Voor de tweede keer ooit heeft de mensheid asteroïdemonsters naar de aarde gebracht. Een kleine capsule met stukjes steengruis van de near-earth asteroïde Ryugu landde gisterenmiddag (5 december) in het afgelegen en ruige Woomera Prohibited Area, ongeveer 500 kilometer ten noordwesten van de Zuid-Australische hoofdstad Adelaide. Eerder zaterdag koppelde de capsule los van de Japanse ruimtesonde Hayabusa2, die nu doorvliegt naar een volgende planetoïde. Iets voor 18.30 uur (Nederlandse tijd) betrad de capsule de atmosfeer en kort daarna kwam de bevestiging binnen dat de parachute van het object succesvol was uitgeklapt. De capsule werd omstreeks 20.30 uur gevonden en opgehaald. JAXA gaat nu over op het wetenschappelijke onderzoek van het gruis. Hayabusa2 werd gelanceerd in december 2014 en kwam in juni 2018 aan bij de planetoïde Ryugu. In februari en juli van 2019 haalde de sonde bodemmonsters van het ruimterotsblok, waarna de monsters in een speciale capsule geborgen, aan de terugreis naar aarde begonnen.
Recent heeft het Russische bedrijf RKK Energia Corporation, dat modules voor het ISS bouwt, een voorstel gedaan voor een nieuw orbitaal ruimtestation dat in de tweede helft van dit decennium in een aardebaan gelanceerd moet worden. Het nieuw te ontwerpen ruimtestation zou in twee orbitale inclinaties – resp. 72 en 98 graden – een baan om de aarde beschrijven en hiermee een volledige monitoring van het aardoppervlak, in het bijzonder van de Arctische regio, kunnen doen. Het voorstel van RKK Energia zou ingediend zijn bij de Russische Academie van Wetenschappen, aldus de Sputnik nieuwsite. Lees verder →
Vanaf 2 december j.l. is de nieuwe sciencefiction serie ‘Alien Worlds’ te zien op Netflix. Onder is de trailer te bekijken. In het eerste seizoen wordt de vraag; is er leven op andere planeten? wederom gesteld en worden vreemde werelden voorgesteld. De serie past de levenswetten van de aarde toe op de rest van de Melkweg en combineert wetenschappelijke feiten en fictie om leven op andere planeten uit te beelden. Hiervoor gaat men over de hele wereld om kennis te maken met wetenschappers, als (exo)biologen en planetair astronomen, die speculeren over leven op andere planeten en welke vorm deze mogelijk aannemen. Lees verder →
Gisteren hadden we de bekendmaking van de nieuwste sterrendatabase van ruimtetelescoop Gaia, die onder andere het samenkomen en uiteengaan van de Magelhaense wolken en de versnelling van onze zon in haar beweging door de Melkweg laat zien. Maar er is afgelopen week meer interessants op dat vlak gebeurd:
Ten eerste is daar de Australian Square Kilometre Array Pathfinder (ASKAP), die nu in totaal 83% van de in Australië zichtbare sterrenhemel in kaart heeft gebracht. In het EM-gebied van de lange radiogolven hebben ze met ASKAP maar liefst drie miljoen sterrenstelsels heel nauwkeurig in kaart gebracht. Dat leverde 13,5 exabyte aan ruwe data op en in gefilterde vorm 70 miljard pixels, 903 afbeeldingen en 26 bruikbare terabyte. Van de drie miljoen sterrenstelsels die ze met ASKAP zagen waren één miljoen nooit eerder gezien.
Credit: CSIRO
En de bonusvraag bij deze catalogus van drie miljoen sterrenstelsels is hoe lang ze er over deden om die allemaal nauwkeurig in kaart te brengen. Het antwoord zal je verbazen: slechts 300 uur! Hier is de catalogus in te zien. Een vakartikel over het maken van de kaart is verschenen in de Publications of the Astronomical Society of Australia. Bron: CSIRO.
Ten tweede hebben ze met project genaamd SEDIGISM (Structure, Excitation and Dynamics of the Inner Galactic Interstellar Medium) vanuit Chili met de APEX telescoop de Melkweg bestudeerd en die driedimensionaal in kaart gebracht. Hieronder zie je de kleurrijke kaart die dat heeft opgeleverd.
