Gedeeltelijke zonsverduistering was goed te zien

De zonsverduistering tijdens het maximum om 12.21 uur.

De gedeeltelijke zonsverduistering die vandaag onder andere boven Nederland plaatsvond was goed te zien. In Dordrecht, waar ik ‘m samen met collega Astroblogger Jan Brandt vanuit de tuin bekeek, was alles onder een strakblauwe hemel goed te volgen. Om 11.17 uur begon het hier in Dordt City met het eerste contact, waarbij de maan rechtsboven in de zon een klein deukje veroorzaakte. In mijn omkerende kijker (11 cm Newton – met nog een originele focuseerinrichting, een collectors item begreep ik van Jan – met in het primaire brandpunt een smartphone) was dat linksonder. Jammer genoeg waren er geen zonnevlekken op de zon te zien, dat geeft de eclipsfoto’s altijd een mooier effect. Hieronder de opstelling van onze apparatuur in de zonovergoten tuin.

In Engeland was het op dat moment nog bewolkt en dacht onze goede vriend Jonathan Hall (ergens in de buurt van Bath) dat het weer de bekende cumulus interruptus zou worden, die eerder ook al zand in het eten gooide, maar toch klaarde de lucht gelukkig ook daar op en kon hij deze foto maken:

Om 13.29 uur was alles afgelopen, toen bij het laatste contact het laatste deukje uit de zon verdween. Dat laatste contact werd mooi door Jan vastgelegd, ‘een close up van bijkans het laatste hapje uit de zon, geschoten door de 15cm F8 Newton en de canon 1000D’, zoals hij het formuleerde. Die foto zie je hieronder.

Door Tennet, de beheerder van het electriciteitsnetwerk in Nederland, was afgelopen dagen al gewaarschuwd dat de zonsverduistering zou zorgen voor een tijdelijke terugval in de productie van stroom door zonnepanelen. De angst voor problemen bleek ongegrond, maar de verduistering was wel degelijk te zien in de productie, onder andere bij mijn eigen panelen op m’n dak:

Gedeeltelijke zonsverduistering op donderdag 10 juni

gedeeltelijke-zonsverduistering 10 juni 2021.jpg
Illustratie van de maximale gedeeltelijke zonsverduistering, gezien vanuit Nederland. De gestippelde lijn geeft de grens van de zonnerand weer op het moment dat 29% van de zon is afgedekt door de maan. Zon gefilterd in H-alpha. Credit: KNVWS/Michael Wilkinson, Blaauw Sterrenwacht.

Op donderdag 10 juni is in Nederland een gedeeltelijke zonsverduistering zichtbaar. De maan schuift vanaf 11.18 uur (tijd in Amsterdam – elders in Nederland kunnen de tijdstippen enkele minuten verschillen) langzaam tussen de aarde en de zon en bedekt de noordelijke rand van de zon. Het maximum vindt plaats om 12.22 uur. Op dat moment is 29 procent van de middellijn van de zon door de maan bedekt.

Start: 11.18 uur | maximum: 12.22 uur | einde: 13.31 uur

De gedeeltelijke zonsverduistering van 10 juni is de eerste eclips die zichtbaar is vanuit Nederland sinds maart 2015. In Noord-Canada, Groenland en Rusland is de eclips ringvormig. Een gedeeltelijke zonsverduistering is natuurlijk lang niet zo spectaculair als een volledige zonsverduistering, waarbij de maan de hele zonneschijf bedekt. Maar met een goede eclipsbril kunnen kinderen en volwassen zien hoe de maan een ‘hapje’ uit de zon neemt. Kijk nooit direct naar de zon, maar gebruik een goede eclipsbril. Die zijn te koop bij onder andere www.eclipsbrillen.nl. Meer tips om veilig te kijken onderaan dit persbericht.

Animatie van de verduistering van 10 juni. Credit: Hemel.waarnemen.com.

