‘Hello Goodbye’ kometen 67P/Churyumov-Gerasimenko en C2021 A1 Leonard

Aan naam en faam ontbreekt het komeet 67P/Churyumov-Gerasimenko bepaald niet. De ’67P’ gaat de astronomie annalen in als de eerste komeet waarop ooit een landing uitgevoerd is. Dit was de Rosetta/Philae-missie. Over enkele dagen zal de komeet zijn dichtste punt tot de aarde bereiken, om vervolgens pas in 2214, weer zo dichtbij de aarde te komen. Hoewel de komeet 67P geleidelijk helderder zal worden, zal het niet helder genoeg zijn om met het blote oog waar te nemen tijdens zijn passage langs de aarde. Echter, op zijn helderst (Magn. 9-10) zal het object wel binnen het bereik van visuele waarnemingen met amateurtelescopen komen.  Komeet Leonard of C2021 A1 zal in de eerste helft van december mogelijk wel met het blote oog waarneembaar zijn.

Rosetta-opname van komeet 67P/CG Credits; ESA/Rosetta/NAVCAM

Maar eerst naar 67P. Op 11 en 12 november a.s. bevinden zich 67P en een afnemende maan op vrijwel dezelfde – virtuele – locatie in Tweelingen (Gemini), dan zal 67P lastig te zien zijn. Maar zo tegen 8 november zal de komeet Pollux passeren, de helderste van het Gemini-duo. Op 12 november a.s. om 01:50 NL’se tijd (00:50 UTC) zal de komeet zijn dichtste nadering tot de aarde bereiken, de afstand zal dan zo’n 61 miljoen km bedragen. Dit punt is de dichtste nadering van 67P voor de komende 193 jaar, tot 2214. Komeet 67P/CG is een van de best bestudeerde kometen. ESA’s Rosetta ontmoette 67P in augustus 2014, landde datzelfde jaar nog op de komeet met de Philae-lander en reisde zo een twee jaar met de komeet mee. De 67P werd in 1969 ontdekt door de astronomen Klim Churyumov en Svetlana Gerasimenko. De 67P/CG is een komeet met een korte baan rond de zon, het object doet er slechts 6,43 jaar over om eenmaal om de zon te draaien, waardoor het een aantrekkelijke doel is voor ruimtesondes. De kern is naar schatting 4,2 km breed. Net als veel van de kleine, ijzige kometen in ons zonnestelsel, heeft 67P twee verschillende ‘lobben’. Astronomen denken dat dubbellobbige kometen zoals deze zijn gevormd tijdens trage botsingen van ijzig puin in de vroege stadia van de vorming van ons zonnestelsel, zo’n 4,5 miljard jaar geleden. Veel van wat astronomen aannamen over dit type kometen – gassen die ontsnappen uit de kleine kern zodra de kometen dichter bij de zon komen – zag men terug bij 67P/CG in de beelden van Rosetta.

Observatie en komeet ‘Leonard’
Hoewel de komeet 67P geleidelijk helderder zal worden, zal hij helaas niet helder genoeg worden om met het blote oog waar te nemen tijdens zijn passage binnenkort langs de aarde. Maar op zijn helderst zal het object magnitude 9 tot 10 zijn, ruim binnen het bereik van visuele waarnemingen met amateurtelescopen. Op de website in-the-Sky.org vind je alle detail informatie voor observatie van 67P/CG tot februari 2022. Zie ook bronartikel EarthSky met alle verdere informatie over observatie van 67P.

Composietbeeld met lange belichtingstijd Credits; Filipp Romanov (Ru), Cr.c.

Is er binnenkort nog wel een komeet met het blote oog te zien? Er is dan een andere kandidaat, komeet C/2021 A1 of ‘Leonard’. De dichtste nadering van komeet Leonard tot de aarde zal plaatsvinden op 12 december 2021 (rond 13:54 UTC of 14:54 NL’se tijd). Het zal de aarde passeren op een afstand van ruim 34 miljoen km. Zijn baan suggereert ook dat de komeet dan relatief dicht, op ong. 4,2 miljoen km langs Venus passeert op 19 december a.s. Geschat wordt dat de komeet een visuele magnitude tussen 5 en 2,6 zal bereiken. De komeet draait in 80.000 jaar een baan om de zon en is ultrasnel, hij reist met een duizelingwekkende snelheid van 254.000 km/h t.o.v. de aarde. Aanvankelijk zal Leonard zichtbaar zijn vanaf het noordelijk halfrond en zal zichtbaar worden vanaf het zuidelijk halfrond in december 2021 en januari 2022. Dit is mogelijk de helderste komeet van dit jaar en zal waarnemers met camera’s met lange sluitertijd, verrekijkers en zelfs de kleinste telescopen een mooi spektakel bieden. Meer details over komeet Leonard hier of hier. Bronnen: EarthSky, Stellarium, NASA/ESA.

