Nog meer bewijs dat Jupiter’s maan Europa waterpluimen uitstoot

Een door Galileo gemaakt foto van Europa, met in de uitvergroting twee dondergekleurde gebieden, Thera en Thrace. Credit: Galileo Project, Univ. Arizona, JPL, NASA.

We weten al dat de kleine maan Enceladus bij Saturnus waterpluimen uitstoot, omdat Cassini dat meerdere malen heeft waargenomen. En dat de maan Europa bij Jupiter hetzelfde doet vermoeden we al, sinds de Hubble ruimtetelescoop dat in 2016 voor het eerst fotografeerde (mogelijk zelfs al in 2013). Dat laatste lijkt nu bevestigd te zijn, dat ook Europa waterpluimen uitstoot, want een team van onderzoekers onder leiding van Hans Huybrighs (Max Planck Institute for Solar System Research) heeft in gegevens die verzameld zijn met de Galileo sonde, die jarenlang om Jupiter draaide en daar onderzoek deed, gegevens hiervoor gevonden. Eén van de instrumenten aan boord van Galileo was de Energetic Particles Detector (EPD) en daarmee kon men geladen deeltjes zoals protonen en elektronen waarnemen. Af en toe vloog Galileo ook vlak langs Europa.

De Galileo sonde bij Jupiter. Credits: wikipedia

Nu blijkt dat met de EPD tijdens scheervlucht E26 op 3 januari van het jaar 2000 langs Europa veel minder protonen werden gedetecteerd. In eerste instantie dacht men dat die verminderde hoeveelheid door Europa zelf werd veroorzaakt, maar Huybrighs en z’n collega’s denken nu dat het komt omdat een waterpluim die toen werd uitgestoten de protonen heeft ‘onderschept’. Net als Enceladus heeft Europa een dikke ijskorst aan de buitenkant en daaronder zit – vermoedelijk – een vloeibare oceaan. Door scheuren in die korst kan er af toe waterdamp naar buiten spuiten, net zoals gebeurt met geisers op aarde. Door de waterpluim werden de ijle atmosfeer van Europa en het magnetisch veld rondom verstoord en dat zorgde er voor dat de protonen combineerden met elektronen tot neutrale waterstofdeeltjes – ionen dus – en dat zorgde voor de afname van de hoeveelheid geladen protonen. Met toekomstige missies zoals de Europese JUICE missie wil men van dichtbij onderzoek gaan doen aan de manen van Jupiter, waaronder Europa. Die wordt als ’t goed is in 2022 gelanceerd en hij gaat met maar liefst tien instrumenten onderzoek doen aan Europa, Callisto en Ganymedes. Hier het vakartikel van Huybrighs et al.

Credit: NASA/JPL-Caltech

Ehhhh…. over Europa gesproken: we kennen allemaal de foto’s die door Galileo tussen 1995 en 2003 gemaakt zijn van de maan, foto’s die een bizar oppervlak laten zien zonder bergen en kraters, maar met allerlei strepen over de ijzige oppervlakte, waar het gemiddeld zo’n 160 graden onder nul is. Onlangs hebben ICT’ers in dienst van de NASA die ‘oude’ foto’s van Galileo onder handen genomen en van drie specifieke gebieden hebben ze die met hedendaagse technieken verbeterd. Het gaat om gebieden waar sprake is van zogeheten ‘chaos terreinen‘, gebieden waar vlaktes, scheuren en ruggen over elkaar heen buitelen en een chaotische indruk maken. Hierboven zie je een foto van Europa, gemaakt met Galileo in 1998, met daarin aangegeven welke drie gebieden recent zijn verbeterd. Hieronder één van die gebieden, genaamd ‘Crisscrossing Bands’.

Credit: NASA/JPL-Caltech/SETI Institute

Bron: ESA + Universe Today + Centauri Dreams.

‘Keukenzout’ gevonden met Keck op de Jupitermaan Europa

Het geelgekleurde gebied is de Tara regio, gefotografeerd met Galileo. Credit: NASA/JPL/University of Arizona

Eerder was met de Galileo ruimteverkenner al magnesiumsulfaat (ook wel ‘Engels zout’ of ‘Epsom zout’ geheten) gedetecteerd op Europa, maar nu hebben onderzoekers ook natriumchloride ontdekt op die maan van Jupiter. En natriumchloride kennen we allemaal, want het is niets anders dan keukenzout, ook één van de componenten van zeezout. Dat blijkt dus op het oppervlak van Europa voor te komen en wel in de Tara regio, het geelgekleurde gebied dat je in het midden van Europa ziet liggen op de foto hierboven. Met een spectrograaf verbonden aan de telescoop van het W. M. Keck Observatorium op de berg Mauna Kea op Hawaï wilden ze dat door Galileo gedetecteerde magnesiumsulfaat verder onderzoeken, maar de absorptielijnen in het spectrum bleken niet die van magnesiumsulfaat te zijn, maar van een ander zout, van natriumchloride. Met Galileo had men al vastgesteld dat Europa bedekt is door een grote oceaan van zout water, bedekt onder een dikke ijslaag.

