Miljard sterren uit de Melkweg in kaart gebracht door Gaia

Credit: ESA/Gaia/DPAC, CC BY-SA 3.0 IGO

Vandaag hebben sterrenkundigen de lang verwachte catalogus gepubliceerd van maar liefst 1 miljard (!) sterren uit de Melkweg, een catalogus gebaseerd op de waarnemingen die afgelopen jaren gedaan zijn met de Europese Gaia satelliet. Het gaat om de gegevens van welgeteld 1.142.622.719 sterren, waarvan Gaia de exacte positie [1]Vraag: hoe exact is exact? Welnu, Gaia heeft de posities gemeten met een nauwkeurigheid van enkele microboogseconden. Da’s de breedte van een haar gezien op een afstand van 1000 (!) kilometer. en helderheid heeft gemeten. Van twee miljoen sterren daarvan – 2.057.050 om precies te zijn – zijn ook de afstand tot de aarde en hun snelheid in de ruimte gemeten. De ruimtesonde van de European Space Agency (ESA) werd in 2013 gelanceerd – vandaag exact duizend dagen geleden – om de Melkweg vast te leggen. De structuur van de Melkweg wordt voor het eerst in twintig jaar tijd gedetailleerd in kaart gebracht – in navolging van de eveneens Europese Hipparcos satelliet, waarvan deze week een interactieve website verscheen. Hieronder een geannoteerde versie van de kaart van de Melkweg, met daarin enkele bekende hemelobjecten weergegeven.

Credit: ESA/Gaia/DPAC, CC BY-SA 3.0 IGO

Gaia’s vijfjarige missie is nog niet afgelopen, want nu gaat ‘ie de de afstanden en bewegingen van deze miljard sterren bepalen, waarvan de twee miljoen sterren de voorlopers zijn. Die één miljard sterren is ongeveer 1% van het totaal aantal sterren in de Melkweg. Dankzij nieuwe technieken moet het de grootste en meest nauwkeurige driedimensionale hemelkaart ooit opleveren. Wetenschappers verwachten niet alleen een schat aan data, maar ook de ontdekking van nieuwe planeten en planetoïden. Hieronder een infografiek, die alle behaalde resultaten van Gaia tot nu toe op een rijtje zet – dubbelklikken om te vergaiariseren.

Credit: ESA/Gaia/DPAC, CC BY-SA 3.0 IGO

Hieronder een video over de bekendmaking vandaag van de eerste Gaia catalogue (Gaia DR1), welke de hardcore dataliefhebbers hier kunnen bekijken. Voor die data-fetisjisten verwijs ik graag naar de Astro-data pagina van de Astroblogs, waar Gaia DR1 sinds vandaag ook op pronkt. 😀

Bron: ESA.’, ‘M

References[+]

References
1 Vraag: hoe exact is exact? Welnu, Gaia heeft de posities gemeten met een nauwkeurigheid van enkele microboogseconden. Da’s de breedte van een haar gezien op een afstand van 1000 (!) kilometer.

Je wordt niet alleen maar bruin van de zon

Credit: ICRAR/Dan Hutton

Als je vanaf komende dinsdag weer lekker gaat genieten van de zon en je huid bruin wordt denk je dat dat volledig door de zon komt. Voor het allergrootste deel is dat inderdaad het geval, maar je huid bruint ook voor een heel klein gedeelte (bij elkaar 10 biljoenste deel) door straling van buitenaf, vanuit het Melkwegstelsel en zelfs daarbuiten. Onderzoekers van het International Centre for Radio Astronomy Research (ICRAR) onder leiding van Simon Driver hebben nauwkeurig geïnventariseerd waar de fotonen, die onze huid bereiken, allemaal vandaan komen en dat heeft het volgende staatje opgeleverd – binnen het bereik in het spectrum van ver-infrarood tot ver-ultraviolet:

  • per seconde ontvangt je lichaam (per m²) ongeveer één triljard fotonen – da’s een ‘1’ gevolgd door 21 nullen – rechtstreeks van de zon.
  • dan zijn er 300 triljoen fotonen – 300 keer een ‘1’ gevolgd door 18 nullen – die ons per seconde na verstrooiing van het zonlicht door de lucht bereiken.
  • dan zijn er ook nog eens 100 biljoen fotonen – 100 keer een ‘1’ gevolgd door 12 nullen – die na verstrooiing door stof in het zonnestelsel tot ons komen.
  • we zijn er nog niet. Per seconde ontvangen we ook nog eens 5 miljard (5 x 10^9) fotonen die uitgezonden zijn door andere sterren in onze Melkweg en andere sterrenstelsels.
  • een zelfde aantal fotonen – 5 miljard per seconde – komt van accretieschijven rondom… zwarte gaten (!) – je gelooft ’t toch niet!
  • tenslotte zijn er 10 biljard fotonen – 10 keer een ‘1’ gevolgd door 15 nullen – die afkomstig zijn van de oerknal. Alleen hebben deze fotonen zo’n lage energie dat zij niet bijdragen aan het bruiner worden van je huid.

Die tien miljard fotonen van onze Melkweg, sterrenstelsels en zwarte gaten vormen samen de zogeheten extragalactische achtergrondstraling. Hier het vakartikel, waarin de inventarisatie staat, op 12 augustus gepubliceerd in the Astrophysical Journal. Bron: Science Daily.

Rosetta: kometen als 67P stammen uit de oertijd van het zonnestelsel

Komeet 67P, gefotografeerd op 22 maart 2015 met de NAVCAM van Rosetta. Credit: ESA/Rosetta/NAVCAM – CC BY-SA IGO 3.0

Op basis van onderzoek met de Europese Rosetta ruimteronde afgelopen twee jaar aan de komeet 67P/Churyumov-Gerasimenko komen wetenschappers tot de conclusie dat kometen stammen uit de oertijd van het zonnestelsel en dat ze geen jongere brokstukken zijn, die zijn ontstaan door achtereenvolgende botsingen tussen grotere objecten, zoals ijsachtige trans-Neptunische objecten (TNO’s). Een team van wetenschappers onder leiding van Björn Davidsson (Jet Propulsion Laboratory, California Institute of Technology in Pasadena (USA) heeft daarover een artikel gepubliceerd in het vakblad Astronomy & Astrophysics. Dit betekent dat kometen ‘primordiale’ objecten zijn, die ons meer kunnen vertellen over de ontstaansgeschiedenis van het zonnestelsel, dat 4,6 miljard jaar oud is. Hieronder een profiel dat men van 67P heeft opgesteld – dubbelklikken om te verprimordialiseren.

Credit: ESA/Rosetta/NAVCAM – CC BY-SA IGO 3.0

67P blijkt een komeet te zijn met een lage dichtheid, een hoge porositeit en een uitgebreide gelaagdheid. Zoals we op de foto’s kunnen zien bestaat komeet 67P uit twee delen, een ‘lichaam’ en een ‘kop’. Die twee delen moeten oorspronkelijk los door de ruimte hebben gezweefd en door een zachte botsing met elkaar zijn samengegaan, in de koude buitengebieden van het zonnestelsel. De gelaagdheid wijst er op dat ze voor dat samengaan al geleidelijk materiaal moeten hebben verzameld, waardoor ze als een ui gegroeid zijn. De porositeit van 67P is een aanduiding dat de komeet geen gevolg is van harde botsingen. Volgens de onderzoekers zijn kometen gegroeid door zachte botsingen in het vroege zonnestelsel tussen zogeheten ‘kometesimalen’. In het gebied genaamd Bastet op 67P heeft men drie ronde vormen gezien, die wellicht overblijfselen zijn van deze kometesimalen. Ook heeft men kleine structuren gevonden, die ‘kippevel’ worden genoemd (Engels: goosebumps) en dat zijn wellicht kleine vormen van kometesimalen. Hieronder een infografiek van de twee modellen van het ontstaan van kometen. Het onderzoek aan 67P laat zien dat het rechter model nu favoriet is.