‘Vulkaankomeet’ 29P/Schwassmann-Wachmann toont grootste uitbarsting in 40 jaar

Dat komeet 29P een aparte eend in de kometenbijt is was al langer bekend. De komeet is een soort ijsvulkaaan die rond de zon voorbij Jupiter draait, en, zover bekend, is het een van de meest vulkanisch actieve hemellichamen in ons gehele zonnestelsel. Astronomen hebben ontdekt dat 29P wel zo een twintig keer per jaar uitbarst, en daarbij gemiddeld een tot vijf keer zo helder wordt.  Recentelijk  ontdekte astronomen dat er zich de grootste uitbarsting in 40 jaar heeft voor gedaan. De uitbarsting verhoogde de helderheid van de komeet zo’n 250 keer, en is ook met (amateur)-telescopen nog goed te bekijken, zie tips onder het artikel.

Komeet 29/P Schwassmann-Wachmann Credits; NASA/JPL/Spitzer

De komeet 29P behoort tot de klasse van de ‘Centauren’, een klasse kometen die rond de zon voorbij Jupiter draaien. Inmiddels zijn er 500 van deze Centauren bekend. Zie ook deze recente Astroblog over deze bijzondere groep ‘hybride’ kometen. Eind september j.l. barstte 29P vier keer snel achter elkaar uit, waarbij bellen van cryomagma de ruimte in werden geblazen. De amateur-astronoom Eliot Herman uit Arizona heeft het puin in de gaten gehouden: “Aanvankelijk leek het een helder compact object”, zegt Herman. “Nu is de uitdijende wolk 1,3 boogminuten breed (groter dan Jupiter) en voldoende transparant voor achtergrondsterren om er doorheen te schijnen.” Het object werd in 1927 ontdekt, zijn ongewone bijna cirkelvormige baan tussen Jupiter en Saturnus viel op, alsook de veelvoud aan uitbarstingen die 29P toonde. Waarnemingen van de afgelopen jaren laten zien dat uitbarstingen wel twintig keer per jaar voorkomen. Astronoom Dr. Richard Miles, verbonden aan de British Astronomical Association (BAA), heeft speciaal studie gemaakt van dit object. Miles stelt: “De huidige uitbarsting, die op 25 september begon, lijkt de meest energieke van de afgelopen 40 jaar te zijn,” en vervolgt, “Binnen een tijdsbestek van slechts 56 uur vonden vier uitbarstingen snel achter elkaar plaats, waardoor een ‘superuitbarsting’ ontstond.” Miles heeft een theorie ontwikkeld om uit te leggen wat er gebeurt. De 29P, aldus Miles, is bedekt met ijsvulkanen. Er is geen lava. In plaats daarvan worden de vulkanen aangedreven door een mengsel van vloeibare koolwaterstoffen (bijv. CH4, C2H4, C2H6 en C3H8) vergelijkbaar met die in de meren en stromen van Titan, een maan van Saturnus. In het model van Miles bevat het cryomagma een beetje stof, en is het doordrenkt met opgeloste gassen N2 en CO, allemaal gevangen onder een oppervlak dat op sommige plaatsen de consistentie van was heeft. Deze gevangen, vluchtige stoffen houden ervan om te exploderen wanneer er zich een scheur opent. Een reeks eerdere uitbarstingen, van juni 2020 – april 2021, waren allen relatief klein i.v.m. de recente superuitbarsting, aldus Miles.

Komeet 29P/Schwassmann-Wachmann Credits; NASA/JPL

Miles publiceerde vijf jaar geleden dit wetenschappelijk artikel waarin het resultaat van onderzoek van een decennium aan uitbarstingen werd gepresenteerd, en hij vond enkele patronen. De gegevens suggereren dat 29P elke 57,7 dagen roteert. De meest actieve ventilatieopeningen zijn geconcentreerd aan één kant van de ijsbal in een reeks van lengtes van minder dan 150 graden breed. Er zijn ten minste zes afzonderlijke bronnen geïdentificeerd. Hoewel de meeste uitbarstingen binnen een week of zo verdwijnen, is deze superuitbarsting nog steeds zichtbaar. De reeks uitbarstingen van september j.l. verhoogde de helderheid van de komeet 250-voudig en is sindsdien niet veel afgenomen. Met een magnitude tussen +10 en +11 is de uitdijende wolk ruim binnen het bereik van telescopen in de achtertuin. Herman stelt dat 29P te bekijken is met een 8-inch kijker, en om de wolk op te lossen en individuele sterren te fotograferen die er doorheen schijnen,  gebruikt hij de iTelescope T11 van een halve meter gebruikt.” Komeet 29P bevindt zich in het sterrenbeeld Auriga. Kijk op Sky&Telescope voor observatietips en voor nieuws op de MISSION 29P-website van BAA. Bronnen; SpaceWeather.com/BAA/Sky&Telescope

