Jaarlijks archief: 2019

Betelgeuze is flink afgenomen in helderheid – een voorbode dat ‘ie als supernova explodeert?

Geplaatst op door Arie Nouwen
9

Betelgeuze in Orion, aangegeven met een pijl. Credit: Wikipedia / Zwergelstern

Er is iets aan de hand met Betelgeuze (Alpha Orionis), de rode reuzenster in het sterrenbeeld Orion. Sinds oktober is ‘ie namelijk een flink stuk afgenomen in helderheid. Het is al lang bekend (sinds Sir John Herschel in 1836 ’t voor het eerst zag) dat Betelgeuze een veranderlijke ster is, een halfregelmatige veranderlijke met een primaire periode van 420 dagen en daar doorheen periodes van 5-6 jaren en 100-180 dagen. Z’n helderheid kan variëren tussen magnitude 0,2 (dan is hij iets helderder dan Rigel, Beta Orionis, de blauwe superreus, ook in Orion) en 1,3 (dan is hij vergelijkbaar met Bellatrix, Gamma Orionis, óók in Orion te vinden). In oktober was Betelgeuze nog ongeveer 0,5m, maar sinds die tijd is ‘ie flink in helderheid afgenomen en is die helderheid volgens sommige berichten het laagst in vijftig jaar.

[Hier nog een reeks tweets met een update over de helderheid van Betelgeuze]

Betelgeuze is een rode superreus, die ongeveer 640 lichtjaar van de aarde af staat. Hij is ongeveer 20 keer zo zwaar als de zon en z’n straal is ongeveer 900 keer die van de zon. Hij is amper tien miljoen jaar oud, véél jonger dus dan de zon, die 4,5 miljard jaar oud is. Maar da’s ook meteen het bijzondere van Betelgeuze: hij verbrandt z’n helium in de kern en waterstof in de buitenlagen in een zeer hoog tempo en hij stevent dan ook af op een explosief einde als supernova. De veranderlijkheid van Betelgeuze wordt veroorzaakt door z’n atmosfeer, die sterk in omvang kan toenemen en afnemen. Hieronder zie je een foto van het oppervlak van Betelgeuze, gemaakt met de ALMA telescoop in Chili.

Betelgeuze gefotografeer met de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA). Duidelijk is te zien dat ‘ie wat afgeplat is en een enorme heldere vlek heeft. Credit: ALMA (ESO/NAOJ/NRAO)/E. O’Gorman/P. Kervella

De grote vraag is nu of de plotselinge afname in helderheid een voorbode is van dat explosieve einde, een type II supernova, waarbij de kern implodeert tot neutronenster of zwart gat en de buitenlagen worden weggeblazen. Eigenlijk kan niemand daar iets over zeggen, maar ergens tussen nu en 100.000 jaar is de kans groot dat het gebeurt. Als dat het geval is dan krijgen we een felle schijnwerper aan de hemel te zien, met een geschatte helderheid van -12,4 zou Betelgeuze dan feller dan de Volle Maan zijn en hij zou ook bij daglicht zichtbaar zijn.

De helderheid van Betelgeuze tussen 2007 en 2019. In 2009 had ‘ie ook een minimum, maar minder diep dan nu. Andere minima waren in 1927 en 1941. Credit: AAVSO / Bob King.

Lees hier de details over die cataclysmische kaboem, die we dan gaan meemaken. Mocht dat echt gebeuren dan is dat de eerste supernova in onze eigen Melkweg die we waarnemen sinds 1604. Bron: Astroblogger.

Met NASA’s Asteroid Watch Widget real-time asteroïden volgen en Fijne Feestdagen voor alle Astroblogs lezers!