Credit: Ana Duarte-Cabral, Alex Pettitt, and James Urquhart
Met die 12 meter APEX telescoop, die in het submillimeter-gebied van het spectrum kan kijken, werden tussen 2013 en 2017 – ietsje langer dan ze er bij ASKAP over deden – meer dan 10.000 koude interstellaire moleculaire gaswolken gefotografeerd en van hun verdeling werd een driedimensionale kaart gemaakt. Hier het vakartikel daarover, verschenen in the Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. Bron: Phys.org.
Deze week reikt het NWO-domein Exacte en Natuurwetenschappen (ENW) voor het eerst vijf nieuwe wetenschappelijke prijzen uit. De NWO Diversity Initiative Award gaat naar het Altair-project van de Amsterdamse sterrenkundige Sera Markoff. Het internationale sterrenkundige outreachproject IAU100 heeft de NWO Communication Award gewonnen. De winnaars worden door de jury gezien als een inspiratie op het gebied van maatschappelijke impact, team science, excellente wetenschap, diversiteit en communicatie. De prijzen hebben tot doel wetenschappers te belonen die zich hiervoor inzetten en anderen hiertoe te inspireren. Elf winnaars ontvangen in totaal € 350.000.
Altair-activiteit op het dak van de bètafaculteit van de UvA. Credit: UvA.
Altair+
Altair is een project waarbij basisschoolleerlingen kennis maken met astronomie en natuurkunde. De Diversity Initiative Award is bedoeld voor initiatieven die de diversiteit binnen het veld vergroten. Initiatiefnemer prof. dr. Sera Markoff (Universiteit van Amsterdam) ontvangt € 50.000 om te besteden aan het project. Markoff wil met de prijs Altair+ opzetten. “Het plan is om met een team studenten en vrijwilligers nieuwe activiteiten te ontwikkelen voor scholieren in het voortgezet onderwijs, ook op het Science Park in Amsterdam. We willen contact houden met de Altair-“graduates” van de basisschool, door jaarlijkse activiteiten te organiseren, waarbij ook andere scholieren uit de buurt en hun ouders worden betrokken. Dit is een stap op de weg naar een ‘pre-academisch’ programma. Hopelijk gaan zo meer studenten met een niet-westerse achtergrond op het Science Park studeren!”
De jury is onder de indruk van de manier waarop het project de bètawetenschappen onder de aandacht weet te brengen binnen diverse gemeenschappen. Kinderen met verschillende etnische achtergronden krijgen les door wetenschappers van de UvA, en ook hun ouders worden betrokken bij verschillende activiteiten op de universiteitscampus. Met dit project worden 140 kinderen per jaar bereikt. De jury vindt het noemenswaardig dat dit initiatief is opgezet door Markoff naast haar reguliere werk als hoogleraar theoretische astrofysica.
IAU-president Ewine van Dishoeck en Koning Willem-Alexander op het Gala van de Sterrenkunde op 17 dec 2019 in Leiden. Credit: IAU.
IAU100
Voor het eeuwfeest van de Internationale Astronomische Unie (IAU100) zijn in 2019 wereldwijd activiteiten en projecten georganiseerd, ook in Nederland, met als doel het belang van de astronomie te promoten. Via ruim 5.000 activiteiten in 143 landen zijn naar schatting circa 100 miljoen mensen bereikt.
Over IAU100 zegt de jury dat het project op een innovatieve manier een breder publiek heeft weten te bereiken. De jury is ook onder de indruk van de inclusiviteit. De initiatiefnemers van IAU100 hebben zich nadrukkelijk gericht op diversiteit en op landen waar wetenschappelijke kennis mensen moeilijker bereikt. Het initiatief is opgezet door teammanager Pedro Russo en teamleden Jorge Rivero González, Bethany Downer, Lina Canas en Marieke Baan. Het aan de prijs verbonden geldbedrag van € 10.000 is bedoeld voor wetenschapscommunicatie en zal worden gebruikt voor een nieuw outreachproject in het kader van de Internationale Astronomische Unie. Bron:
Ik zag zojuist deze schokkende video voorbij komen van het ineenstorten van de Arecibo radiotelescoop op Puerto Rico, afgelopen dinsdag. Onder andere vanuit een drone gefilmd. Niet leuk om te zien.