Planetair onderzoekers simuleren transformatie van asteroïde naar komeet

Een team planetair wetenschappers van NASA/JPL en de Universiteit van Chicago heeft met behulp van computermodellen nauwkeurig het transformatieproces van asteroïde naar komeet kunnen simuleren. Het nieuwe onderzoek legt de dynamiek uit van dit complexe systeem dat wetenschappers meer moet leren over de samenstelling van kometen en de vorming van aardachtige planeten in ons zonnestelsel. Voor het onderzoek heeft dit team het dynamische proces van de Centauren-planetoïden, – dit zijn een soort hybriden, ze delen enkele kenmerken delen met zowel asteroïden als kometen – gemodelleerd en zo getracht te begrijpen hoe de overgang van asteroïde tot komeet tot stand komt. De Centauren is een groep ijzige ruimterotsen die rond de zon draaien bij de gasplaneten Jupiter en Saturnus. Van deze duizenden kleine brokken ijs en gesteente, worden enkele ingevangen in de baan van Jupiter, en richting het binnenste zonnestelsel geslingerd om te transformeren in kometen. Het onderzoek o.l.v. Darryl Segelman wordt gepubliceerd in The Planetary Science Journal, zie hier voor de preprint, arXiv.

Komeet ‘Siding Spring’ Credits; NASA/JPL, Caltech, UCLA

Wetenschappers zijn zeer bekend met de asteroïdengordel bij Mars, en ook met die in de Kuipergordel.
Echter de Centauren is een minder bekende populatie, en zijn zo genoemd daar ze een soort hybriden zijn, die enkele kenmerken delen met zowel asteroïden als kometen. Centauren zijn mogelijk onstaan bij deze voornoemde reuzenplaneten, maar weliswaar het grootste deel van hun bestaan hebben ze doorgebracht in de Kuipergordel, de ring buiten de baan van Neptunus. Gravitatie-interacties hebben de Centauren lang geleden daarheen gewerkt maar ook, relatief recent, weer teruggebracht.
Enkele van de Centauren ondergaan uiteindelijk nog een extra zwaartekrachtstoot die de objecten in de richting van de zon duwt. Deze objecten worden dan kometen, die coma’s en lange, fraaie staarten ontwikkelen als ze de zon naderen en opwarmen. Geschat wordt dat ongeveer de helft van de Centauren, door interactie met de banen van Jupiter en Saturnus naar het centrum van het zonnestelsel geslingerd. Seligman stelt: “Deze objecten zijn erg oud en bevatten ijs uit de vroege dagen van het zonnestelsel dat nooit is gesmolten. En zeer geschikt om de chemische samenstelling van objecten uit het verre zonnestelsel te onderzoeken.

NASA komeet missie EPOXI, flyby Credits; NASA

Mogelijk zouden toekomstige ruimtesondes dit proces over enkele decennia van dichtbij kunnen bestuderen. Een sonde zou naar Jupiter kunnen vliegen, in de baan van Jupiter wachten tot een van deze objecten in de zwaartekracht van de planeet terechtkomt, en ‘meereizen’ met het object om te zien hoe het in realtime een komeet wordt. Dit is een mooi maar destructief proces: de prachtige staart van een komeet wordt geproduceerd als het ijs ervan afbrandt als de temperatuur stijgt. Komeetijs bestaat uit verschillende soorten moleculen en gassen, die elk op verschillende punten op weg naar de zon beginnen op te branden. Seligman: “Je zou kunnen achterhalen waar typische komeetijsvorming plaatsvindt, en ook wat de gedetailleerde interne structuur is, iets dat lastig is te ontdekken met grondtelescopen.” Ook barst het oppervlak van de komeet als het opwarmt, waardoor pokdalingen en kraters ontstaan. Eenmaal in kaart gebracht, kun je aldus Seligman, de dynamiek van het zonnestelsel beter begrijpen, wat belangrijk is voor zaken als het vormen van aardachtige planeten in zonnestelsels, Mede dankzij de ontdekkingen van verschillende grote asteroïdengordels hebben wetenschappers de afgelopen 50 jaar hun theorieën over het ontstaan van ons zonnestelsel herzien. I.p.v. ontwikkeling op hun plaats, stelt men zich nu een veel dynamischer en onstabieler proces van vorming voor; stukken ijs en gesteente die verspreid en tegen elkaar aan botsen, zich opnieuw vormend en rondbewegend binnen het zonnestelsel. Veel van deze objecten vloeiden uiteindelijk samen in de acht grote planeten, maar andere blijven los en verspreid in verschillende gebieden van de ruimte.