Maak een filmpje en win een schoolbezoek van het mobiele planetarium

Zowel de universitaire NOVA-sterrenkunde-instituten als de publiekssterrenwachten organiseren kijkevenementen. NOVA/astronomie.nl organiseert een wedstrijd voor basisscholen. Welke klas maakt het beste uitlegfilmpje over wat er gebeurt bij een zonsverduistering? De winnende klas/school wint een bezoek van het NOVA Mobiel Planetarium op 10 juni. Het NOVA-team neemt eclipsbrillen mee om de zonsverduistering te bekijken vanaf het schoolplein. Elke klas (groep 3 t/m 8) krijgt bovendien een korte uitleg in het planetarium over zonsverduisteringen. De spelregels staan vermeld onderaan dit persbericht.

Meer informatie over de scholenwedstrijd, veilig kijken en tips voor lesideeën.

Bron: Astronomie.nl.

Zoef, daar gaat de schaduw van de zonsverduistering over Zuid-Amerika

Credit: Joshua Stevens, NOAA, NESDIS.

Gistermiddag vond er in Zuid-Amerika een totale zonsverduistering plaats, welke zichtbaar was in het zuiden van Chili en Argentinië, nou ja zolang het er niet regende (zoals in Chili het geval was – je zou er maar in deze coronatijd naar toe zijn gegaan). Met de Advanced Baseline Imager (ABI) aan boord van de Geostationary Operational Environmental Satellite 16 (GOES-16) werd de schaduw van de zonsverduistering – feitelijk de schaduw van de maan – die over de aarde trok, gefotografeerd en alle foto’s daarvan hebben het onderstaande, korte maar indrukwekkende filmpje opgeleverd.

Bron: Earth Observatory.

Volg vanmiddag via deze webcasts de totale zonsverduistering in Zuid-Amerika

Credit: Time and Date

Vanmiddag zal er in het zuiden van Zuid-Amerika een totale zonsverduistering te zien zijn. Het eerste contact T1 is om  15.41 uur Nederlandse tijd, het maximum is om 17.03 uur en het laatste contact T4 is om 18.31 uur. De eclips is via deze webcasts live te volgen – dank aan Daniel Fischer voor de info!

https://www.youtube.com/watch?v=vmVLIDq9wok (Time and Date)

https://www.youtube.com/watch?v=y4JclgJLrJY (Slooh)

https://www.youtube.com/watch?v=zEHcZE4qcDE (CosmoSapiens)

Vanavond gedeeltelijke maansverduistering in de bijschaduw

Credit: Hemel.waarnemen.com

Vanavond vind een gedeeltelijke maansverduistering in de bijschaduw plaats. De Maan beweegt zich dan door de bijschaduw van de Aarde, zodat er op een deel van het maanoppervlak minder direct zonlicht valt. De eclips is in zijn geheel zichtbaar vanuit Nederland en België. De verduistering heeft een grootte van 0.92 in de bijschaduw. De eclips begint om 18:06 uur en staat bij het maximum, om 20:11 uur, op een hoogte van circa 30° (in Utrecht). De eclips eindigt om 22:15 uur. Maar stel je je daar alsjeblieft niet teveel van voor (zoals de kranten wel doen), want de maan zal niet zoals bij een maansverduistering in de kernschaduw donkerrood worden.

Een gedeeltelijke maansverduistering in de bijschaduw is de minst indrukwekkende variant, doordat de Maan de kernschaduw niet raakt en zich zelfs maar gedeeltelijk in de bijschaduw bevindt. Hierdoor valt op de gehele Maan nog een deel van het normale zonlicht en op een deel van de Maan is de Zon helemaal zichtbaar. Dit betekent dat deze delen van de Maan slechts gedeeltelijk of helemaal niet verduisterd zijn. Bron: Hemel.waarnemen.com.

