Maandelijks archief: januari 2021

Royal Astronomical Society eert team achter foto zwart gat met 2021 Group Achievement Award

Geplaatst op door Arie Nouwen
Beantwoorden

Credit: Event Horizon Telescope (EHT)-collaboratie.

De Event Horizon Telescope (EHT)-collaboratie [1]Bij het project zijn astronomen betrokken van de Radboud Universiteit (groep Heino Falcke), de Universiteit van Amsterdam (groep Sera Markoff), de Universiteit Leiden, de NOVA-submm-groep aan de … Continue reading heeft de 2021 Royal Astronomical Society Group Achievement Award toegekend gekregen. In april 2019 presenteerde het EHT-team de eerste foto van de schaduw van een zwart gat. De EHT is een array van telescopen, die met behulp van de techniek die Very Long Baseline Interferometry (VLBI) heet, een virtuele radiotelescoop vormt met een schoteldiameter ter grootte van de aarde. Door acht radiotelescopen te koppelen bereikte het team een ongekende gevoeligheid en resolutie bij de opname van het superzware zwarte gat in het centrum van sterrenstelsel M87.

In de toelichting op het toekennen van de prijs schrijft de Britse Royal Astronomical Society (RAS): “De eerste afbeelding van een zwart gat heeft al miljoenen mensen geïnspireerd, en zal dat blijven doen. De afbeelding vormt een belangrijke mijlpaal in menselijke vindingrijkheid en wetenschappelijke inspanning, en opent op ongekende wijze deuren naar nieuw onderzoek aan de fysica van roterende gasschijven rond superzware zwarte gaten. De totstandkoming van de EHT was een ongekende en formidabele uitdaging, en werd alleen mogelijk gemaakt door decennialange inspanning en toewijding van dertien instituten en ruim 340 onderzoekers. Dit is een van de mooiste voorbeelden van een prestatie die voortkomt uit nauwe samenwerking tussen onderzoekers van over de hele wereld.”

Heino Falcke (hoogleraar astrodeeltjesfysica en radioastronomie aan de Radboud Universiteit, en een van de grondleggers van de EHT) is blij met de toekenning: “op een moment dat de wereld uit elkaar lijkt te vallen is het een belangrijk signaal dat de RAS een wetenschappelijk resultaat erkent waarbij de wereld letterlijk samen moest komen om te bereiken wat onbereikbaar leek, en te zien wat onzichtbaar leek.”

Het zwarte gat M87*. Credit: EHT Collaboration.

EHT-directeur Huib-Jan van Langevelde (JIVE en hoogleraar galactische radiosterrenkunde in Leiden) voegt daaraan toe: “We zijn zeer vereerd dat zo’n gerenommeerd gezelschap ons werk eert, dat op de grens ligt van wat technologisch mogelijk is. Het is een inspiratie voor ons team om door te gaan met het leveren van fundamenteel wetenschappelijke resultaten in onderzoek aan zwarte gaten.”

Sera Markoff (hoogleraar theoretische hoge-energie-astrofysica aan de Universiteit van Amsterdam, en vicevoorzitter van de wetenschappelijke raad van de EHT): “We zijn verheugd dat een belangrijk instituut als de RAS erkent dat steeds meer baanbrekende wetenschap grote internationale teams nodig heeft. Het is prachtig dat deze prijs ook de jonge onderzoekers erkent, die vaak cruciale bijdragen aan de analyse hebben geleverd.”
De RAS reikt de Group Achievement Award uit voor buitengewone prestaties door grote consortia in alle deelgebieden van de astronomie. Eerdere winnaars zijn het Planck-team in 2018 en het LIGO-team in 2017.

Het team dat de eerste foto van een zwart gat maakte, grossiert in prijzen en eervolle vermeldingen. Eerder won het bijvoorbeeld al de Breakthrough prize, de ‘Oscar van de wetenschap’ en stond het in de eindejaarslijst van het tijdschrift Time. Ook kreeg het EHT-team de Bruno Rossi-prijs 2020 van de American Astronomical Society. Bron: Astronomie.nl.

