eerder verzamelde gegevens van de Dark Energy Survey (DES) kon FRB 180924 gelokaliseerd worden.

De bron bleek gelegen te zijn in het sterrenstelsel DES J214425.25-40540081, gelegen op 3,6 miljard lichtjaar van de aarde. FRB 180924 vond plaats op 13.000 lichtjaar afstand van het centrum van DES J214425.25-40540081. En dat was best wel een verrassing, want het is een compleet ander soort sterrenstelsel dan het bronstelsel van FRB 121102. Die laatste vond plaats in een dwergstelsel met een hoge mate van stervorming en met een sterk magnetisch plasma (een soort stelsel waar ook vaak superheldere supernovae en gammaflitsers voorkomen), maar het stelsel waarin FRB 180924 plaatsvond is een groot spiraalstelsel zónder magnetisch plasma, dat 30 keer zo helder is als een gemiddeld dwergstelsel en dat een lage graad van stervorming heeft, een stelsel vergelijkbaar met de Melkweg.

Het sterrenstelsel DES J214425.25-40540081. In de rode cirkel de plek waar de radioflits vandaan kwam. Credit: ESO/VLT.

Dat zou kunnen betekenen dat er twee soorten van radioflitsers zijn, die elk in een bepaald soort omgeving kunnen ontstaan, maar het zou ook kunnen zijn dat er maar één soort is, die in verschillende galactische omgevingen kan ontstaan. Wát precies zo’n radioflitser veroorzaakt is nog niet duidelijk, maar men heeft het vermoeden dat het gaat om uitbarstingen van magnetars, neutronensterren met een zeer sterk magnetisch veld. In Science verscheen gisteren een vakartikel over de waarnemingen gedaan aan FRB 180924.

Bron: Astrobites + Gizmodo.