Credit: Arecibo Observatory and the National Science Foundation. Bron: In the Dark.
Jawel, daar is ‘ie weer: ook in het gedenkwaardige coronajaar 2020 organiseren we de Astro Top-25, de zevende keer dat we ‘m doen! Vanaf 2014 hebben we ieder jaar in december de Astro Top-25, een top 25 van muzieknummers die op de een of andere manier iets te maken hebben met astronomie of ruimtevaart. Het kan zijn dat er in de titel een verwijzing is naar bijvoorbeeld de zon, planeten of sterren of dat de band of de zanger(-es) een link heeft met astronomie of ruimtevaart. We vragen hierbij aan alle lezers van de Astroblogs om een persoonlijke top-5 in te vullen van hun favoriete astronomische muzieknummers. Dat kan door vijf artiesten en de titel van het nummer in te vullen en onderaan op de zendknop te drukken.
Je kunt voor inspiratie gebruik maken van de nummers uit de Top-2000 en de Astro Top-25 van 2015, Astro Top-25 2016 en Astro Top-25 2017, Astro Top-25 2018 en de Astro Top-25 2019, maar je kunt ook geheel andere nummers inbrengen. Als de link met astronomie of ruimtevaart niet uit de titel blijkt wil ik je vragen je keuze eronder toe te lichten – bij #6. Het indienen van je top-5 kan tot en met Tweede Kerstdag, 26 december a.s. om 24.00 uur. Op oudjaarsdag, donderdag 31 december zullen we de uitslag van de Astro Top-25 2020 bekendmaken, samengesteld op basis van de door jullie ingediende top-5’s! Let op: je moet vijf verschillende nummers invullen. Dezelfde artiest mag wel. Let ook op de puntentelling: ieders nummer 1 krijgt 5 punten, nummer 2 4 punten, nummer 3 krijgt 3 punten, enzovoorts. Zet dus op jouw nummer 1 het nummer dat je het mooist vindt, dat voor jou letterlijk tot de sterren reikt. Succes ermee! De klok gaat nu in.
Sterrensporen. Deze afbeelding toont van 40.000 sterren in onze Melkweg hoe snel ze bewegen in 400.000 jaar. De afbeelding is gemaakt met gegevens van de Europese ruimtetelescoop Gaia. (c) ESA/Gaia/DPAC [CC BY-SA 3.0 IGO]
De nieuwste sterrendatabase van ruimtetelescoop Gaia toont onder andere het samenkomen en uiteengaan van de Magelhaense wolken en de versnelling van onze zon in haar beweging door de Melkweg. Verder zijn nu van alle 330.000 sterren die zich binnen 325 lichtjaar van de aarde bevinden veel meer gegevens bekend en kunnen sterrenkundigen voor het eerst goed vanaf de aarde naar de buitenkant van de Melkweg kijken. Dat maakte een internationaal team van onderzoekers vanochtend om 10.00 uur bekend.
De onderzoekers, onder wie een aantal Nederlanders, mochten als eerste de gegevens analyseren omdat ze meewerkten aan het geschikt maken van de informatie voor de sterrenkundegemeenschap.
Dansende Magelhaense wolken. Deze afbeelding toont jonge sterren die van de kleine Magelhaense wolk (rechts) bewegen naar de grote Magelhaense wolk (midden). (c) ESA/Gaia/DPAC [CC BY-SA 3.0 IGO]
Magelhaense wolken
Amina Helmi (Kapteyn Instituut, Rijksuniversiteit Groningen) was onder andere betrokken bij het onderzoek naar de dansende Magelhaense wolken, twee kleine buursterrenstelsels van onze Melkweg. “We kunnen nu de snelheden en de positie van de sterren in de Kleine en Grote Magelhaense wolk nauwkeurig bepalen. Daardoor kunnen we afleiden dat ze eerst naar elkaar zijn bewogen en daarna weer van elkaar zijn verwijderd. Tijdens deze dans pikten ze sterren van elkaar.”