Geplaatst op door Angele van Oosterom
Beantwoorden

De Asteroid Watch Widget is een computer programma van NASA’s Jet Propulsion Laboratory waarmee men in één oogopslag alle informatie over asteroïden en kometen die een relatief nabije passage met de aarde maken, kan zien. De Widget toont steeds de vijf komende nabije passages met de Aarde welke binnen een afstand van 7,5 miljoen km plaatsvinden. De komende naderingen van asteroïden kunnen aangeklikt worden en vervolgens krijgt men alle informatie met betrekking tot de asteroïde. De Widget toont de datum van de passage, de geschatte diameter van het object, hoe groot het object is en de afstand tot de aarde bij de passage. De informatie en naam wordt zichtbaar zodra men over de datum gaat. Met een muisklik op de datum verschijnt de pagina met details.*(Voor PC en Mac) Lees verder →

Wellicht dat die 19 dwergsterrenstelsels toch donkere materie hebben

Geplaatst op door Arie Nouwen
22

Credit: Qi Guo (Univ. Academia China de Ciencias, Pekín, China)

Twee weken geleden werd bekend dat Chinese sterrenkundigen gestuit waren op een klasse dwergstelsels zónder donkere materie. In een groep van 324 sterrenstelsels in de ALFALFA-catalogus vonden ze 19 dwergsterrenstelsels, waarvan de ‘dispersie’ of breedte van de HI-waterstoflijn (21 cm, zie de twee stelsels in hun spectrum hierboven) aangaf dat de volledige massa van de stelsels ‘baryonisch’ kan zijn, da’s gewone materie en géén donkere materie. Over dwergstelsels zonder donkere materie is al jaren een heftige controverse, zoals het geval van NGC 1052-DF2, waar door Van Dokkum et al veel onderzoek naar gedaan is en dat ook weinig donkere materie lijkt te bevatten. Maar nu blijkt dat die 19 dwergstelsels mogelijk wèl donkere materie bevatten. De Chinese groep, die onder leiding staat van Qi Guo (Univ. Chinese Academie van Wetenschappen, Beijing, China) is er van uit gegaan dat de dwergstelsels een bijna platte vorm hebben, dat bijna alle materie in een platte schijf zit – technisch gesproken: hun triaxialiteit b/a = 0,2, is laag (b=korte as, a=lange as). Een recente analyse van een tweetal sterrenkundigen, Jorge Sánchez Almeida (IAC en Univ. La Laguna, Spanje) en Mercedes Filho (Univ. Porto, Portugal) laat zien dat als de dwergstelsels niet plat zijn, maar bolvormig – als hun triaxialiteit b/a ~ 1.0 hoog is – dan kunnen ze wel degelijk ook donkere materie bevatten. Hier is hun vakartikel, geaccepteerd om te worden gepubliceerd in de RNAAS. Grote vraag is nu natuurlijk: wat is de vorm van deze dwergstelsels, zijn ze afgeplat of bolvormig? Wordt vast en zeker vervolgd. Bron: Francis Naukas.

Er zijn nu planeten vernoemd naar duiven en wollige hoedjes

Geplaatst op door Olaf van Kooten
4

Artistieke impressie van een exoplaneet. Credit: Janez Volmajer/Alamy

Meer dan 100 exoplaneten hebben nu officieel een naam ontvangen, evenals de sterren waar ze omheen draaien. Het gaat in totaal om 112 planeten, slechts een kleine greep uit de ruim 4000 exoplaneten die we kennen, maar goed, het is een begin. Bij ieder van de 112 planeten (plus de moederster in kwestie) mocht een ander land een naam voordragen. In Nederland werd gekozen voor de namen Sterrennacht en Nachtwacht voor respectievelijk de ster HAT-P-6 en de planeet HAT-P-6 b, maar hoe zit het met andere landen? Laten we een kleine greep nemen uit de gekozen namen.

In Nieuw-Zeeland werd een heldere oranje ster Karaka genoemd (naar een fruitsoort met een vergelijkbare kleur), terwijl diens planeet voortaan door het leven gaat als Kereru, genoemd naar een grote duivensoort. In Ethopië werd de lokale koffiecultuur geëerd door de ster Buna te noemen (het Amhaarse woord voor koffie) en diens exoplaneet Abol te dopen, naar de naam voor de eerste drie rondes in traditionele koffieceremonies.

