‘Hello Goodbye’ kometen 67P/Churyumov-Gerasimenko en C2021 A1 Leonard

Aan naam en faam ontbreekt het komeet 67P/Churyumov-Gerasimenko bepaald niet. De ’67P’ gaat de astronomie annalen in als de eerste komeet waarop ooit een landing uitgevoerd is. Dit was de Rosetta/Philae-missie. Over enkele dagen zal de komeet zijn dichtste punt tot de aarde bereiken, om vervolgens pas in 2214, weer zo dichtbij de aarde te komen. Hoewel de komeet 67P geleidelijk helderder zal worden, zal het niet helder genoeg zijn om met het blote oog waar te nemen tijdens zijn passage langs de aarde. Echter, op zijn helderst (Magn. 9-10) zal het object wel binnen het bereik van visuele waarnemingen met amateurtelescopen komen.  Komeet Leonard of C2021 A1 zal in de eerste helft van december mogelijk wel met het blote oog waarneembaar zijn.

Rosetta-opname van komeet 67P/CG Credits; ESA/Rosetta/NAVCAM

Maar eerst naar 67P. Op 11 en 12 november a.s. bevinden zich 67P en een afnemende maan op vrijwel dezelfde – virtuele – locatie in Tweelingen (Gemini), dan zal 67P lastig te zien zijn. Maar zo tegen 8 november zal de komeet Pollux passeren, de helderste van het Gemini-duo. Op 12 november a.s. om 01:50 NL’se tijd (00:50 UTC) zal de komeet zijn dichtste nadering tot de aarde bereiken, de afstand zal dan zo’n 61 miljoen km bedragen. Dit punt is de dichtste nadering van 67P voor de komende 193 jaar, tot 2214. Komeet 67P/CG is een van de best bestudeerde kometen. ESA’s Rosetta ontmoette 67P in augustus 2014, landde datzelfde jaar nog op de komeet met de Philae-lander en reisde zo een twee jaar met de komeet mee. De 67P werd in 1969 ontdekt door de astronomen Klim Churyumov en Svetlana Gerasimenko. De 67P/CG is een komeet met een korte baan rond de zon, het object doet er slechts 6,43 jaar over om eenmaal om de zon te draaien, waardoor het een aantrekkelijke doel is voor ruimtesondes. De kern is naar schatting 4,2 km breed. Net als veel van de kleine, ijzige kometen in ons zonnestelsel, heeft 67P twee verschillende ‘lobben’. Astronomen denken dat dubbellobbige kometen zoals deze zijn gevormd tijdens trage botsingen van ijzig puin in de vroege stadia van de vorming van ons zonnestelsel, zo’n 4,5 miljard jaar geleden. Veel van wat astronomen aannamen over dit type kometen – gassen die ontsnappen uit de kleine kern zodra de kometen dichter bij de zon komen – zag men terug bij 67P/CG in de beelden van Rosetta.

Observatie en komeet ‘Leonard’
Hoewel de komeet 67P geleidelijk helderder zal worden, zal hij helaas niet helder genoeg worden om met het blote oog waar te nemen tijdens zijn passage binnenkort langs de aarde. Maar op zijn helderst zal het object magnitude 9 tot 10 zijn, ruim binnen het bereik van visuele waarnemingen met amateurtelescopen. Op de website in-the-Sky.org vind je alle detail informatie voor observatie van 67P/CG tot februari 2022. Zie ook bronartikel EarthSky met alle verdere informatie over observatie van 67P.

Composietbeeld met lange belichtingstijd Credits; Filipp Romanov (Ru), Cr.c.

Is er binnenkort nog wel een komeet met het blote oog te zien? Er is dan een andere kandidaat, komeet C/2021 A1 of ‘Leonard’. De dichtste nadering van komeet Leonard tot de aarde zal plaatsvinden op 12 december 2021 (rond 13:54 UTC of 14:54 NL’se tijd). Het zal de aarde passeren op een afstand van ruim 34 miljoen km. Zijn baan suggereert ook dat de komeet dan relatief dicht, op ong. 4,2 miljoen km langs Venus passeert op 19 december a.s. Geschat wordt dat de komeet een visuele magnitude tussen 5 en 2,6 zal bereiken. De komeet draait in 80.000 jaar een baan om de zon en is ultrasnel, hij reist met een duizelingwekkende snelheid van 254.000 km/h t.o.v. de aarde. Aanvankelijk zal Leonard zichtbaar zijn vanaf het noordelijk halfrond en zal zichtbaar worden vanaf het zuidelijk halfrond in december 2021 en januari 2022. Dit is mogelijk de helderste komeet van dit jaar en zal waarnemers met camera’s met lange sluitertijd, verrekijkers en zelfs de kleinste telescopen een mooi spektakel bieden. Meer details over komeet Leonard hier of hier. Bronnen: EarthSky, Stellarium, NASA/ESA.