Dubbelsterren. Ruimtetelscoop Gaia heeft van 1,8 miljard sterren in onze Melkweg onder andere de snelheid gemeten. Deze afbeelding toont tientallen sterren. De blauwe pijl geeft de snelheid van de ster weer. Duidelijk is dat de twee middelste sterren met dezelfde snelheid bewegen. Dit is een zogeheten dubbelstersysteem. (c) ESA/Gaia/DPAC [CC BY-SA 3.0 IGO]
Van binnen naar buiten
Met de nieuwste gegevens kan beter vanuit onze positie in de Melkweg naar buiten worden gekeken. Het mooie van het kijken naar het zogeheten galactische anti-centrum is dat de beweging van de sterren aan de hemel direct aangeeft hoe sterren door de ruimte bewegen. Eduardo Balbinot (Kapteyn Instituut, Rijksuniversiteit Groningen) vult aan: “Met de nieuwe gegevens kunnen we laten zien dat de schijf van de Melkweg zo’n 10 miljard jaar geleden veel kleiner was dan nu. We hadden al wel het vermoeden, maar nu kunnen we het hardmaken.”
Over Gaia
De Europese ruimtesatelliet Gaia mat inmiddels van 1,8 miljard sterren in onze Melkweg en onze buursterrenstelsels de snelheid en de positie. Daarmee kan onder andere een 3D-kaart van onze Melkweg worden gemaakt. Ook leveren de gegevens informatie op over de samenstelling, de vorming en de evolutie van ons sterrenstelsel en onze naaste buren. Gaia werd in 2013 gelanceerd. De eerste portie gegevens kwam in 2016 vrij. De tweede verzameling volgde in 2018. Het eerste deel van de derde partij is vandaag uitgekomen. De publicatie van het complete derde data-archief staat gepland voor 2022.
Hieronder een video die gaat over de 300.000 sterren die zich dicht bij de aarde bevinden. De video toont onder andere dubbelsterren en de sterrenhoop Hyaden. Aan het eind zoomt de video uit en is de hele Melkweg met meer dan 200 miljard sterren zichtbaar. De 300.000 sterren in onze buurt zijn dan nog maar een kleine gele stip. (c) ESA/Gaia/DPAC [CC BY-SA 3.0 IGO]
Anthony Brown (Universiteit Leiden) is hoofd van de Europese Gaia Data Processing and Analysis Consortium (DPAC), het consortium dat de gegevens klaarmaakt voor de database. “Oorspronkelijk was het idee om alle informatie van data release 3 in een keer in 2022 naar buiten te brengen. We hebben besloten om het eerste deel met gegevens al eerder beschikbaar te maken, want het is zonde om de sterrenkundigen te laten wachten op deze schat aan informatie.”
Hieronder tenslotte een video die toont hoe de sterren in de Magelhaense wolken bewegen en hoe de Magelhaense wolken zich in hun geheel verplaatsen. Op het eind is te zien dat er vanuit de kleine Magelhaense wolk sterren bewegen naar de grote Magelhaense wolk. (c) ESA/Gaia/DPAC [CC BY-SA 3.0 IGO]
De CMB, waargenomen door Planck. (Credit: ESA/Planck)
In 2005 kwamen twee natuurkundigen – Stephen Hsu (University of Oregon) en Anthony Zee (University of California) – met een opmerkelijke suggestie: áls er een schepper van het universum is zou die een boodschap in de vorm van een binaire code kunnen hebben gestopt in de kosmische microgolf-achtergrondstraling (Engels: cosmic microwave background, CMB), de in 1964 ontdekte straling die dateert van 380.000 jaar na de oerknal. Als een soort van kosmisch reclamebord (‘billboard’), dat vanaf ieder punt in het heelal zichtbaar is, zou de CMB het ideale middel zijn om intelligent leven waar dan ook dezelfde boodschap mee te geven – zie m’n blog uit 2006 daarover. Hier het artikel van Hsu en Zee, dat ze heel toepasselijk de titel Message in the Sky gaven.