20 jaar terug: de eclips van 11 augustus 1999

Pad van de eclips van 11 augustus 1999

Het is vandaag precies twintig jaar geleden dat de totale zonsverduistering van 11 augustus 1999 plaatsvond, die in grote delen van Europa zichtbaar was. Op het kaartje zie je het pad van de totaliteit waar de eclips maximaal zichtbaar was. Ik zat die dag met andere leden van sterrenkundevereniging Christiaan Huygens ergens in noord-oost Frankrijk, middenin dat pad. We hadden enkele busjes geregeld (mét sponsorkorting) en vantevoren was over onze waarneemactie in de plaatselijke krant geschreven. Nou, deelnemers aan die actie weten hoe het afliep: noppes totaliteit gezien. 🙁  Er kwam een wolk voor de zon/maan van het type Cumulus Interruptus en die bedierf het feestje. Bweeehhhhh, ik heb slechte herinneringen aan die dag. Mmmm, nog zeven jaren en dan is er weer een nieuwe totale zonsverduistering ‘in de buurt’.  Op 12 augustus 2026 is er eentje in IJsland én Noord-Spanje zichtbaar. Aftellen. 😀

La Silla viert 50ste verjaardag met totale zonsverduistering

Totale zonsverduistering, La Silla-sterrenwacht, 2019. Credit: ESO/R. Lucchesi

Op 2 juli kruiste het totaliteitspad van een zonsverduistering de ESO-sterrenwacht op La Silla in Chili. Deze zeldzame astronomische gebeurtenis vond plaats in het vijftigste bedrijfsjaar van ESO’s eerste sterrenwacht. De sterrenwacht op La Silla werd in 1969 geïnaugureerd en bracht Europa naar de voorhoede van het astronomische onderzoek. Duizend bezoekers, onder wie de president van de Republiek Chili, reisden naar de verafgelegen sterrenwacht om getuige te zijn van deze unieke samenloop.

Het pad van de totale zonsverduistering van 2019. Credit: ESO/L.Calcada

Om 16.40 uur lokale tijd bedekte de maan de schijf van de zon, tijdens een totale zonsverduistering die zichtbaar was vanuit een 150 km brede strook in het noorden van Chili, waaronder de ESO-sterrenwacht op La Silla, die dit jaar zijn vijftigste verjaardag viert.
In samenwerking met de regering van Chili organiseerde ESO een publiekscampagne die mensen de gelegenheid bood om dit zeldzame verschijnsel [1]Totale zonsverduisteringen zijn zeldzaam: op elke specifieke plek komen ze gemiddeld maar eens in de 360 jaar voor. op La Silla zelf mee te maken. Duizend bezoekers hadden toegang tot de locatie, waaronder meer dan dertig middelbare scholieren en dertig 65-plussers uit de omliggende districten La Serena, La Higuera en Coquimbo.
Een andere groep studenten kwam naar La Silla vanuit heel Chili. De jongeren werden geselecteerd via een wedstrijd die georganiseerd was in samenwerking met het Chileense ministerie van onderwijs. De studenten moesten een brief schrijven waarin ze hun interesse in de wetenschap, en met name de astronomie, moesten toelichten. De winnaars, elk vergezeld door een ouder, werden beloond met een volledig betaalde reis naar La Silla.
Ook internationale en lokale media waren uitgenodigd en zonden ongeveer zestig vertegenwoordigers uit. Bovendien heeft ESO de eclips online uitgezonden.

De president van de republiek Chili en ESO’s directeur-generaal. Credit: ESO/M. Zamani

Acht gebruikers van sociale media werden geselecteerd uit 300 deelnemers uit ESON-landenom deel te nemen aan de tweede editie van #MeetESO, een bijeenkomst op sociale media waarbij de winnaars langs alle ESO-locaties reizen. Ze delen hun ervaring met de wereld op Twitter en Instagram, en op hun eigen kanalen. Via een publiekswedstrijd in het kader van het 50-jarig jubileum van de La Silla-sterrenwacht, # LaSilla50Years, won ook één persoon uit de ESO-lidstaten van ESO een reis naar Chili winnen om onze diverse locaties te bezoeken.
‘Mensen van over de hele wereld maakten de reis naar Chili, hopend op een ongeëvenaard beeld van de zonnecorona op het moment dat de maan tussen aarde en zon passeerde en de dag bijna twee minuten lang in de nacht veranderde’, legt Claudio Melo, ESO-vertegenwoordiger in Chili uit. ‘Deze bezoekers werden beloond met de ongerepte Chileense hemel en een perfect zicht op de zonsverduistering.’
Een van de vele bezoekers op La Silla was de president van de Republiek Chili, Sebastián Piñera, die werd verwelkomd door ESO’s directeur-generaal, Xavier Barcons.