Onverwacht ultraviolet ‘poollicht’ rondom Rosetta’s komeet 67P waargenomen

Credit: ESA/Rosetta/NAVCAM

Dat er planeten en zelfs manen zijn met poollicht (aurora) is bekend. Maar nu blijkt zelfs komeet 67P/Churyumov-Gerasimenko (kortweg 67P) in het verre ultraviolette deel [1]Dat is het deel met golflengten van 122–200 nm. van het spectrum een poollicht te hebben. Van 2014 tot en met september 2016 vloog de Europese Rosetta ruimteverkenner daar op korte afstand omheen. Met de Alice far-ultraviolet (FUV) spectrograaf en de Ion and Electron Sensor (IES) werd 67P bekeken en daarmee kon men zien dat er rondom de komeet een UV-aurora is, die veroorzaakt wordt door de interactie tussen elektronen van de zonnewind en het gas van de coma, dat de komeetkern omhuld. In eerste instantie dacht men dat het ging om ‘daggloed’, als de fotonen van de zonnestraling reageren met het gas in de coma, maar dat blijkt uit het onderzoek met de twee instrumenten van Rosetta dus om de elektronen van de zonnewind te gaan, die de UV-gloed veroorzaakt. De elektronen reageren met name met de waterdeeltjes, die door de komeet worden uitgestoten. Ook bij het aardse poollicht is de interactie tussen de geladen deeltjes van de zonnewind en de deeltjes in de aardse atmosfeer de oorzaak. Door het magnetisch veld van de aarde vind die interactie vooral bij de polen plaats, vandaar de naam ‘poollicht’. Nou heeft 67P wel een rotatieas en daarmee twee rotatiepolen, maar hij heeft geen magnetisch veld. De UV-aurora is daarom om de gehele komeet te zien, niet alleen bij de polen. Maar omdat het mechanisme hetzelfde is als bij het poollicht op aarde spreekt men van aurora of poollicht bij 67P. In Nature Astronomy verscheen gisteren een vakartikel over de ontdekking van poollicht bij komeet 67P. Bron: SWRI.

References[+]

References
1 Dat is het deel met golflengten van 122–200 nm.

Regenboogkomeet met een hart van spons

Een afbeelding van de komeet 67P/Churyumov-Gerasimenko genomen door de ‘dashboardcamera’ van Rosetta op 7 juli 2015. Credit: ESA/Rosetta/NAVCAM.

Een doordringbaar hart met een verharde buitenkant – de rustplaats van Rosetta’s lander Philae op komeet 67P/Churyumov-Gerasimenko onthult meer over de binnenkant van de ‘badeend’ rondom de zon. Een recente studie suggereert dat de binnenkant van de komeet poreuzer is dan het materiaal nabij het oppervlak. De resultaten bevestigen dat zonnestraling het oppervlak van de komeet aanzienlijk verandert als deze door de ruimte reist tussen de banen van Jupiter en de Aarde. De hitte van de Zon leidt tot een uitwerping en vervolgens tot het terugvallen van materiaal.

Locatie, locatie, locatie. Dat was het belangrijkste voor het radarinstrument op het Rosetta-ruimtevaartuig en de Philae-lander, die ontworpen was om de kern van de komeet te onderzoeken. Het CONSERT-experiment bestond uit twee antennes die precieze signalen naar elkaar stuurden. Maar toen Philae verdween bij de landing in november 2014, moesten wetenschappers werken met geschatte waarden. Philae heeft meer dan twee dagen aan de oppervlakte gewerkt – 63 uur, om precies te zijn.

Rosetta, een zacht hart van steen. Credit: ESA/Rosetta/Philae/CONSERT

De bovenste figuur in de afbeelding hierboven toont het signaal dat het CONSERT instrument van Philae, op het oppervlak van de komeet, verbindt met het signaal van de Rosetta-orbiter. Het waaiervormige aspect is het resultaat van de beweging van Rosetta langs de eigen baan, waarbij de kleuren de afzonderlijke signaalbanen markeren naarmate de baan evolueert. De afbeelding eronder toont de signalen in meer detail, die zich binnenin de komeet verspreiden van Philae naar de punten vanwaar deze de komeet verlaten naar de orbiter.  De kromming is het resultaat van de projectie van de banen op het hobbelige oppervlak van de komeet. De blauwere kleur geeft meer ondiepe banen aan (slechts enkele centimeters), terwijl de rodere tinten aangeven waar de signalen onder 100 m diepte doordrongen.