References[+]

References
↑1 Bij het project zijn astronomen betrokken van de Radboud Universiteit (groep Heino Falcke), de Universiteit van Amsterdam (groep Sera Markoff), de Universiteit Leiden, de NOVA-submm-groep aan de Rijksuniversiteit Groningen, en JIVE. Zij maken samen deel uit van de BlackHoleCam-onderzoeksgroep. Dit project ontving in 2013 een €14 miljoen Synergy Grant van de European Research Council. Heino Falcke (Radboud Universiteit) is de Prinicple Investigator, samen met co-PI’s Luciano Rezzolla (Goethe Universiteit Frankfurt) en Michael Kramer (Max-Planck Instituut Bonn). Partnerinstituten in BlackHoleCam zijn JIVE, IRAM, MPE Garching, IRA/INAF Bologna, SKA en ESO. Mede door deze onderzoeksbeurs is de Radboud Universiteit een van de 13 stakeholder-instituten van de Event Horizon Telescope.

Nabije bruine dwerg Luhman 16B vertoont bandenpatroon á la Jupiter

Geplaatst op door Arie Nouwen
1

Impressie van het bandenpatroon van Luhman 16B. Credit: Daniel Apai.

Sterrenkundigen van de Universiteit van Arizona hebben in de atmosfeer van Luhman 16B, een bruine dwergster op slechts 6,5 lichtjaar afstand in het zuidelijke sterrenbeeld Zeilen (Vela), banden en strepen ontdekt. Dat deden ze na onderzoek met NASA’s Transiting Exoplanet Survey Satellite (TESS). Daarmee werd het Luhman 16 systeem waargenomen, welke feitelijk uit twee bruine dwergen bestaat, Luhman 16A en 16B, 34 respectievelijk 28 keer zo zwaar als Jupiter. Met die massa zijn ze te licht om in hun kern te komen tot kernfusie, waarbij waterstof in helium wordt omgezet – het zijn in feite mislukte sterren. Daniel Apai en z’n team keken met name naar Luhman 16B en met TESS konden ze zeer nauwgezet de variaties in de helderheid meten, periodiek optredende clusters van korte piekjes (zie de afbeelding hieronder).

Credit: Apai et al.

Het oppervlak van de bruine dwerg zelf is niet met telescopen waar te nemen, maar dankzij computerberekeningen op basis van de TESS-data konden de sterrenkundigen zien dat de atmosfeer van Luhman 16B banden en strepen vertoont, net zoals het bandenpatroon van Jupiter. Kennelijk vindt er in de atmosfeer van deze bruine dwerg een zelfde circulatie plaats als in de atmosfeer van Jupiter, met winden met zeer hoge snelheden, iets dat ook overeenkomsten heeft met de straalstromen in de hogere delen van de aardse atmosfeer.

Foto van Luhman 16A en 16B, gemaakt mety WISE. Credit: NASA/JPL/Gemini Observatory/AURA/NSF .

Hier het vakartikel over de waarnemingen aan Luhman 16B, verschenen in The Astrophysical Journal. Hieronder tenslotte nog een video over de computersimulaties van de atmosfeer van Luhman 16B.

Bron: Universiteit van Arizona.

Ewine van Dishoeck ontvangt de Jules Janssen Prize 2020

Geplaatst op door Arie Nouwen
Beantwoorden

Fotocredit: Elodie Burillon

Het Franse Astronomische Genootschap SAF (Société Astronomique de France) heeft zijn internationale sterrenkundeprijs, de Jules Janssen Prize, toegekend aan de Leidse hoogleraar en IAU-president Prof. dr. Ewine van Dishoeck voor haar wetenschappelijke verdiensten.

De penning wordt vandaag aan Van Dishoeck overhandigd door Thierry Montmerle (Paris Institute of Astrophysics, en oud-secretaris van de Internationale Astronomische Unie). Vanwege de coronapandemie vindt de ceremonie online plaats.

De bekende astronoom Jules Janssen (1824-1907) was SAF-president tussen 1895 en 1897. Hij stelde onder meer deze prijs in, die sinds 1897 jaarlijks wordt uitgereikt aan afwisselend een Franse en een buitenlandse astronoom. De prijs wordt toegekend voor uitmuntend wetenschappelijk werk en voor de bijdragen aan de publieke verspreiding van sterrenkunde.

Eerder prijswinnaars zijn onder anderen Percival Lowell (1904), Max Wolf (1912), Robert Esnault-Pelterie (1930), Albert Einstein (1931), André Danjon (1950), Jean-Claude Pecker (1967), Evry Schatzman (1973), Audouin Dollfus (1993), Michel Mayor (1998), Pierre Lena (1999), Reinhard Genzel (2000) en Françoise Combes (2017).