‘We zijn zeer verheugd dat de president ervoor heeft gekozen om deze zeer bijzondere dag bij ons op La Silla te zijn’, aldus Xavier Barcons. ‘De eclips vond plaats op de 50ste verjaardag van La Silla, een mooie gelegenheid om de sterke en productieve samenwerking tussen Chili en ESO te vieren. La Silla heeft een buitengewoon belangrijke rol gespeeld in de ontwikkeling van de astronomie in Europa en Chili, en Chileense astronomen maken veelvuldig gebruik van de telescopen op La Silla voor hun wetenschappelijk onderzoek.’
La Silla is sinds de jaren zestig een ESO-bolwerk. Hier beheert ESO twee van de meest productieve telescopen van de 4-meterklasse ter wereld.
De 3,58-meter New Techology Telescope (NTT)heeft baanbrekend werk verricht op het gebied van telescooptechnologie en -ontwerp en was de eerste ter wereld met een computergestuurde hoofdspiegel (actieve optica), technologie die door ESO is ontwikkeld en inmiddels wordt toegepast op de meeste grote telescopen ter wereld.

Groepsfoto van de outreach-partners. Credit:
ESO/M. Zamani

De ESO 3,6-meter telescoop is nu de thuisbasis van de belangrijkste ‘jager’ op exoplaneten in een op de grond gevestigde sterrenwacht: de High Accuracy Radial velocity Planet Searcher (HARPS), een spectrograaf met een ongeëvenaarde nauwkeurigheid.
De president genoot van zijn rondleiding langs de faciliteiten op La Silla. ‘We zijn sterrenstof’, riep hij uit tijdens het evenement. ‘Inmiddels is Chili de wereldhoofdstad van de astronomie en om die reden is het vandaag heel bijzonder om bij de La Silla-sterrenwacht te zijn.’
Ook de gebruikelijke bewoners van de sterrenwacht waren ter plaatse, om op een nieuwe manier te kunnen profiteren van de bestaande observatie-infrastructuur. Tijdens de zonsverduistering vonden zeven projecten met wetenschappelijke of educatieve doelen plaats, waarbij in sommige gevallen gebruik werd gemaakt van reeds bestaande telescopen op La Silla, zoals de NTT, ExTrA, TAROT en REM, en in andere gevallen van tijdelijke opstellingen. Op die manier kreeg de lange traditie van het benutten van eclipsen voor wetenschappelijk waarnemingen, zoals de beroemde bevestiging van de algemene relativiteitdie honderd jaar geleden plaatsvond, een vervolg.

De totaal verduisterde zon gezien vanaf de ESO-sterrenwacht op La Silla. Credit:ESO/P. Horálek

De gedeeltelijke fase van de zonsverduistering begon om 15.23.50 uur lokale tijd. De daarop volgende totaliteit duurde 1 minuut en 52 seconden (van 16.39.23 uur tot 16.41.15 uur lokale tijd). De zonsverduistering eindigde om 17.47.16 uur – kort voor zonsondergang.
Omdat de eclips zelf pas in de late namiddag plaatsvond, genoten de bezoekers de rest van de dag van een breed scala aan activiteiten, van rondleidingen langs de La Silla-telescopen tot een boeiende verscheidenheid aan lezingen, muziek en workshops. ESO-astronomen en gidsen stonden de hele dag klaar om de bezoekers te informeren.
‘Het meemaken van een totale zonsverduistering is een adembenemende ervaring die je voor altijd bijblijft. De goede herinneringen aan het evenement van vandaag zullen in de harten van onze talrijke gasten in La Silla blijven. Dit was een uniek moment in de geschiedenis van deze unieke sterrenwacht’, concludeerde Xavier Barcons.
De laatste totale zonsverduistering die zichtbaar was vanaf La Silla vond plaats aan het einde van de 16ste eeuw, en de volgende zal pas in het jaar 2231 zijn. Bron: ESO.