In blauw-groen de Tara regio, met de absorptie van natriumchloride. Credit: NASA/JPL/Björn Jónsson/Steve Albers.

Geologisch gesproken was die ijslaag erg jong, dus het zout dat Galileo met z’n ‘nabij-infrarood’ spectrometer had gedetecteerd moest afkomstig zijn uit de onder de ijskorst liggende oceaan. Met de Keck spectrograaf keken ze in eerste instantie ook in het infrarood naar Europa, maar dat leverde niets op. Pas toen ze in het zichtbare gedeelte (450 nm) gingen kijken kwamen er in de Tara regio absorptielijnen tevoorschijn, die veroorzaakt worden door natriumchloride. De aanwezigheid van die zouten wijst erop dat de oceaanbodem van Europa hydrothermisch actief is en dat er vanuit hete bronnen op die bodem zouten naar boven komen. In Science verscheen gisteren een vakartikel over de waarneming aan het keukenzout op Europa. Bron: Caltech.

Deelnemers gezocht voor competities slimme satelliettoepassingen

Credit: ESA.

Heb jij een idee voor een slimme satelliettoepassing? Een toepassing gebaseerd op navigatiesatellieten (Galileo) of aardobservatiesatellieten (Copernicus)? Doe dan mee met de Galileo en Copernicus Masters competities. Winnaars krijgen de kans om hún idee, met hulp van NSO en ESA, uit te bouwen tot een succesvol bedrijf.

Competitie leidt tot innovatie. Denk aan de ruimterace in de jaren zestig, met als apotheose een landing op de maan. Of de Ansari X prize, die in 2004 het eerste commerciële ruimtevaartuig ter wereld voortbracht. Daarom zoekt Europa via twee competities naar innovatieve ideeën. Ideeën om ruimtevaarttechnologie die er nu al is in de toekomst op zoveel mogelijk slimme manieren te gebruiken.

Van A naar B en daarna?

Dat satellieten ons de weg wijzen in de auto, op de motor en wandelend door de stad weten we allemaal. Maar de toepassingen van satellietnavigatie reiken veel verder. Kijk bijvoorbeeld naar het Nederlandse bedrijf Johan, dat een eerdere editie van de Galileo Masters competitie won. Johan analyseert sportprestaties met behulp van satellietnavigatietechnologie en helpt zo sportteams om hun prestatie te verbeteren.

Navigatietechnologie kan in heel veel verschillende sectoren een rol van betekenis spelen. In de zorg, door blinde mensen de weg te wijzen. In de vrijetijdsindustrie, met apps voor festivals en vakantiebestemmingen. En in de infrastructuur, als instrument om de dijken van het laaggelegen Nederland te bewaken. Nieuwe toepassingen op basis van het Galileo satellietnavigatiesysteem, daar draait het om bij de Galileo Masters competitie.

Planeet aan de hartbewaking

De Copernicus Masters competitie gaat uit van satellietgegevens verzameld binnen het Europese Copernicus programma. Dag en nacht ligt onze planeet aarde aan de ‘hartbewaking’. We monitoren hoe het gaat met de vegetatie, de oceanen, de ijskappen en de dampkring. Van luchtkwaliteit tot precisielandbouw en van ontwikkelingshulp tot klimaatoplossingen, Copernicus kent vele toepassingen.

‘De mogelijkheden binnen beide competities zijn eindeloos’, zegt Bert Meijvogel van het NSO. ‘We zoeken creatieve, ondernemende mensen die het leuk vinden om het maximale te halen uit de satellietsystemen die we als samenleving hebben ontwikkeld.’ Juist in Nederland zijn de omstandigheden voor deelname ideaal, denkt Meijvogel: ‘Nederland kent een goed klimaat voor startups. Daarbij groeit het bewustzijn in onze samenleving van de toegevoegde waarde die ruimtevaart kan hebben.’

Nederlandse winnaars krijgen kantoorruimte in het Space Business Innovation Centre (SBIC) in Noordwijk. (beeld: ESA, Jannes Linders Rotterdam).

Meer informatie en meedoen

Beide competities kennen verschillende categorieën. Zo zoekt de vakjury naar een startup of the year en is er een regionale competitie voor de beste Nederlandse inzending (ondersteund door het NSO). Er is een challenge speciaal voor universiteiten en zijn er special prizes, uitgeschreven door bedrijven en organisaties, zoals DLR en Airbus, die op zoek zijn naar een innovatie in een bepaalde sector.

