Onderzoekers van de Universiteit van British Columbia hebben bijgedragen aan de ontdekking van 15.000 nieuwe potentiële sterke zwaartekrachtlenzen – de grootste verzameling van deze kosmische instrumenten die sterrenkundigen helpen bij het onderzoeken van donkere materie. De eerste grote gegevensvrijgave (DR1) van de Euclid-ruimtetelescoop van de Europese Ruimtevaartorganisatie (ESA) omvat 1,7 miljoen gigabyte aan data. Een analyse door een internationaal consortium van meer dan 2000 wetenschappers heeft op basis van 13 maanden aan waarnemingen meer dan 900 miljoen sterrenstelsels en 60 miljoen quasars (de uiterst heldere kernen van verre sterrenstelsels) in kaart gebracht, verspreid over bijna 5% van de totale nachtelijke hemel.

Een collage van negen close-upopnames van zwaartekrachtlenzen tegen een zwarte achtergrond. De bovenste zes tonen grotendeels ronde of ovale vormen met heldere, crèmewitte of goudkleurige centra. Sommige vertonen lichtblauwe spiraalpatronen of ringen, terwijl andere gladde, diffuse buitenranden of donkerbruine banden hebben. De onderste drie tonen goudwitte vormen die omringd worden door opvallende blauwe bogen, gekromde strepen en gedeeltelijke ringen. Credits: ESA/Euclid/Euclid Consortium/NASA, image processing by N. Lines and T. Li.
“Sterke zwaartekrachtlenzen waren voorheen lastig te vinden; de kans was ongeveer 1 op 10.000”, vertelt co-auteur Hrishabh Srivastava, promovendus bij de vakgroep Natuurkunde en Sterrenkunde (PHAS) van de University of British Columbia (UBC). “Vóór Euclid kenden we minder dan 1000 bevestigde sterke zwaartekrachtlenzen. Nu hebben we 15.000 nieuwe kandidaten.”
Jager op het duistere heelal
De satelliet Euclid werd in 2023 gelanceerd – tegen een kostprijs van meer dan 1 miljard dollar – met als doel meer dan een derde van de hemel in kaart te brengen. Hiermee wordt een 3D-plattegrond van het universum opgebouwd, die wetenschappers moet helpen de eigenschappen van donkere energie en donkere materie op kosmische schaal te doorgronden. Donkere energie en donkere materie vormen samen ongeveer 95% van het universum, maar blijven desondanks een van de grootste raadsels van de moderne natuurkunde. Donkere energie is een onbekende kracht die het universum uit elkaar duwt; het bestaan ervan wordt enkel waargenomen doordat sterrenstelsels en andere hemelobjecten in alle richtingen steeds sneller van elkaar weg bewegen.
Donkere materie is een vorm van onzichtbare, onbekende materie die we alleen kunnen waarnemen via de zwaartekrachteffecten die ze uitoefent – waaronder het afbuigen of ‘lensen’ van licht.
“Het blijkt dat de materie waaruit mensen bestaan, relatief zeldzaam is in het universum”, aldus co-auteur dr. Douglas Scott, hoogleraar bij de afdeling Natuurkunde en Sterrenkunde (PHAS) en lid van het Euclid-samenwerkingsverband. “En wat de overhand heeft – donkere materie en donkere energie – is onzichtbaar; we zijn er dus niet aan gewend om daarmee te werken. Toch bepalen deze elementen het karakter van het universum: ze sturen de uitdijing ervan aan en bepalen het verleden en de toekomst van het heelal. Waar komen ze vandaan? Welke eigenschappen hebben ze? De gegevens van Euclid bieden ons de mogelijkheid om die vragen te beantwoorden.”

Een dicht veld van sterrenstelsels vult de donkere hemel. Twee grote, bleke elliptische stelsels domineren de bovenste helft, omringd door honderden kleinere stelsels in wit, blauw, roze en oranje. Enkele heldere sterren op de voorgrond vertonen opvallende diffractiespieken. Spiraalvormige, ovale en vanaf de zijkant zichtbare sterrenstelsels van uiteenlopende groottes zijn over het hele beeld verspreid. Credits: ESA/Euclid/Euclid Consortium/NASA, image processing by J.-C. Cuillandre and E. Bertin.