Ewine van Dishoeck is hoogleraar in de Moleculaire Astrofysica aan de Universiteit Leiden. Sinds 2018 is zij voor drie jaar president van de Internationale Astronomische Unie (IAU). Na haar promotie in Leiden (1984) bekleedde zij wetenschappelijke posities aan de universiteiten van Harvard, Princeton en Caltech in de VS voordat ze in 1990 terugkeerde naar Leiden.

Van Dishoeck verricht pionierend werk op het gebied van de astrochemie (waarnemingen, theorie en lab-werk). Ze heeft belangrijke bijdragen geleverd aan een beter begrip van de chemie van interstellaire wolken en de vorming van sterren en planeten. Ook was zij nauw betrokken bij de ontwikkeling en het gebruik van grote waarneemfaciliteiten, zoals ALMA en Herschel. Van Dishoeck is sinds 2007 wetenschappelijk directeur van de Nederlandse Onderzoekschool voor Astronomie (NOVA).

Zij won vele prijzen, waaronder de Spinozapremie in 2000, de Albert Einstein World Award of Science in 2015 en de Kavli Prize in 2018. Daarnaast is ze gedurende haar hele carrière actief in outreach, met speciale aandacht voor de link tussen kunst en astronomie. In 2019 leidde zij de IAU 100 jaar-festiviteiten, die met ruim 5000 activiteiten in meer dan 140 landen, tientallen miljoenen mensen hebben bereikt. Bron: Astronomie.nl.

60!!!

Geplaatst op door Jan Brandt
18

60 jaar Arie!!

Lieve dames, beste heren.
Stop de kernfusie in de zon…..zet de handrem op ons zonnestelsel……gaarne een momentje even geen stervorming in de Orionnevel……..kan de Andromedanevel een dagje wachten met het zich op ons Melkwegstelsel storten….en ach, nu we toch grootschalig kosmisch bezig zijn……we zetten vandaag gewoon de expansie van ons Universum rigoureus stil……!!!
Het is namelijk een zeer heuglijke dag, daar de enige echte grandmaster of the Universe zijnde ons aller Astroblogshopman Arie vandaag de gezegende leeftijd heeft bereikt van

                                                                                                    60 jaar!!

Normaal gesproken zou dit plezante feit gevierd worden met een woestwilde hemelse orgie van een energieniveau waar menig AGN…(Active Galactic Nucleus) nog een stevig puntje aan kan zuigen…
edoch……omdat er nog steeds “iets heel vervelends kleinkriebeligs” meent te moeten rondspoken alhier op deze “pale blue dot” zal dat vandaag helaas niet lukken….maarre….we kunnen, ter compensatie en voor de leut, astrohopman Arie natuurlijk wel, op gepaste afstand, overladen met digitale felicitaties…enne…vandaar dit “hiep..hiep…hoera en zegt het voort…zegt het voort-blogje”!!

EN derhalve…. refererend aan de actualiteit….de “eerste prik” mag en kan ik je helaas niet (meer) geven enne da’s wellicht maar goed ook..hihi….maar wel bij deze de eerste welgemeende felicitaties!!

en nu maar stilletjes hopen dat de website…oeps…. niet (hmm..of wellicht juist wel!!) vastloopt vanwege een stortvloed aan gelukwensen!!

Extreem heldere ‘bolide’ vuurbal boven Zuid-China waargenomen

Geplaatst op door Angele van Oosterom
Beantwoorden

Op 23 december j.l. werd boven de Zuid-Chinese gemeentes Nangqiang, en Yushu, een enorme vuurbal waargenomen. De zeer heldere vuurbal, ook wel bolide genoemd, explodeerde in de lucht en had volgens NASA’s CNEOS (Center for Near-Earth Object Studies) een kracht equivalent aan 9,5 kt TNT. De vuurbal drong de aardse atmosfeer binnen met een duizelingwekkende snelheid van 48.000 km/h en werd door diverse skywatchers op film gezet en naderhand geregistreerd bij het IMO, het International Meteor Organisation. Vuurballen worden veroorzaakt door meteoren of andere kleine ruimterotsen die de atmosfeer van de aarde raken. Uit analyse van het CNEOS bleek dat de meteoor rond de drie meter in diameter moet zijn geweest. Lees verder →