Nederlandse winnaars van de competitie dingen mee naar de Europese hoofdprijs, maar worden ook in eigen land beloond. Zo krijgen ze o.a. een geldprijs, kantoorruimte in en ondersteuning van de ruimtevaartincubator Space Business Innovation Centre (SBIC) Noordwijk, bij het opzetten van een eigen bedrijf. Meer informatie over de competities en de voorwaarden om deel te nemen vind je op de sites van de Galileo Masters competitie en Copernicus Masters competitie. Bron: Spaceoffice.

ESA belicht de hoogtepunten van 2018

Voor de Europese ruimtevaartorganisatie ESA was 2018 een jaar met de nodige hoogtepunten, zoals de lancering van nieuwe Copernicus Sentinel satellieten, van de Aeolus satelliet, van nieuwe Galileo navigatiesatellieten (nu 26 in aantal) en van BepiColombo, de ESA-JAXA missie naar Mercurius. Ook waren er continu ESA astronauten aan boord van het ISS. Hieronder een video over al die gebeurtenissen.

Galileo 23, 24, 25 en 26 klaar voor de lancering

Credit: ESA/CNES/Arianespace/Optique Video du CSG – P Baudon

De laatste vier satellieten van de tweede reeks Galileo-kunstmanen die nodig zijn voor de volledige operationele capaciteit (FOC) zijn klaar om naar de ruimte te gaan. De vier satellieten worden op 25 juli om 13.25 uur Nederlandse tijd gelanceerd van de Europese ruimtehaven in het Frans-Guyaanse Kourou. Ze reizen naar de ruimte met een aangepaste Ariane 5-raket. Het vluchtnummer is VA244.
De lancering zal de derde en laatste zijn met een op maat gemaakte Ariane 5 ES. De raket zal de vier satellieten in een middelgrote baan om de aarde (Medium Earth Orbit; MEO) brengen. De satellieten zweven vanaf dat moment op 23.222 kilometer hoogte rondjes om onze planeet.
De vlucht van de vier Galileo-raketten markeert de 99e Europese lancering van Ariane 5-raket. De vier nieuwe kunstmanen brengen het totaal aantal Galileo-satellieten van 22 op 26. Ze verbeteren de accuraatheid en de wereldwijde dekking van het Europese navigatiestelsel. De afgelopen vier jaar wisten ESA en diens partners 22 Galileo-satellieten naar de ruimte te brengen.

Credit: OHB System AG

Het Galileo-satellietstelsel begon op 15 december 2016 met het leveren van zijn eerste diensten. Momenteel maken meer dan honderd miljoen commerciële apparaten gebruik van het Europese satelliet navigatiestelsel. Bron: ESA.

Het Verenigd Koninkrijk overweegt plan voor eigen satelliet-navigatie systeem

Het plan voor een eigen Brits satelliet-navigatie systeem als rivaal of tegenhanger van het Galileo sat-nav project komt nadat de VK te kennen gegeven was dat het uitgesloten zou worden van enkele sleutel onderdelen van het project na de Brexit. Het VK heeft inmiddels al zo een 1.4 miljard Euro geïnvesteerd in het systeem. Lees verder

NASA’s Galileo sonde vloog op 16 december 1997 dwars door een fontein van waterdamp op Jupiter’s maan Europa

De maan Europa. Credits: NASA

De NASA heeft vandaag in een persconferentie bekendgemaakt dat de Galileo sonde op 16 december 1997 dwars door een fontein van waterdamp is gevlogen, die vanuit de maan Europa van Jupiter werd uitgespuwd. Galileo vloog toen op 200 km boven het oppervlak van Europa en wetenschappers hebben in de twintig jaar oude gegevens aanwijzingen gevonden voor de fontein. De fonteinen op de zuidpool van Europa zijn in 2012 al waargenomen door de Hubble ruimtetelescoop, maar de foto’s die Hubble ervan maakte grenzen aan z’n waarneemlimiet (zie de foto hieronder).

De door Hubble waargenomen fontein op Europa. Credit: NASA/ESA/L. Roth/SWRI/University of Cologne (NASA)

De Galileo gegevens laten zien dat op het moment van de korste nadering tot de maan de instrumenten aan boord van Galileo gedurende vijf minuten een scherpe piek detecteerden in de sterkte van het magnetische veld en tegelijk een piek in de energie van het plasma dat Europa omringt. In eerste instantie dacht men dat die piek door het magnetisch veld van Jupiter werd veroorzaakt, maar een nieuwe analyse wijst uit dat Galileo die dag dwars door een fontein moet zijn gevlogen. De waarnemingen maken het nu zeer aannemelijk dat Europa onder z’n ijskorst een vloeibare oceaan heeft. In Nature verscheen vandaag een artikel over de waarnemingen aan de fontein op Europa. In 2003 kwam er een einde aan de missie van Galileo, toen men hem, onder andere doordat de brandstof op was, te pletter liet storten op Jupiter. Op 21 september 2003 om 21.49 uur Nederlandse tijd daalde Galileo als laatste onderdeel van zijn missie de dampkring van Jupiter in. Daar werd het toestel door de enorme druk verpletterd. Bron: Gizmodo.