In Maleisië waren edelstenen de inspiratiebron. De toegewezen ster werd Intan genoemd (het Maleise woord voor diamant), terwijl de planeet die hier omheen draait Baiduri is gedoopt, het Maleise woord voor opaal. Laten we nog de keuze van één land benoemen voordat we gaan afronden, want ik kan ze moeilijk alle 112 doen. Nou ja, dat kan wel, maar daar heb ik geen tijd voor 😛

We kiezen voor Tunesië, waar de toegewezen ster Chechia is genoemd (een rode hoed door zowel door mannen als vrouwen gedragen kan worden) en de planeet Khoma, een populaire amulet in de vorm van een hand. Wat vinden jullie van deze namen? Goed gekozen of niet? En zo niet, waarom? Los hiervan wil ik van de gelegenheid gebruik maken om iedereen een fijne kerst toe te wensen en laten we van 2020 weer een fantastisch sterrenkundig jaar gaan maken!

Bizarre “suikerspin-planeten” waargenomen door de Hubble-ruimtetelescoop

Geplaatst op door Olaf van Kooten
3

Artistieke impressie van Kepler-51 en diens “suikerspin-planeten”. Credits: NASA, ESA, and L. Hustak, J. Olmsted, D. Player and F. Summers (STScI)

Ik wil even de tijd nemen om het te hebben over een “nieuwe” klasse van planeten: de zogenaamde Super-Puffy planeten. Puffy is het Engelse woord voor “opgezwollen” en dat is exact wat er met deze planeten aan de hand is. De meeste planeten uit deze klasse die we kennen draaien om één en dezelfde ster, namelijk Kepler-51 – maar liefst drie stuks! Deze zijn in 2012 ontdekt door de Kepler-ruimtetelescoop, hoewel pas in 2014 werd vastgesteld dat deze planeten een uitzonderlijk lage dichtheid hebben, vergelijkbaar met dat van een suikerspin.

Nieuwe Hubble-waarnemingen hebben nu de grootte en omvang van deze planeten nog beter vastgesteld, waarbij hun “super-opgezwollen” aard is bevestigd. De planeten wegen niet meer dan enkele aardemassa’s, maar hebben allemaal een opgeblazen dampkring van waterstof en helium die ze weinig kleiner dan Jupiter maakt. Dat betekent dat deze planeten op een afstandje eruit zien als gasreuzen, maar in werkelijkheid honderd keer minder massa hebben dan Jupiter!

Onderzoekers hebben ook geprobeerd om te bepalen of de dampkring van deze planeten water bevat, maar helaas is het niet mogelijk gebleken om een spectrum te verkrijgen. Vermoedelijk komt dit door hoge wolken in de atmosfeer van deze planeten, die het “signaal” van waterabsorptie simpelweg tegenhouden. Het is helaas iets dat (veel te) vaak voorkomt in de sterrenkunde, hoewel meestal een stuk dichter bij huis: het is te bewolkt!

De grootte van de planeten bij Kepler-51 vergeleken met die in het zonnestelsel. Credits: NASA, ESA, and L. Hustak and J. Olmsted (STScI)

Maar goed, hoe zijn deze planeten ontstaan? Wel, vermoedelijk voorbij de zogenaamde “sneeuwlijn”, het punt waarop ijzige materialen kunnen overleven. Vervolgens zijn de planeten naar binnen gemigreerd voordat ze voldoende massa konden verzamelen om een echte gasreus te worden. In de toekomst (ongeveer een miljard jaar) zal de binnenste planeet (Kepler-51b) een kleinere en hetere versie van Neptunus gaan worden, terwijl Kepler-51d vermoedelijk een planeet van lage dichtheid zal blijven – althans, volgens de huidige modellen van planetaire evolutie.