De tijd die het signaal nodig heeft om zich tussen de twee radars te verplaatsen, biedt inzicht in de kern van de komeet, zoals de poreusheid en de samenstelling. Het team ontdekte dat de stralen zich met verschillende snelheden verspreiden, wat duidt op verschillende dichtheden binnen de komeet. Vandaar de omschrijving van 67P, een doordringbaar hart met een verharde buitenkant. Bron: ESA.

Stikstof van komeet 67P zit verstopt in ammoniumzouten, een bouwsteen van leven

Komeet 67P, gefotografeerd op 7 juli 2015. Credit: ESA/Rosetta/NAVCAM.

Het is alweer een poosje geleden dat de Europese ruimteverkenner Rosetta om komeet 67P/Churyumov-Gerasimenko draaide en daar uitgebreid onderzoek naar deed, maar nog steeds worden er verrassende resultaten geboekt op basis van de waarnemingen die tussen augustus 2014 en september 2016 werden gedaan aan 67P, zoals de komeet kortweg wordt genoemd. Nu blijkt bijvoorbeeld waarom het lijkt alsof de coma van de komeet, zo heet het gasvormige omhulsel om de komeetkern heen, geen stikstof bevat. Kometen hebben een kern bestaande uit ijs en stof, waaruit materiaal sublimeert wanneer het wordt verwarmd door zonlicht en zo ontstaat die coma. Zo’n coma bevat een mix van moleculen die grotendeels overeenkomen met theoretische voorspellingen, met één opmerkelijke uitzondering: stikstofgas, dat meestal in veel kleinere hoeveelheden aanwezig is dan verwacht. Onderzoek met het Rosetta Orbiter Spectrometer for Ion and Neutral Analysis (ROSINA) instrument heeft nu laten zien hoe dat kan. Het blijkt namelijk dat de coma wel degelijk stikstof bevat, alleen dat het verscholen zit in ammoniumzouten.

Een voorbeeld van een ammoniumzout, ammonium chloride (NH4Cl). Credit: University of Bern.

Ammoniak, een molecuul bestaande uit één stikstof- en drie waterstofatomen, is een van de belangrijkste dragers van vluchtige stikstof en combineert gemakkelijk met verschillende zuren (zoals HCN, HNCO en HCOOH) om zouten te vormen – alsof je in de kosmische keuken aan ’t kokerellen bent. Van de ammoniumzouten wordt gedacht dat ze de basis vormen voor veel complexere verbindingen, zoals ureum en glycine, verbindingen die bekend staan als voorlopers van het leven zoals we dat op aarde kennen. ROSINA zag die ammoniumzouten pas toen Rosetta van zeer dichtbij over 67P vloog, dat was in september 2016, net voordat ‘ie crashte op de komeet, toen de afstand slechts 1,9 km bedroeg. Het spectrum van de coma wat toen kon worden gemeten zie je hieronder.

Het spectrum van de coma van 67P, gemeten op 5 september 2016 met het ROSINA-DFMS instrument. Credit: Altwegg et al. 2020

Het lijkt er op dat in het het ijs van 67P vijf verschillende ammoniumzouten zijn aangetroffen en dat die allen het ontbrekende stikstof bevatten. Alleen wanneer de komeet dichtbij de zon komt gaan die zouten sublimeren en komen ze in gasvorm in de coma terecht, waar ze alleen van dichtbij waar te nemen zijn, zoals september 2016 gebeurde met Rosetta.

Een vergelijking van ‘alifatische eigenschappen’ in verschillende bronnen. Credit: Raponi et al. 2020

Verder bleek op basis van waarnemingen gedaan met de Visible and Infrared Thermal Imaging Spectrometer (VIRTIS) aan boord van Rosetta dat de coma ook allerlei soorten koolwaterstof bevat, ketens van waterstof en koolstof, die ook wel bekend staan als ‘organic aliphatic compounds’ – voor het eerst dat deze op de oppervlak van komeetkernen zijn aangetroffen. Ook deze ketens zijn bekend als de bouwstenen van leven. Uit het onderzoek met VIRTIS komt naar voren dat de samenstelling van de komeet dezelfde is als die van het interstellaire medium, zoals te zien is in de afbeelding hierboven. Dat laat zien dat de komeet bestaat uit ‘presolair’ materiaal, materiaal dat al bestond voordat het zonnestelsel ontstond.