Credit: ESA/Rosetta.

Eh… nou we het toch over de Rosetta missie hebben: afgelopen woensdag is de communicatatie uitgeschakeld tussen Rosetta en Philae, de lander op de komeet. Daar was al een jaar lang geen contact meer mee, maar nou is het dus officieel over en uit met Philae – snif snif. En op 30 september zal er ook een einde komen aan Rosetta, als die zal neerkomen op komeet 67P. Bron: ESA.

Gelukkige Pi-dag allemaal!


Het is 14 maart 2016, overal ter wereld vieren ze Pi-dag. De derde maand, 14e dag – 3/14 in de Engelse notatie. 3,14, vandaar Pi-dag. De 14e maart is niet alleen de geboortedag van bekende wetenschappers als Albert Einstein en Giovanni Schiaparelli, maar het staat internationaal ook bekend als Pi-dag. Bedacht in 1989 door Larry Shaw. Zoals bekend mag worden verondersteld is pi (π) de verhouding tussen de omtrek en de middellijn van een cirkel. In veel formules in de natuur- en sterrenkunde wordt gebruik gemaakt van π, dus het getal is van grote waarde voor deze wetenschappen. Hieronder een infografiek gemaakt door het Jet Propulsion Laboratory (JPL) van de NASA met enkele voorbeelden hoe ze pi gebruiken in de ruimtevaart en onderzoek in het zonnestelsel – dubbelklikken om te verpïeriseren.

Gelukkige Pi-dag allemaal! Om 13:59 uur (1:59 PM) [1]Het “ultieme π-moment” was op 14 maart 1592 om 6:53 en 58 seconden, omdat dit 3/14/1592 6:53:58 in de Amerikaanse schrijfwijze voor data is. Dit komt overeen met de eerste 12 cijfers … Continue reading even een lekker rond taartje aansnijden – de zescijferige benadering van π is 3,14159. Bron: NASA/JPL + Wiki.

References[+]

References
1 Het “ultieme π-moment” was op 14 maart 1592 om 6:53 en 58 seconden, omdat dit 3/14/1592 6:53:58 in de Amerikaanse schrijfwijze voor data is. Dit komt overeen met de eerste 12 cijfers van π (3,14159265358).

Infografiek: instrumenten en het deel van het elektromagnetisch spectrum waarin ze kijken

Credit afbeelding: Olaf Frohn.

Op aarde en in de ruimte zijn tal van instrumenten – meest telescopen – die in verschillende delen van het elektromagnetisch spectrum kunnen kijken. Wij kunnen met onze ogen slechts een klein stukje van dat spectrum zien, het gedeelte van het zichtbare licht (golflengte ruwweg tussen 380 en 780 nm). Met die instrumenten kunnen we ook de andere gedeelten zien, uiteenlopend van de radiostraling (grote golflengte) tot aan de gammastraling (kleine golflengte). Ik zag vandaag een blog van Olaf Frohn langskomen, waarin de nieuwste kaart van ruimteobservatoria getoond wordt, geactualiseerd met de onlangs gelanceerde Japanse Astro-H (a.k.a. Hitomi) satelliet. In die blog had Frohn ook een mooie infografiek over alle instrumenten in de ruimte en op aarde, zowel hedendaagse als toekomstige instrumenten, waarin te zien is in welk deel van het EM spectrum ze kijken. Allemaal hieronder te bewonderen – dubbelklikken om te verfrohneriseren.

Credit: Olaf Frohn.

Bron: Armchair Astronautics.