Enter de sterrenkundige Michael Hippke (Sonneberg Observatory in Duitsland en Breakthrough Listen in de VS). Hij heeft de handschoen van Hsu en Zee opgepakt en is gedoken in de gegevens van de CMB, zoals minutieus waargenomen door de satellieten WMAP en daarna Planck. Met die satellieten zijn de temperatuursvariaties in de CMB gemeten, gebieden die iets warmer of kouder zijn dan de gemiddelde temperatuur van de CMB, 2,72548±0,00057 K. Hipke slaagde erin om die minieme temperatuursvariaties om te zetten in een reeks binaire getallen, 1000 nullen en enen. De eerste 500 bits van die reeks zien er zo uit:
Credit: M.Hippke.
De zwarte bits zijn die waarvan de gegevens van WMAP en Planck overeenkwamen, met een betrouwbaarheid van 90%, bij de roodgekleurde bits was er verschil tussen WMAP en Planck en daarbij koos Hippke voor de gegevens van Planck (die moderner was dan WMAP), met een betrouwbaarheid van 60%. Vervolgens ging Hippke de reeks van bits proberen te vertalen in een zinnige boodschap, onder andere met behulp van de ‘On-Line Encyclopedia of Integer Sequences’. Maar wat hij ook probeerde, er kwam niets zinnig uit, ook niet als de 0-en en 1-en werden omgedraaid. Zo vatte Hippke z’n onderzoek samen:
“We may conclude that there is no obvious message on the CMB sky. Yet it remains unclear whether there is (was) a Creator, whether we live in a simulation, or whether the message is printed correctly in the previous section, but we fail to understand it.”
Hier het artikel van Hippke, dat op de ArXiv te vinden is. Bron: Science Alert.
Een panoramafoto gemaakt door de Chang’e 5 lander. Geen idee trouwens waar dat Moiree patroon vandaan komt. Credit: CNSA/CLEP.
De Chinese lander Chang’e-5 is gisteren succesvol geland op de maan. Chang’e-5 moet voor het eerst sinds 1976 maanstenen naar de aarde sturen, waarmee China na de VS en Sovjet-Unie het derde land is dat maanstenen naar de aarde brengt.
China had vooraf niet bekend gemaakt wanneer de landing zou plaatsvinden. Het ruimtevaartuig kwam dinsdag 1 december om 16.13 uur Nederlandse tijd neer op de geplande landingsplaats, de vulkanische formatie Mons Rümker in Oceanus Procellarum, de Oceaan der Stormen. Het materiaal aan de oppervlakte is op die plek minder oud dan in de gebieden waar de Apollo-missies in de jaren 60 en 70 zijn geland. Planeetwetenschappers hopen daardoor een completer beeld te krijgen van de maan. Hieronder een kaart met daarop de plek waar Chang’e-5 geland is.
Credit: CNSA
De maanmissie bestaat uit een maanorbiter, lander met stijgraket en re-entrycapsule. De lander is op 24 november gelanceerd en na een serie manoeuvres losgekoppeld van een module die in een baan om de maan blijft. Volgens plan gaat Chang’e-5 twee dagen gruis opscheppen en in het oppervlak boren om in totaal 2 kilo maanmateriaal in de lander op te slaan.
Daarna wordt de opstijgtrap met de maanmonsters gelanceerd – volgens de planning donderdag a.s. om 16.10 uur – om weer aan te koppelen bij de servicemodule in een baan om de maan. De maanstenen worden dan overgebracht naar een hittebestendige terugkeercapsule die de kostbare vracht naar aarde brengt. Half december moet de capsule neerkomen in een gebied in de Chinese autonome regio Binnen-Mongolië.
De landing van Chang’e-5 is China’s derde succesvolle maanlanding. Eerder landden Chang’e-3 bij Mare Imbrium en Chang’e-4 in een krater op de achterkant van de maan. Die twee landers hadden een robotwagentje bij zich en zijn nog steeds actief.
Hieronder een tweet met beelden van de landing.
YOU GUYS! HERE IT IS!!
Video of the descent and landing of the Chang’e-5 spacecraft, which touched down in the basaltic plains of Oceanus Procellarum on the lunar nearside yesterday.