Van kometen weten we dat ze zich vooral ophouden in de koude buitenregionen van het zonnestelsel. Daar vandaan brengen zij allerlei materialen naar de binnenste regionen van het zonnestelsel. De zogeheten panspermie-theorie stelt dat op die manier de bouwstenen van leven naar de aarde zijn gebracht en dat zij aan de basis stonden van het ontstaan van leven op aarde. In Nature Astronomy verschenen vorige week twee artikelen over de waarnemingen van ammoniumzouten en koolwaterstoffen in de coma van 67P:

Bron: ESA.

Astronomen ontdekken interstellaire connectie van een van de bouwstenen van het leven

Fosforhoudende moleculen gevonden in stervormingsgebied en komeet 67P. Credit: ALMA (ESO/NAOJ/NRAO), Rivilla et al.; ESO/L. Calçada; ESA/Rosetta/NAVCAM; Mario Weigand, www.SkyTrip.de

Fosfor, een bestanddeel van ons DNA en van celmembranen, is een essentieel element voor leven zoals wij dat kennen. Maar hoe het op de jonge aarde is terechtgekomen is enigszins raadselachtig. Met de vereende krachten van ALMA en ESA-ruimtesonde Rosetta hebben astronomen nu getraceerd hoe het fosfor van stervormingsgebieden in kometen belandt. Hun onderzoek laat voor het eerst zien waar fosforhoudende moleculen ontstaan, hoe dit element door kometen wordt meegenomen en hoe een bepaald molecuul een cruciale rol kan hebben gespeeld bij het ontstaan van leven op onze planeet.

‘Het leven op aarde ontstond ongeveer 4 miljard jaar geleden, maar we kennen nog steeds de processen niet die dat mogelijk maakten’, zegt Victor Rivilla, de hoofdauteur van het nieuwe onderzoek waarvan de resultaten vandaag in het tijdschrift Monthly Notices of the Royal Astronomical Society zijn gepubliceerd. De nieuwe resultaten van de Atacama Large Millimeter/Submillimeter Array (ALMA), waarin de Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO) een partner is, en van het ROSINA-instrument aan boord van Rosetta, laten zien dat fosformonoxide een sleutelrol speelt in het vraagstuk van de oorsprong van het leven.

ALMA-opname van het stervormingsgebied AFGL 5142. Credit:
ALMA (ESO/NAOJ/NRAO), Rivilla et al.

Door met ALMA het stervormingsgebied AFGL 5142 nauwkeurig af te speuren, konden de astronomen aanwijzen waar fosforhoudende moleculen, zoals fosformonoxide, ontstaan. Nieuwe sterren en planetenstelsels vormen zich in wolken van gas en stof tussen de sterren, en dat maakt deze interstellaire wolken de ideale locaties om de zoektocht naar de bouwstenen van het leven te beginnen.

De ALMA-waarnemingen lieten zien dat fosforhoudende moleculen ontstaan bij de vorming van zware sterren. Gasstromen van jonge zware sterren veroorzaken holtes in interstellaire gaswolken. Door de gezamenlijke werking van schokgolven en straling van de jonge ster ontstaan fosforhoudende moleculen bij de ‘wanden’ van deze holtes. De astronomen hebben ook vastgesteld dat fosformonoxide het meest voorkomende fosforhoudende molecuul in de holtewanden is.

\Rosetta-opname van komeet 67P/Churyumov-Gerasimenko. Credit:
ESA/Rosetta/NAVCAM

Na dit molecuul met ALMA in stervormingsgebieden te hebben opgespoord, boog het Europese onderzoeksteam zich over een object van ons zonnestelsel: de inmiddels overbekende komeet 67P/Churyumov–Gerasimenko. Het idee was om het spoor van deze fosforhoudende verbindingen te volgen. Als zo’n holtewand instort om een nieuwe ster – met name een minder zware ster zoals onze zon – te vormen, kunnen fosformonoxidemoleculen bevriezen en opgesloten raken in de ijzige stofdeeltjes die rond een nieuwe ster achterblijven. Zelfs nog voordat de vorming van de ster is voltooid, klonteren deze stofdeeltjes samen tot steentjes, rotsblokken en uiteindelijk kometen, die als transporteurs van het fosformonoxide gaan fungeren.

Het instrument ROSINA, wat staat voor Rosetta Orbiter Spectrometer for Ion and Neutral Analysis, verzamelde in de twee jaar dat Rosetta om 67P cirkelde gegevens van de komeet. In deze gegevens hadden astronomen al aanwijzingen gevonden dat er fosfor aanwezig was, maar ze wisten niet door welk molecuul het was aangedragen. Kathrin Altwegg, hoofdonderzoeker voor ROSINA en co-auteur van dit nieuwe onderzoek, kreeg een idee over wat dit molecuul zou kunnen zijn nadat ze tijdens een conferentie was benaderd door een astronoom die zich bezighield met ALMA-waarnemingen van stervormingsgebieden: ‘Zij zei dat fosformonoxide een heel voor de hand liggende kandidaat zou zijn, en toen ik onze data nog eens bekeek zag ik het!’