Wat zijn zwaartekrachtsgolven? PhD legt ’t uit met een video en een comic

Aan de honderd jaar geleden door Einstein voorspelde zwaartekrachtsgolven hebben we al een kilo of wat aan blogs besteed, zoals deze, en de laatste tijd zoemt ’t rond dat ze bij LIGO twee gebeurtenissen hebben gezien die verband zouden houden met zwaartekrachtsgolven afkomstig van twee botsende zwarte gaten van elk minstens tien zonsmassa zwaar – bekijk deze poll van Lubos Motl om te zien hoeveel mensen denken dat we op donderdag 11 februari a.s. meer hierover te weten komen. Jorge Cham, de welbekende illustrator van PhD Comics, probeert zowel met een video als een comic uit te leggen wat zwaartekrachtsgolven zijn en m.i. slaagt ‘ie daar uitstekend in. Hieronder de video van PhD, daaronder de comic. Kijken, lezen!



Credit: Jorge Cham / PhD Comics


Bron: PhD Comics.

Sterrenkundigen vinden bewijs voor het bestaan van een negende planeet!

Een impressie van Planeet Negen. (Credit: Caltech/R. Hurt (IPAC)

Twee sterrenkundigen van Caltech in Californië in de VS hebben bewijs gevonden voor het bestaan van een negende planeet in ons zonnestelsel! Op basis van de banen van zes KBO’s (Kuiperbelt objects) – ijskoude rotsachtige objecten in de Kuipergordel aan de rand van ons zonnestelsel – hebben ze berekend dat er een planeet van ongeveer tien aardmassa’s moet zijn, dat ongeveer twintig keer verder weg staat dan de huidige verste planeet van ons zonnestelsel, dat is Neptunus, welke gemiddeld 4,5 miljard km van de zon staat. De onderzoekers Konstantin Batygin en Mike Brown noemen hun planeet heel toepasselijk ‘Planeet Negen’ en deze doet er volgens hun berekeningen tussen de 10.000 en 20.000 jaar over om één keer om de zon te draaien. Hieronder een afbeelding met de baan van Planeet Negen om de zon en enkele banen van bekende KBO’s, die gebruikt zijn om de baan van Planeet Negen te berekenen.

De baan van planeet Negen en enkele bekende KBO’s. Caltech/R. Hurt (IPAC)

Tot augustus 2006 had het zonnestelsel nog negen planeten, maar in die maand bepaalde de Internationale Astronomische Unie (IAU) in Praag dat Pluto niet voldoet aan de toen goedgekeurde definitie van een planeet en dat deze voortaan door het leven moest gaan als dwergplaneet. Het waren de waarnemingen aan de vele grote KBO’s, zoals gedaan door Mike Brown – beter bekend als de Pluto-Killer, zoals ‘ie zichzelf op Twitter noemt – die toen in 2006 duidelijk maakten dat er vele objecten zoals Pluto waren en dat niet meer vol te houden was dat dit allemaal planeten zijn. Batygin en Brown wijzen er op dat Planeet Negen, die nog niet echt waargenomen is, een echte planeet is en dat z’n massa daar geen verwarring over geeft: Planeet Negen heeft maar liefst 5000 keer de massa van Pluto! Best grappig als je er over nadenkt: Mike Brown, degene die de Verenigde Staten z’n enige door een Amerikaan ontdekte planeet afnam – Pluto werd in 1930 ontdekt door Clyde Tombaugh – heeft nu weer bewijs voor een nieuwe planeet gevonden! Eh… Brown is Amerikaan, zoals z’n naam je al doet vermoeden. Konstantin Batygin is inmiddels ook Amerikaan, hij migreerde op 13 jarige leeftijd met z’n ouders van Rusland naar de VS.