References[+]

References
1 Totale zonsverduisteringen zijn zeldzaam: op elke specifieke plek komen ze gemiddeld maar eens in de 360 jaar voor.

Niet één, maar twee meteorietinslagen gezien tijdens de afgelopen totale maansverduistering

Credits: Griffith Observatory.

De Superbloedwolfmaan – ehhh…. excuus de totale maansverduistering – van afgelopen maandag was al een spectaculair gezicht, maar de gebeurtenis blijkt nog spectaculairder te zijn geweest dan we dachten. Maandag en dinsdag zagen we al de berichten voorbij komen dat mensen een korte lichtflits aan de donkere kant van de maan hadden waargenomen, veroorzaakt door de inslag van een meteoriet op de maan. Dat gebeurde om 05:41:43 Nederlandse tijd, aan het begin van de totale fase van de eclips, iets ten westen van de krater Lagrange H. De inslag is gezien door meerdere waarnemers, waaronder tijdens een aantal webcasts. De foto hierboven van de lichtflits is een screenshot van de webcast van het Griffith Observatory.

Wat blijkt nu: een team van sterrenkundigen onder leiding van Jose Maria Madiedo van de Universiteit van Huelva in Spanje heeft met maar liefst acht telescopen de maan tijdens de verduistering in de gaten gehouden en zij zagen twee minuten na die eerste inslag een tweede inslag – om precies te zijn om 05:43:44 (zie de tweet hierboven, inclusief de beelden). Madiedo denkt dat de meteorieten de omvang van een voetbal hadden en tussen de 2 en 10 kg wogen.

Er zijn wel vaker inslagen van mateorieten gefilmd en gefotografeerd –  zoals op 11 september 2013, óók door Madiedo’s groep – maar nooit eerder tijdens een maansverduistering. Ze noemen dat in goed Nederlands de ‘Transient Lunar Phenomena‘. Dat er dan nu twee inslagen kort na elkaar plaatsvinden is natuurlijk helemaal uniek. Tip voor deze blog kwam van collega-blogger Jan Heuser, waarvoor dank!  Bron: Forbes + Werkgroep Maan en Planeten.

Welke kleur had de totale maansverduistering op de schaal van Danjon?

Credit foto: James Jordan.

De totale maansverduistering van afgelopen ochtend, waar gezien de media-aandacht half Nederland geloof ik naar gekeken heeft, zou volgens de voorspellingen qua kleur bloedrood moeten zijn geweest. We lijken ’t een beetje vergeten te zijn en door alle superbloedwolfmaan-nieuws is dat ook wel verklaarbaar, maar maansverduisteringen kúnnen ook heel licht van kleur zijn. Dat de maan tijdens een eclips, zoals een verduistering ook wel wordt genoemd, niet compleet in de aardse schaduw verdwijnt en onzichtbaar wordt komt doordat de aardse atmosfeer het zonlicht een tikkeltje afbuigt en dat verstrooide licht komt dan op de maan terecht, zoals je op de grafiek hieronder ziet.

Credit: Quora.com.

De kleur van de verduisterde maan kan daarbij heel erg variëren, afhankelijk van de hoeveelheidstofdeeltjes in de atmosfeer. Vlak na vulkaanuitbarstingen is de Maan meestal erg donker omdat de dampkring dan veel stof bevat dat vrijwel al het licht tegenhoudt. Om goede vergelijkingen te kunnen maken, heeft de Franse sterrenkundige André-Louis Danjon (1890-1967) ooit een indeling gemaakt, die nog steeds wereldwijd wordt gebruikt. De schaal van Danjon telt vijf categorieën [1]Waarin de L de ‘luminosité’ voorstelt.:

Nr. KleurBeschrijving
L=0Zeer donkerDe Maan is bijna onzichtbaar, vooral bij het centrale deel van de kernschaduw
L=1Grijze of bruinachtige kleurDetails op het maanoppervlak zijn nauwelijks zichtbaar
L=2Donkerrood of roestkleurigHet centrale deel van de kernschaduw is zeer donker, de rand is vrij helder
L=3SteenroodDe rand is lichter rood gekleurd of geelachtig
L=4Koperachtig rood of oranjeDe rand is zeer helder blauwachtig

Credit: Time and Date.com.