Locatie van AFGL 5142 in het sterrenbeeld Voerman. Credit:
ESO, IAU and Sky & Telescope

Dankzij deze eerste waarneming van fosformonoxide op een komeet kunnen astronomen nu een link leggen tussen stervormingsgebieden, waar het molecuul ontstaat, en onze aarde.

‘De combinatie van de gegevens van ALMA en ROSINA heeft uitgewezen dat het stervormingsproces een soort chemische rode draad vertoont, waarin fosformonoxide de hoofdrol speelt’, zegt Rivilla, die als onderzoeker is verbonden aan de Arcetri-sterrenwacht van INAF, het Nationale Instituut voor Astrofysica van Italië.

Overzichtsfoto van het hemelgebied waar AFGL 5142 zich bevindt. Credit:
ESO/Digitized Sky Survey 2. Acknowledgement: Davide De Martin

‘Fosfor is van vitaal belang voor leven zoals wij dat kennen’, voegt Altwegg daaraan toe. ‘Omdat kometen hoogstwaarschijnlijk grote hoeveelheden organische verbindingen op aarde hebben afgeleverd, zou het fosformonoxide dat in komeet 67P is aangetroffen het verband tussen kometen en het leven op aarde wel eens kunnen versterken.’

Deze intrigerende zoektocht kon met bewijzen worden gestaafd dankzij de gezamenlijke inspanningen van astronomen uit verschillende vakgebieden. ‘De detectie van fosformonoxide is duidelijk te danken aan een interdisciplinaire uitwisseling tussen telescopen op aarde en instrumenten in de ruimte’, zegt Altwegg.

Leonardo Testi, ESO-astronoom en Europees Operationeel Manager van ALMA, concludeert: ‘Het begrijpen van onze kosmische oorsprong, inclusief de vraag hoe algemeen de chemische omstandigheden die gunstig zijn voor het ontstaan van leven zijn, is een belangrijk onderwerp in de moderne astrofysica. Waar ESO en ALMA zich richten op de waarnemingen van moleculen in verre jonge planetenstelsels, wordt de directe verkenning van de chemische inventaris van ons zonnestelsel mogelijk gemaakt door ESA-missies zoals Rosetta. De synergie tussen deze toonaangevende faciliteiten op de aarde en in de ruimte is een grote aanwinst voor Europese onderzoekers en maakt baanbrekende ontdekkingen zoals die in dit artikel mogelijk.’ Bron: ESO.

De Komeet


‘De Komeet’. Dat kan niets anders zijn dan de komeet 67P-Churyumov-Gerasimenko, die door de Europese missie Rosetta is onderzocht, welke vijf jaar geleden samen met z’n Philae bij de komeet arriveerde. Op basis van maar liefst 400.000 foto’s van de komeet, die door de ESA in 2017 zijn gepubliceerd, hebben bewegingsontwerper Christian Stangl en componist Wolfgang Stangl een schitterende video gemaakt van de missie, hieronder te bewonderen. Licht uit, spot/geluid aan. Oh ja, onder de video nog een nieuwtje over 67P, een recente ontdekking.

the Comet from Christian Stangl on Vimeo.

Dan nog dat nieuwtje: komeet 67P blijkt een piepklein maantje te hebben, een zogeheheten ‘moonlet’ van vier meter doorsnede (de komeet zelf is pakweg 4 km doorsnede). Enkele maanden terug bestudeerde de astrofotograaf Jacint Roger uit Spanje foto’s van 67P en na wat beeldbewerking viel hem op dat op foto’s die door  Rosetta’s OSIRIS narrow-angle camera op 21 juni 2015 waren gemaakt telkens een wit puntje om de komeet vloog, hieronder een foto ervan, hier de bewegende beelden ervan. Onderzoeker Julia Marín-Yaseli de la Parra heeft ‘m Churrymoon genoemd. 😀 Het brokstuk moet waarschijnlijk een keertje zijn losgelaten van de komeet, toen die door de nadering tot de zon actief begon te worden en gas en stof begon uit te spuwen. In ieder geval tot 23 oktober 2015 had Churrymoon een baan om de komeet heen.

in de cirkel de ‘moonlet’ van komeet 67P. Credit: ESA /Rosetta /MPS/OSIRIS /UPD/LAM/IAA/SSO/INTA/UPM/DASP/IDA/J. Roger (CC BY-SA 4.0).