Hoe dan ook, deze planeten zijn heel bijzonder en compleet anders dan de planeten in het zonnestelsel en hiermee vormt het Kepler-51 stelsel een mooi “laboratorium” om onze theorieën van planeetvorming te testen.

Bron: NASA

Boeing’s Starliner capsule is geland in New Mexico na ingekorte testvlucht

Geplaatst op door Arie Nouwen
Beantwoorden

Credit: (NASA/Aubrey Gemignani)

De onbemande CST-100 Starliner is vanmiddag om 14.58 uur Nederlandse tijd geland met drie grote parachutes in de woestijn bij White Sands Space Harbor in New Mexico. Hij keerde terug van een driedaagse vlucht, die zes dagen korter was dan eigenlijk de bedoeling was. De bedoeling van de Orbital Flight Test (OFT) was dat de Starliner eigenlijk aan het internationale ruimtestation ISS zou worden gekoppeld, maar vanwege problemen met de interne klok ná de lancering afgelopen vrijdag was die koppeling van de baan. Hieronder van de videobeelden van de landing.

Boeing gaat nu de capsule onderzoeken om te kijken waarom het niet gelukt is om het ISS te bereiken. Het is nog onduidelijk of er bij een volgende test van de Starliner astronauten aan boord mogen gaan. Hieronder een tweet van de NASA over de landing.

Bron: Space.com.

De winter is begonnen – iedereen een gelukkig solstitium!

Geplaatst op door Arie Nouwen
Beantwoorden

Credit: Pixabay / Pixel2013.

Vandaag om 05.19 uur is officiëel de winter begonnen, de astronomische winter welteverstaan – de weerkundige winter was 1 december al begonnen. Op dat moment bereikte het middelpunt van de zon haar grootste zuidelijke declinatie (-23 graden, 26 boogminuten en 10 boogseconden) en bevond ‘ie zich recht boven de Steenbokskeerkring, de keerkring ten zuiden van de evenaar. Dat moment noemt men de zonnewende of ‘wintersolstitium’. Dat woord solstitium heeft een Latijnse oorsprong en betekent ‘zonnestilstand’ (stilstand in declinatie). Met het bereiken van het meest zuidelijke punt is voor het noordelijk halfrond de kortste dag van het jaar aangebroken, dat wil zeggen dat tussen zonsopkomst en zonsondergang de kortste tijd zit. Het betekent niet dat vandaag de meest late zonsopkomst en de meest vroege zonsondergang van het jaar plaatsvinden — dat gebeurt rond de 31e respectievelijk 8e december. Dit heeft te maken met het feit dat de zon niet precies om 12.00 uur ‘s middags exact door het zuiden gaat en dat komt weer door het feit dat de baan van de Aarde om de zon niet precies cirkelvormig is. Daardoor beweegt de Aarde in de winter iets sneller in haar baan dan in de zomer. Vanaf vandaag gaat ‘t weer richting de zomerwende – via de lente-equinox welteverstaan – en worden de dagen op het noordelijk halfrond langer en op het zuidelijk halfrond juist korter. Iedereen een gelukkige wintersolstitium toegewenst! Bron: Sterrengids 2019.

Starliner-capsule van Boeing komt na lancering in verkeerde baan en zal niet aan het ISS koppelen

Geplaatst op door Arie Nouwen
1

De lancering van Boeing’s Starliner CTS-100 afgelopen vrijdag. Credit: NASA/Glenn Benson