Hoe zouden jullie de verduistering van vandaag willen rangschikken? Ik ben benieuwd naar jullie inschaling.

References[+]

References
1 Waarin de L de ‘luminosité’ voorstelt.

Totale maansverduistering op maandagochtend 21 januari

De afbeelding toont het verloop van de maansverduistering, gezien vanuit Nederland en België. De donkere gebieden zijn de kernschaduw en de minder donkere bijschaduw van de aarde. Voor de zes fases: zie het blokje fases. Credit: hemel.waarnemen.com.

In de vroege ochtend van maandag 21 januari 2019 vindt een totale maansverduistering plaats, die bij helder weer zichtbaar is in Nederland en België. De eclips begint rond 3.36 uur en duurt tot 8.50 uur. Eerst is te zien hoe een hap uit de maan groter wordt, totdat de maan ruim een uur lang totaal is verduisterd. Daarna wordt de hap uit de maan weer kleiner. Volgens Marc van der Sluys van hemel.waarnemen.com is de eclips bij mooi weer vrijwel in z’n geheel zichtbaar in onze streken. De maansverduistering eindigt om ongeveer 8.50 uur, een paar minuten nadat de maan onder de horizon is verdwenen.

Impressie van de verduisterde maan tijdens het maximum, om 4:48 uur, gezien vanuit Nederland en België. Klik voor een grotere versie. Credit: hemel.waarnemen.com.

Bij een maansverduistering beweegt de maan door de schaduw van de aarde. Tijdens de totaliteit van de eclips, tussen 5.41 en 6.44 uur, kan direct zonlicht het maanoppervlak niet bereiken. Rood zonlicht dat langs de aarde scheert, wordt echter afgebogen in de aardatmosfeer en valt nog wel op de maan. Daardoor is de maan niet helemaal donker, maar vertoont ze een rode gloed. Dit verschijnsel wordt ook wel een Bloedmaan genoemd. De maan staat op dat moment circa 20° boven de westelijke horizon en is dus goed zichtbaar. Doordat de maan ’s avonds in het perigeum staat, dicht bij de aarde, lijkt deze bovendien groter dan gemiddeld (ook wel supermaan genoemd – hier en daar wordt ’t zelfs een super-bloed-wolfmaan genoemd, een wolfmaan is de eerste volle maan in januari).

Om de maansverduistering te kunnen zien, is het blote oog voldoende, al geeft een verrekijker of telescoop een wat duidelijker beeld. Op dit moment is de weersverwachting voor maandagochtend matig, maar er is een kans dat de eclips tijdens opklaringen te zien is. Het is dus belangrijk om de komende dagen de weersverwachting in de gaten te houden.

De zes fases van de maansverduistering.

  • 1: 3.36 uur: Begin, eclips in de bijschaduw
  • 2: 4.34 uur: Begin gedeeltelijke eclips in de kernschaduw
  • 3: 5.41 uur: Begin totaliteit
  • 4: 6.13 uur: Maximale eclips
  • 5: 6.44 uur: Einde totaliteit
  • 6: 7.52 uur: Einde gedeeltelijke eclips in de kernschaduw
  • 7: 8.50 uur: Einde eclips in de bijschaduw.

Om ook nog wat slaap te krijgen, geeft Van der Sluys de tip om eventueel alleen de eerste of tweede helft van de verduistering te gaan bekijken, bijvoorbeeld tot het maximum van 6.15 uur of juist vanaf die tijd. Na het maximum gebeurt hetzelfde als ervoor, maar dan in omgekeerde volgorde.

De volgende totale maansverduistering in Nederland en België is op 7 september 2025. Minder indrukwekkende, gedeeltelijke maansverduisteringen zijn op 16 juli 2019, 28 oktober 2023 en 18 september 2024. Bron: Astronomie.nl