Bron: Vimeo + ESA.

Komeet 46P/Wirtanen komt er aan!

Komeet 46P/Wirtanen, gefotografeerd door Gerald Rhemann (Namibië). Credit: Gerald Rhemann.

De komeet 46P/Wirtanen bereikt het perihelium op 12 december 2018, het punt in zijn baan dat ‘ie het dichtste bij de zon staat. Deze periodieke komeet heeft een sterk elliptische baan, met een omlooptijd van circa 5.4 jaar. Z’n kern is naar schatting zo’n 1,2 km in diameter. De komeet bevindt zich tijdens het perihelium op een afstand van 1,06 AE van de Zon en op slechts 0,08 AE van de Aarde (12 miljoen km). De helderheid van het object bedraagt dan magnitude +5,1. Hieronder een grafiek van de gemeten helderheid van de komeet en de schatting van de maximale helderheid.

Credit: Aerith.net.

Bedenk hierbij dat het lastig is de helderheid van een komeet exact te voorspellen. Daarnaast is een komeet vaak onzichtbaar rond het moment van grootste helderheid, doordat deze zich dan te dicht bij de Zon aan de hemel bevindt. Hieronder een kaartje van de baan van de komeet in het zonnestelsel.

Credit: NASA.

De komeet is nu zichtbaar aan onze avondhemel en dat duurt tot pakweg 16 januari. Wij zien de grootste helderheid rond 17 december: magnitude +5,0. De komeet beweegt vóór de periheliumpassage onder andere door de sterrenbeelden Oven, Walvis en Eridanus. Na het perihelium vinden we het object onder meer in de sterrenbeelden Stier, Voerman en Lynx. Het meest gunstige moment om de komeet te bekijken vanuit onze streken is dus rond 17 december. In theorie is die 5,0m voldoende om met het blote oog waargenomen te worden, maar vermoedelijk is de ondersteuning van een verrekijker (in de hand of op statief) nodig. Hieronder een kaartje van de positie van komeet 46P/Wirtanen van eind november tot begin januari – dubbelklikken om te verwirtaniseren.

Credit: Sky & Telescope.

Komeet 46P/Wirtanen was eigenlijk het doel van de Europese missie Rosetta/Philae. Maar omdat het bereiken van de komeet voor het onderzoek niet uitkwam met het lanceervenster van de raket koos de ESA uiteindelijk voor een andere komeet, dat was 67P/Churyumov-Gerasimenko. Hieronder tenslotte nog een kaartje waarop te zien is hoe komeet 46P/Wirtanen aan de avondhemel in Nederland te zien is. In de bron vind je een uitgebreide tabel met de exacte positie van de komeet komende weken. Die kan je hanteren om de komeet te vinden.

Credit: hemel.waarnemen.com.

Bron: hemel.waarnemen.com + Aerith.net.

Een geweldige blik van Rosetta op komeet 67P/Churyumov-Gerasimenko

Credit: ESA/Rosetta/MPS for OSIRIS Team MPS/UPD/LAM/IAA/SSO/INTA/UPM/DASP/IDA; J. Roger – CC BY SA 4.0

Op 22 september 2014 nam de Europese ruimteverkenner Rosetta met z’n OSIRIS camera vanaf een afstand van 28,2 km van het centrum van komeet 67P/Churyumov-Gerasimenko – dat was 26,2 km vanaf z’n oppervlakte – drie opnames van de komeet. Amateur-astronoom Jacint Roger Perez uit Spanje heeft die opnames gecombineerd en bewerkt tot de foto die je hierboven ziet. Een juweeltje als je ’t mij vraagt. Links en in het centrum zie je ‘gebergten’ in het gebied genaamd Seth (67P/C-G had allemaal Egyptische namen), het vlakke gedeelte rechts is Hapi, dat tot de ‘nek’ van de komeet behoort. De komeet had een soort ducky-uiterlijk, met een kop en een lichaam, weet je ’t nog? Op de achtergrond zie je de Babi en Aker gebieden, helemaal onderaan iets rechts van het midden de 134 m hoge Aswan klif, waar Rosetta later zag dat er stukken vanaf brokkelden. Nee, dat witte links is geen sneeuw. Perez heeft de foto flink moeten opwaarderen om de donkere gedeelten zichtbaar te maken en daardoor is een deel oververzadigd, dat is al het witte. Hier voor de liefhebbers een grote versie van de foto. Bron: ESA.