De zon alle 366 dagen van 2020 in beeld gebracht

Geplaatst op door Arie Nouwen
Beantwoorden

Credit: ESA/Royal Observatory of Belgium

De Proba-2 is een satelliet van de Europese ruimtevaartorganisatie ESA die continu de zon in de gaten houdt. Met z’n SWAP [1]Dat staat voor de Sun Watcher using Active Pixel System detector and Image Processing. camera maakt ‘ie dagelijks foto’s van de zon en daar hebben ze bij de ESA bovenstaande selectie van gemaakt, waarop je de zon op alle 366 dagen van het jaar van 2020 ziet – jawel 366 dagen, het was een schrikkeljaar (hier de 2019 versie, daar de 2018 versie en weer hier de 2017 versie – het kan niet op). Met die SWAP camera kijkt de Proba-2 in het extreme ultraviolet deel van het EM-spectrum naar de corona, de gloeiendhete atmosfeer van de zon. Hieronder een geanimeerde versie van de foto.

via GIPHY

In 2020 startte een nieuwe cyclus van activiteit van de zon, de 25e cyclus van 11 jaar, sinds het begin van de metingen. Op de foto hierboven zie je de zon op alle 366 dagen van 2020. Begin 2020 was de zon nog rustig, maar aan het einde begon z’n activiteit toch wel toe te nemen. In november en december zie je op de zon enkele actieve gebieden van zonnevlekken verschijnen. Er zijn aanwijzingen dat komende cyclus een zeer krachtige gaat worden. Op 21 juni en 14 december was vanuit het gezichtspunt van de Proba-2 satelliet een gedeeltelijke zonsverduistering zichtbaar, welke door de SWAP camera is vastgelegd. Bron: ESA.

References[+]

References
↑1 Dat staat voor de Sun Watcher using Active Pixel System detector and Image Processing.

Thales Alenia Space gaat moederschip ‘Comet Interceptor’ ontwerpen

Geplaatst op door Angele van Oosterom
Beantwoorden

De Comet Interceptor is een komeetmissie voorgesteld door ESA in 2019. Het doel van dit uit drie delen samengestelde ruimteschip is om monsters van een langperiodieke komeet te verzamelen. ESA, die de algehele leiding heeft over het project, heeft recent Thales Alenia Space (VK) de opdracht gegeven voor het ontwerpen van het moederschip van de ‘Comet Interceptor’. JAXA gaat de twee kleinere sondes bouwen die bij de Interceptor horen. Tot nu toe zijn er slechts monsters van kortperiodieke kometen verzameld. Voor monsters van een langperiodieke komeet zal men nu een andere strategie toepassen. De ‘kosmische struikrover’ zal daarvoor in de ruimte als het ware op de ‘loer’ gaan liggen en geduldig afwachten tot er een geschikte komeet langskomt, liefst een ‘verse’ vanuit de Oortwolk. Het wachten kan tot maximaal drie jaar in beslag nemen voordat overgegaan wordt tot een rendez-vousmissie met de komeet.
Lees verder →

Een pallet van gemiddelde kleuren van wat planeten, planetoïden en manen

Geplaatst op door Arie Nouwen
1

Ik zag vandaag deze intrigerende tweet passeren:

Jawel, het zijn de ‘gemiddelde kleuren’ van enkele objecten uit het zonnestelsel, (dwerg-)planeten, planetoïden en manen. Donald Mitchell (o.a. Bell Labs) heeft de spectra van deze objecten via wat berekeningen [1]Deze berekening op basis van het spectrale albedo: sd = ML_AlbedoMoon * ML_SolarSpectrum; xyz = http://sd.XYZ(); xyz = xyz * (C_MOON_GEOM_ALBEDO / xyz.Y); rgb = xyz.RGB();  … Continue reading geconverteerd naar sRGB kleuren en daar kwam dit pallet uit. OK en dan nu de hamvraag van de dag: wat is de gemiddelde kleur van het heelal?

References[+]

References
↑1 Deze berekening op basis van het spectrale albedo:

sd = ML_AlbedoMoon * ML_SolarSpectrum;
xyz = http://sd.XYZ();
xyz = xyz * (C_MOON_GEOM_ALBEDO / xyz.Y);
rgb = xyz.RGB();
im.FillRGB(rgb);
im.WriteBMP(“Color_Moon.bmp”); Bron: Donald Mitchell.