Vergrootglazen van de natuur
Zwaartekrachtlenzen ontstaan wanneer het licht van een sterrenstelsel wordt afgebogen door een sterrenstelsel dat zich op de voorgrond bevindt en als een lens fungeert. In een perfect voorbeeld verschijnt het licht van het verder weg gelegen sterrenstelsel als een lichtring rond het voorgrondstelsel; dit staat bekend als een ‘Einsteinring’, vernoemd naar Einstein, die dit verschijnsel al in 1936 voorspelde. De samenstelling en verdeling van materie op de voorgrond – inclusief donkere materie – worden onthuld door de wijze waarop het licht wordt afgebogen.
“Ik noem deze zwaartekrachtlenzen graag ‘de vergrootglazen van de natuur’; ze helpen ons de verdeling van donkere materie in ons universum te onderzoeken”, aldus Srivastava. “Het heeft vele decennia geduurd om Einsteins voorspelling over zwaartekrachtlenzen te bevestigen. Als hij destijds over de gegevens van de Euclid-telescoop had beschikt, was dat een fluitje van een cent geweest, want ze zijn overal aan de hemel te vinden”, voegt Scott toe.
Zwaartekrachtlenzen kunnen ook worden ingezet om onderzoek te doen naar donkere energie: door de parameters ervan in het huidige kosmologische model in te voeren, kan worden getoetst of de uitkomsten overeenstemmen. Bovendien vergroten ze het sterrenstelsel op de achtergrond, waardoor dit scherper in beeld komt.
Srivastava maakte deel uit van het team dat op zoek ging naar potentiële zwaartekrachtlenzen. Dit proces bestaat uit vier fasen. Eerst wordt met behulp van machine learning een enorme hoeveelheid data doorzocht op mogelijke lenzen. Vervolgens bestuderen duizenden burgerwetenschappers de door AI gesorteerde gegevens om de selectie verder te verfijnen. In de derde fase controleren experts – onder wie Srivastava – het werk van de burgerwetenschappers, waarbij ieder van hen zo’n 6.000 tot 10.000 sterrenstelsels beoordeelt. In de laatste stap wordt met behulp van aanvullende gegevens van andere telescopen geverifieerd of de geselecteerde kandidaten daadwerkelijk zwaartekrachtlenzen zijn.
De nieuwe catalogus is omvangrijker dan alle eerdere verzamelingen van sterke zwaartekrachtlenzen bij elkaar. Omdat de waarnemingen afkomstig zijn van dezelfde telescoop en met dezelfde methoden zijn geanalyseerd, kunnen onderzoekers ze betrouwbaarder met elkaar vergelijken dan ooit tevoren.
Srivastava gaat proberen de verdeling van donkere materie in het universum in kaart te brengen. Daarnaast werkt hij aan de ontwikkeling van een machine-learningmodel dat krachtig genoeg is om sterke zwaartekrachtlenzen te identificeren zonder dat daar nog handmatige verificatie voor nodig is.
Space Warps ESA Euclid: 15,000 Strong Lenses found in Data Release 1!
We are so excited to share the strong lensing results of the first major data release from Euclid (called DR1-Foundation) that you have all contributed to with an incredible 5 million classifications after inspecting 240,000…
— Space Warps (@spacewarps.bsky.social) 12 november 2026 om 12:05
Een universele kaart
In tegenstelling tot telescopen op de grond opereert Euclid boven de atmosfeer van de aarde, die astronomische beelden doorgaans vertroebelt. Hierdoor kan Euclid zwakke en verre objecten waarnemen die anders moeilijk of onmogelijk te detecteren zouden zijn. De vrijgegeven gegevens – beschreven in 26 wetenschappelijke artikelen die zijn ingediend bij het tijdschrift Astronomy & Astrophysics – bevatten ook spectra van meer dan 160 miljoen bronnen. Een spectrum is het resultaat van het opsplitsen van het licht van sterrenstelsels in een ‘regenboog’; dit levert informatie op over de afstand en soms zelfs de samenstelling van de bron.
Wetenschappers kunnen deze dataset gebruiken om de afstand tot sterrenstelsels te bepalen en ze een plek te geven in de 3D-structuur van het universum, waarmee een enorme kaart wordt opgebouwd. De huidige dataset beslaat ongeveer 14% van het totale hemeloppervlak dat Euclid gedurende zijn zesjarige missie in kaart zal brengen. Bron: UBC.