Dit is wat lander Philae op komeet 67P echt zag

Credit: ESA / Rosetta / Philae / CIVA / Mattias Malmer

Weten jullie het nog, de landing van de Europese Philae lander, die op 12 november 2014 vanaf de Rosetta ruimteverkenner naar komeet 67P/Churyumov-Gerasimenko was gevlogen en daar stuiterend was geland. Dat laatste was niet de bedoeling, maar alle technieken om Philae op de oppervlak vast te harpoeneren – men wist vantevoren dat 67P vanwege z’n kleine omvang een zeer geringe zwaartekracht heeft – mislukten falikant en drie keer stuiterend kwam Philae op een ruw, onherbergzaam terrein terecht, ver van de plek waar ‘ie had moeten landen. Toch wist Philae daar op z’n zij liggend de foto hierboven te maken, waarover ik toen schreef.

Die foto is onlangs door Mattias Malmer bewerkt. Hij heeft er niet alleen kleur in aangebracht, maar ook voorzien van diepte én hij heeft de foto gekanteld – de hemel op de oorspronkelijke foto ligt links en niet boven (aar ze pas later achter kwamen). Hij gebruikte twee door Philae gemaakte foto’s om te bewerken en het resultaat daarvan is deze nieuwe foto:

Credit: ESA / Rosetta / Philae / CIVA / Mattias Malmer

Wowie, wat een schitterende foto, nietwaar? Alsof je een donkere zonnebril afzet en de omgeving pas echt goed te zien is. Bron: Planetary Society.

Ewine van Dishoeck ontvangt prestigieuze prijs van Noorse koning

Ewine van Dishoeck. Credit: Henrik Sandsjo.

De Nederlandse astronome Ewine van Dishoeck heeft vandaag de prestigieuze Kavli-prijs [1]De Kavli-prijs is een van de meest prestigieuze wetenschappelijke onderscheidingen naast de Nobelprijs. De prijs is vernoemd naar de Noors-Amerikaanse Fred Kavli (1927-2013), net als Alfred Nobel een … Continue reading voor astrofysica ontvangen uit handen van de koning van Noorwegen. De onderscheiding is na de Nobelprijs zo’n beetje de hoogste prijs die een sterrenkundige kan krijgen. De afgelopen dagen was het een gekkenhuis voor Ewine van Dishoeck. Ze kreeg honderden mails met felicitaties van over de hele wereld, legde talloze interviews af, bezocht een congres in Wenen en was vandaag voor de prijsuitreiking in Oslo.

In een week tijd is de Nederlandse astronome beëdigd als voorzitter van de IAU, de Internationale Astronomische Unie – zeg maar de FIFA van de sterrenkunde – en heeft ze de prestigieuze Kavli-prijs gekregen. Een unieke prestatie. Van Dishoeck werd onderscheiden vanwege haar baanbrekende onderzoek naar hoe sterren en planeten worden geboren. De Noorse koning Harald overhandigde haar vandaag een medaille, een document en een geldprijs van een miljoen dollar.

“Ik ben wel een week bezig geweest met het beantwoorden van alle felicitaties”, vertelde ze tegen de NOS. “Deze weken zijn wel heel speciaal, met de Kavli-prijs en het voorzitterschap van de IAU. Zulke weken maak ik waarschijnlijk mijn leven lang niet meer mee.”

Dat de hoogleraar aan de Universiteit Leiden zoveel eer te beurt valt in astronomische kringen is opvallend, want het had weinig gescheeld of Van Dishoeck was helemaal niet in dat vakgebied beland. Ze studeerde aanvankelijk scheikunde en werd eigenlijk pas door haar latere echtgenoot, astronoom Tim de Zeeuw, op het spoor van de sterrenkunde gezet – of eigenlijk een combinatie van beide: astrochemie, zeg maar interstellaire scheikunde.

Sinds 1979 onderzoekt ze hoe interstellaire wolken chemisch in elkaar zitten, de kraamkamers van nieuwe sterren en planeten. “Ik houd me in mijn werk bezig met de vraag: waar komen we vandaan? Hoe zijn wij gevormd? Hoe is een ster als onze zon en een planeet als onze aarde gevormd?”

In reusachtige gaswolken op duizenden lichtjaren afstand zoeken Van Dishoeck en haar collega’s naar water en andere bouwstenen van bewoonbare planeten als de aarde. “Als je denkt aan een nieuwe planeet en de kans dat daar leven zou kunnen ontstaan, dan heb je daar ten minste water voor nodig. Dat is een van de aspecten waar ik heel veel onderzoek naar heb gedaan. Daarnaast heb je ook organische verbindingen nodig, simpele suikers bijvoorbeeld.”