Ariane 5 raket heeft vanavond vier Galileo-navigatiesatellieten gelanceerd

Credit: ESA

Vanavond om 19.36 uur Nederlandse tijd zijn vanaf Ariane Launch Complex No. 3 (ELA 3) op het Europese ruimtevaartcentrum Kourou in Frans Guyana vier Galileo-navigatiesatellieten, de nummers 19 t/m 22, met een Ariane 5 ES raket voor missie VA 240 gelanceerd. Op dit moment moeten de satellieten nog vrij worden gemaakt, hetgeen voor de eerste twee satellieten 3 uur en 35 minuten na de lancering gebeurt, de twee volgende satellieten zullen twintig minuten later volgen. Hieronder de eerste videobeelden van de lancering.

Bron: Arianespace.

Helft van de Europese Galileo navigatiesatellieten kampt met niet werkende klokken

Credit: ESA

Momenteel zijn er achttien Galileo satellieten in de ruimte, de satellieten die deel uitmaken van het navigatiesysteem, dat de Europese tegenhanger is van het Amerikaanse GPS-systeem, het Chinese Beidou en het Russische GLONASS. Galileo moet volgens planning in 2020 operationeel zijn met 30 satellieten – prijskaartje: € 10 miljard – en kan dan, net als GPS, door iedereen gratis gebruikt worden voor tijdsreferentie en plaatsbepaling. Probleem is alleen dat er met de helft van die 18 satellieten iets is: de atoomklokken aan boord van negen Galileo satellieten werken niet! Iedere satelliet heeft vier klokken aan boord, twee rubium klokken en twee waterstof maser klokken. Voor een exacte navigatie op aarde is het noodzaak om alle klokken in de satellieten goed werkend te hebben, maar inmiddels is er één satelliet waarin nog maar twee klokken werken, zijn er vijf waarin een maser klok is uitgevallen en drie waarin een rubium klok niet meer werkt. Er staan nieuwe lanceringen van Galileo satellieten op het programma, maar de ESA bekijkt op dit moment of het verstandig is dat door te laten gaan of eerst te kijken wat de oorzaak van het uitvallen van die klokken is. ESA-baas Jan Woerner zei daar onlangs in Parijs het volgende over:

“Everybody is raising this question: should we postpone the next launch until we find the root cause, or should we launch? You can give both answers at the same time. You can say we wait until we find the solution but that means if more clocks fail we will reduce the capability of Galileo. But if we launch we will at least maintain if not increase the [capability], but we may then take the risk that a systematic problem is not considered. We are right now in this discussion about what to do.”

Bij ESTEC in Noordwijk zijn ze druk doende om samen met de fabrikanten van de klokken te kijken wat de oorzaak is en hoe ze het probleem kunnen oplossen. Bron: BBC.

Uitzending gemist: de radiotelescoop Dwingeloo in RTL’s Galileo

Shelly Sterk en Harry Keizer. Credit afbeelding: CAMRAS (Erik Tiddens)

Afgelopen donderdag (17 november) besteedde RTL’s programma Galileo aandacht aan de onderwerpen moonbouncen [1]De techniek om geluid en beeldmateriaal in de vorm van radiostraling naar de maan te sturen en weer terug te ontvangen, voor het eerst toegepast door onze Astroblog-auteur Daniela de Paulis. en SETI. Daarvoor gingen ze op 2 augustus naar de 25 meter radiotelescoop van Dwingeloo in Drenthe, alwaar Shelly Sterk, de presentatrice van Galileo, te woord werd gestaan door Jan van Muijlwijk en Harry Keizer. Zij zijn beiden lid van CAMRAS, de organisatie van amateur-radiozenders, die de gerestaureerde radiotelescoop van Dwingeloo beheren en gebruiken, de telescoop die dit jaar 60 jaar bestaat. Hieronder de uitzending gemist van de reportage van Galileo.

Bron: CAMRAS.

References[+]

References
1 De techniek om geluid en beeldmateriaal in de vorm van radiostraling naar de maan te sturen en weer terug te ontvangen, voor het eerst toegepast door onze Astroblog-auteur Daniela de Paulis.