De bedoeling was dat de Starliner CST-100 capsule van Boeing dit weekend zou koppelen aan het internationale ruimtestation en dan nuttige voorrraad voor de bemanning daar zou afleveren. Maar het liep anders. De commerciële Starliner-capsule, die uiteindelijk ook astronauten moet gaan vervoeren (net als de Dragon capsule van concurrent SpaceX), is na de lancering vrijdag in een verkeerde aardbaan terecht gekomen. Om 12.36 uur Nederlandse tijd steeg ‘ie op met een Atlas V-N22 raket van United Launch Alliance vanaf SLC-41 op Cape Canaveral Air Force Station in Florida voor een onbemande testvlucht – een ‘Orbital Flight Test‘ (OFT) zoals het heet. De lancering zelf ging prima, maar er was iets aan de hand met het boordsysteem dat de tijd bijhoudt, de klokken van de capsule waren niet goed gesynchroniseerd, waardoor de motoren te lang bleven branden en de capsule veel meer brandstof verbruikte, dan de bedoeling was. Daardoor kon de Starliner niet meer in de juiste baan komen om richting het ISS te koersen. Daarop is besloten dat een koppeling met het ISS van de baan is. Wel gaat men kijken hoe de capsule in z’n huidige, stabiele baan functioneert. De capsule zal nu zes dagen eerder landen dan de bedoeling was, mogelijk al morgen, zondag 22 december om 14.30 uur Nederlandse tijd. Hij zal dan gaan landen in White Sands, New Mexico (VS). Hieronder videobeelden van de lancering.

Bron: NASA Spaceflight.

Foto van superzwaar zwart gat M87* is wetenschappelijke doorbraak van het jaar

Geplaatst op door Arie Nouwen
Beantwoorden

De iconische eerste foto van een zwart gat, M87*, gemaakt met de EHT. (c) EHT Collaboration.

Het Amerikaanse tijdschrift Science heeft de foto die met de Event Horizon Telescope (EHT) gemaakt is van het superzware zwarte gat M87* (alias Powehi) in het centrum van het elliptische sterrenstelsel M87 uitgeroepen tot wetenschappelijke doorbraak van het jaar. Aan de totstandkoming van die foto werkten meer dan 200 sterrenkundigen mee, onder andere het EHT-team van de Universiteit van Nijmegen, dat onder leiding staat van Heino Falcke – hij vertelde er deze week nog over op het Gala van de Sterrenkunde in Leiden. Het zwarte gat is 6,5 miljard zonsmassa zwaar en staat in het centrum van M87, op 55 miljoen lichtjaar van de aarde. De foto werd voor het eerst op die historische 10e april van dit jaar wereldwijd getoond, onder andere door Heino Falcke in Brussel, waar wij ook bij waren.

Een simulatie van het gas dat rondom M87* draait. Rondom de schaduw van het zwarte gat bevindt zich een heldere ring van licht, vanuit z’n rotatiepolen stromen groene slierten van energieke straalstromen. Credit: LIA MEDEIROS/CHI-KWAN CHAN/DIMITRIOS PSALTIS/FERYAL OZEL/UNIVERSITY OF ARIZONA/INSTITUTE FOR ADVANCED STUDY

“Het was een uitstekend jaar voor de wetenschap, maar wat kan er nou nog wonderlijker zijn dan het zien van een zwart gat? Het klinkt bijna magisch, maar het was een knap staaltje van teamwork en technologie“, aldus Tim Appenzeller, nieuwsredacteur bij Science. Bron: AAAS.

Marine piloot UFO video ‘Tic Tac’ verbreekt na 15 jaar stilzwijgen

Geplaatst op door Angele van Oosterom
19

Chad Underwood is de voormalig Marine piloot die tijdens het uitoefenen van zijn functie vanuit zijn Super Hornet F-18 straaljager de beroemde Tic Tac of FLIR1 video schoot van een vermeende UFO boven de Stille Oceaan in 2004. Na 15 jaar gezwegen te hebben heeft hij recent in een interview met New York magazine de stilte doorbroken. Underwood opereerde destijds vanaf de gevechtscarrier de USS Nimitz die op trainingssessie was. Ongewone objecten waren door de USS Nimitz, welke zich die dag, de 14de november, zo een 100 km ten westen van San Diego bevond, al dagen in het vizier. Men omschreef het object als witachtig van kleur,  langwerpig zonder vleugels of ramen. Underwood steeg die dag op vanaf het schip. Chad Underwood’s interview werd donderdag 19 december j.l. gepubliceerd.* Hieronder een samenvatting. Lees verder →