Dat onderzoek gebeurt met wetenschappelijke satellieten, maar ook met grote radiotelescopen. De laatste jaren is er bijvoorbeeld de ALMA-radiotelescoop in Chili, een kilometers groot complex van 66 enorme schotelantennes op een Chileens bergplateau, het grootste astronomische project ter wereld.

Toen Van Dishoeck eind jaren 70 startte met haar onderzoek was dat er allemaal niet. “Toen we begonnen, hadden we nog helemaal niet de technologie om zonnestelsels in wording te zien. We konden toen kijken op de schaal van een heel grote wolk. Met de nieuwste telescopen kunnen we echt inzoomen. In die 40 jaar zijn we een factor 100 scherper gaan kijken. Vroeger was een stad op Google Images ook niet zo scherp. Nu kun je zien dat er in die stad straten zijn, en kanalen, huizen en bomen. Dat is het stadium waar wij nu ook zijn: we kunnen echt inzoomen op de schaal van, zeg maar, ons eigen zonnestelsel.”

Maar haar onderzoek richt zich ook op objecten dichter bij huis. De komeet 67P bijvoorbeeld, die in 2014 door de Europese sonde Rosetta werd bezocht. Kometen zijn heel oude objecten die veel kunnen vertellen over de oorsprong van ons planetenstelsel. “Ons zonnestelsel is er maar één van de honderden miljarden, maar het is er een waarvan we kunnen zien wat de uitkomst is. Bij andere planetenstelsels in wording kunnen we zien wat er aan het gebeuren was toen ons zonnestelsel nog maar een miljoen jaar oud was, en bij ons eigen zonnestelsel kunnen we zien wat er 4,5 miljard jaar later gebeurd is.”

“Het gaat uiteindelijk om de vraag: hoe zijn we gevormd en hoe groot is de kans dat er leven elders in het heelal zou kunnen ontstaan”, vat de hoogleraar samen. “Wat mijn onderzoek heeft laten zien, is dat vormende sterren genoeg materiaal om zich heen hebben voor de vorming van een planetenstelsel. En ze hebben ook voldoende water en organisch materiaal om in ieder geval de bouwstenen voor leven te vormen. Of dat dan ook gebeurt is een andere vraag. Dan kom je in de scheikunde en de biologie terecht, maar ik kan wel tegen mijn collega’s daar zeggen: dit zijn de puzzelstukjes die we beschikbaar hebben.”

Pluto

Pluto

Van Dishoeck speelde een belangrijke rol bij de bouw van de ALMA-telescoop in Chili. Ze hielp internationale partners bij elkaar te brengen: de VS, Europa en Japan hadden geen van allen genoeg geld om zo’n project op eigen houtje uit te voeren.

Die bemiddelende rol kan ze nog hard nodig hebben in de IAU. De organisatie houdt wetenschappelijke symposia en gaat niet alleen over de naamgeving van nieuw ontdekte objecten in de ruime, de Unie beslist ook over de classificatie van hemellichamen. Zo had ons zonnestelsel in 2006 opeens een planeet minder: Pluto werd gedegradeerd tot dwergplaneet. Dat gebeurde tot ongenoegen van veel Amerikanen – Pluto is ontdekt door een Amerikaan.

Van Dishoeck: “Pluto is een interessant geval. Daar was in 2006 een enorme discussie over. Maar ik denk dat de meeste wetenschappers het er wel over eens waren dat er nieuwe inzichten waren over de samenstelling van ons zonnestelsel. Dat naast de bekende planeten ook een heel stel veel kleinere objecten zijn die ‘planeetachtig’ zijn. Er is nog steeds wel discussie over, maar ik denk dat die nu meer gaat over planeten rond andere sterren: hoe weet je of het een planeet of een dwergplaneet is?” Bron: NOS.

References[+]

References
1 De Kavli-prijs is een van de meest prestigieuze wetenschappelijke onderscheidingen naast de Nobelprijs. De prijs is vernoemd naar de Noors-Amerikaanse Fred Kavli (1927-2013), net als Alfred Nobel een filantroop van Scandinavische afkomst. Hij richtte in 2000 de Kavli Foundation op die jaarlijks drie prijzen uitreikt op het gebied van astrofysica, nanowetenschappen en neurowetenschappen. Kavli verwachtte belangrijke ontwikkelingen in die drie vakgebieden in de 21ste eeuw. De prijzen worden sinds 2008 uitgereikt. In dat jaar ging er ook een naar een Nederlander: de astronoom Maarten Schmidt.