Bij hun berekeningen maakten Batygin en Brown gebruik van het werk van een voormalige student van Brown, Chad Trujillo, die in 2014 met z’n collega Scott Shepherd aan de hand van 13 ver verwijderde KBO’s had berekend dat er een dwergplaneet moest zijn, die de banen van deze 13 KBO’s beïnvloedde. Daarop voortbordurend komen de Caltech-onderzoekers nu met een negen planeet, geen dwergplaneet maar een echte planeet. En hij voldoet pook aan de criteria van planeten, zoals onlangs opgesteld door de onderzoeker Jean-Luc Margot. Hieronder een video over Planeet Negen.

Het artikel van Batygin en Brown ‘Evidence for a Distant Giant Planet in the Solar System‘ met alle berekeningen op grond waarvan ze het bestaan van deze negende planeet als bewezen achten – beste wel een megagrote claim die ze hier neerleggen – is gepubliceerd in the Astronomical Journalhier gratis te lezen. Hieronder tenslotte nog een infografiek over Planeet Negen (dubbelklikken voor de megaversie). Zie je in ’t groen de baan van Neptunus, die er 165 jaar over doet om één keer om de zon te draaien?

Credit: Space.com

Source SPACE.com: All about our solar system, outer space and exploration.

Bron: Caltech + Space.com.

Een zeer informatieve tijdlijn van verleden, heden en toekomst van het heelal

Een klein stukje van Martin Vargic z’n tijdlijn. Hieronder de complete tijdlijn. Credit: Martin Vargic / Halcyon Maps

In de tien jaar dat ik hier voor de Astroblogs schrijf heb ik al heel wat infografieken over het heelal voorbij zien komen, illustraties waarin de tijdlijn van ontstaan tijdens de oerknal tot en met het heden, ruim 13,8 miljard jaar later, worden geschetst. Maar zo compleet, zo informatief, zo veelzijdig en zo ontzettend… lang als de tijdlijn van Slowaakse grafisch ontwerper Martin Vargic is heb ik nog niet eerder gezien. Een prachtige infografiek, waarin niet alleen de tijdlijn van het heelal te zien is, maar ook van de aarde, van het leven daarop én van de mensheid. En deze gaat verder dan het heden: hij laat ook de toekomst zien, wat er met de zon, de aarde en de Melkweg in de verre toekomst gaan gebeuren. Bovenaan staat het oudste, de oerknal waarmee het allemaal begon, onderaan het einde, als de zon een witte dwerg wordt – ‘Ga’ staat voor giga, een miljard jaar.

Credit: Martin Vargic / Halcyon Maps

De tijdlijn is ook in Android en iOS te bekijken. De infografiek is hier geplaatst met de persoonlijke toestemming van Vargic, waarvoor dank! Bron en credits: Halcyon Maps.

Een schitterende visualisatie van de verscheidenheid van meer dan 500 exoplaneten

Credit afbeelding: Martin Vargic

De eerste exoplaneet werd in 1995 ontdekt – dat was 51 Pegasi b – en inmiddels staat de teller van ontdekte én bevestigde exoplaneten op… 1977. Ja, nog 23 stuks en we hebben de magische drempel van 2000 exoplaneten bereikt! De Slowaakse grafisch kunstenaar en schrijver Martin Vargic heeft ruim 500 van die buitenaardse werelden in een schitterende infografiek gevisualiseerd, een overzicht waarin de exoplaneten op basis van hun straal, massa, dichtheid, leeftijd en metaalgehalte van hun moederster zijn weergegeven. Hierboven een bescheiden kleine versie van de infografiek, voor de liefhebbers is hier een grote versie te downloaden, formaat 4279 x 5678 pixels (5,26 Mb). 😯 De infografiek laat een bonte verscheidenheid aan exoplaneten zien, van grote hete Jupiters, via waterwerelden tot kleine aardachtige, rotsplaneten. Vargic maakt over talloze onderwerpen infografieken, die je op zijn website kunt vinden – een echte aanrader daar eens te gaan neuzen: Halcyon Maps. De infografiek hierboven is geplaatst met persoonlijke toestemming van Vargic, waarvoor hartelijk dank! Bron: Universe Today.’