Nobelprijswinnaar Martinus Veltman (89) overleden

Geplaatst op door Arie Nouwen
2

Veltman tijdens een Lindau meeting in 2019. Photo/Credit: Patrick Kunkel/ Lindau Nobel Laureate Meetings.

In zijn woonplaats Bilthoven is maandag de Nederlandse natuurkundige en Nobelprijswinnaar Martinus Veltman overleden. Veltman ontving in 1999 de Nobelprijs voor natuurkunde voor zijn baanbrekende bijdragen aan de deeltjestheorie.
Veltman legde in de jaren ’60 de basis voor het standaardmodel van de deeltjesfysica, een theorie waarin elementaire krachten in hun samenhang worden beschreven.

Hij was er stellig van overtuigd dat de theorie van de zwakke wisselwerking eenzelfde wiskundige structuur kon hebben als de theorie van de elektromagnetische wisselwerking. In elektromagnetische berekeningen konden oneindigheden al worden opgeheven door herdefinities, zogeheten renormalisatie. Veltman liet als eerste zien dat dat in bepaalde gevallen ook voor de zwakke wisselwerking kon.
Veltman en zijn promovendus Gerard ’t Hooft bewezen rond 1970 dat deze benadering nog veel algemener kon worden toegepast. Deze zogeheten niet-abelse ijktheorieën legden de basis voor het huidige standaardmodel voor de deeltjesfysica, waarin beide wisselwerkingen samenkomen in de elektrozwakke theorie.
De doorbraak, een van de grote momenten in de natuurkunde van de twintigste eeuw, werd uiteindelijk in 1999 met een Nobelprijs voor natuurkunde bekroond.

Martinus Justinus Godefriedus Veltman (Tini voor intimi) werd in 1931 geboren in Waalwijk als zoon van een hoofdonderwijzer. Na de oorlog studeerde hij natuurkunde in Utrecht, waar hij in 1956 afstudeerde bij professor Leon van Hove.
In 1961 vertrok hij voor een promotie naar CERN bij zijn vroegere hoogleraar en latere CERN-directeur Van Hove. Hij promoveerde daar in 1963. De jaren erna werkte hij ook enige tijd bij SLAC en de Stanford-universiteit. In 1966 werd Veltman hoogleraar theoretische natuurkunde in Utrecht, met belangstelling voor zowel theorie als experiment. In die tijd stond hij ook aan de wieg van deeltjesinstituut Nikhef.
In 1981 werd Veltman hoogleraar aan de Universiteit van Michigan in Ann Arbor, waar hij tot zijn emeritaat in 1996 werkte. Daarna keerde hij terug naar Nederland, waar hij nog geregeld lezingen en college’s gaf. In 2001 kreeg hij een ereprofessoraat van de Universiteit van Amsterdam.
Veltman publiceerde in 2004 een populair-wetenschappelijk boek Feiten en mysteries uit de deeltjesfysica (Veen) over zijn vakgebied. Ook is Asteroïde 9492 Veltman naar hem vernoemd. Bron: Nikhef.

Grootschalig biomedisch onderzoek onder astronauten geeft meer inzicht in biologische gevaren bij bemande ruimtevaart

Geplaatst op door Angele van Oosterom
2

Nanotechnologie, tweelingstudie en het verouderingsproces waren enkele centrale thema’s in een groot onderzoek naar de biologische gevaren van de ruimtevaart. Maar liefst 59 astronauten en 200 moleculair- cel- en nanobiologen waren bij dit onderzoek betrokken, resulterend in 29 wetenschappelijke artikelen, gepubliceerd in verscheidene journals, waaronder Cell, CellReports, iScience en Cells and Patterns.* De betrokken partijen waren NASA’s GeneLab en Ames, het ISS National Laboratory, de farmaceuten Novartis en Eli Lilly, alsook de universiteiten van Californië (San Francisco), Colorado en diverse onderzoeksinsituten waaronder het Instituto Italiano di Tecnologia te Pontedera en het Houston Methodist Research Institute. Onderstaand belicht ik er een zestal m.b.t. DNA, medicijndistributie door nanobuisjes, en fysieke aandoeningen waar elke astronaut mee te maken krijgt als botontkalking en spiermassaverlies.

Lees verder →