Komeet P2019LD2 Hubble, publ. 21 februari 2021 Credits; NASA/HST

Seligman en zijn team identificeerden zelfs een mogelijk doelwit voor een ruimtemissie: een Centaur, de P/ 2019 LD2, die in 2063 dicht bij Jupiter zal cirkelen. Het team heeft berekend dat er een kans van meer dan 98% is, dat deze ontmoeting het object naar de zon zal duwen en het in een komeet zal veranderen. Hun berekeningen tonen verder aan dat een sonde die op de loer ligt in de buurt van Jupiter het object zou kunnen inhalen en een tijd meevliegen, zolang de sonde reeds op weg zou gaan in 2061 naar een van te voren bepaald ontmoetingspunt. En astronomen kunnen uiteraard ook nog andere Centauren identificeren die vóór 2063 zouden kunnen worden bezocht, aldus het team dat hoopt dat dergelijke doelen mogelijk kan worden ontdekt door het Vera C. Rubin Observatorium. Centauren zijn nooit eerder bezocht door een sonde, de missies van NASA’s Discovery-programma, dat relatief goedkope robotische planetaire exploratie verzorgt, koos niet voor Centaur-voorstellen. Bronnen; Universiteit van Chicago/Space.com/NASA/JPL/Astronomy

Nog even over de grootste komeet die we ooit gezien hebben

Credit: Will Gater.

Ik had het er eerder in juni dit jaar al over, de grootste komeet die ooit ontdekt is, toen nog komeet 2014 UN271 geheten. Inmiddels – vier maanden later – heeft de komeet een nieuwe naam, genoemd naar zijn ontdekkers, Bernardinelli-Bernstein (C/2014 UN271). Hij is afkomstig uit de Oortwolk aan de buitenrand van het zonnestelsel en hij is onderweg naar de binnenste regionen. Ergens in 2031 moet dat leiden tot z’n perihelium, die ‘m tot aan de baan van Saturnus brengt. Zelfs als grootste komeet ooit ontdekt zal dat perihelium niet leiden tot spectaculaire beelden, komeet Bernardinelli-Bernstein zal alleen in grote telescopen zichtbaar zijn. Maar waarom begin ik er dan weer over, zal je je wellicht afvragen. Dat is omdat ik bovenstaande infografiek tegenkwam, waarin goed de grootte van de komeet te zien is. De sterrenkundige Will Gater heeft ‘m gemaakt en in de infografiek wordt komeet Bernardinelli-Bernstein vergeleken met andere astronomische objecten, zoals komeet 67P, waar Rosetta jarenlang onderzoek aan heeft gedaan, en Arrokoth, waar de New Horizons vorig jaar langs is gevlogen.

De komeet werd eerder dit jaar ontdekt door Pedro Bernardinelli en Gary Bernstein (University of Pennsylvania), die foto’s bestudeerden die in de periode 2014-2018 waren gemaakt met de 570-megapixel Dark Energy Camera (DECam) op de Víctor M. Blanco 4-meter Telescoop in Chili, de telescoop waarmee ze donkere energie onderzoeken. Bernardinelli en Bernstein denken dat de reis van de naar hen genoemde komeet naar de binnenregionen van het zonnestelsel begon toen de komeet maar liefst 40.000 Astronomische Eenheid van de zon verwidjerd was, da’s 40.000 keer de afstand aarde-zon, 40.000 keer 149 miljoen km, zeg zo’n 3,7 biljoen km, da’s 0,6 lichtjaar, oftewel 1/7e van de afstand tot de meest nabije andere ster, Proxima Centauri. Hieronder zie je een foto van de komeet gemaakt met de DECam in oktober 2017.

Credit: Dark Energy Survey/DOE/FNAL/DECam/CTIO/NOIRLab/NSF/AURA/P. Bernardinelli & G. Bernstein (UPenn)/DESI Legacy Imaging Surveys –

Schattingen wijzen uit dat de kern van de komeet tussen de 100 en 200 km groot is. Momenteel is hij net zo ver van de zon als de planeet Uranus en is hij van een helderheid iets onder de magnitude 20. De baan van komeet Bernardinelli-Bernstein is trouwens wel bijzonder, want die blijkt bijna loodrecht te staan op het baanvlak van het zonnestelsel (zie de illustratie in de vorge blog over de komeet, link bovenaan). Men heeft berekend dat hij welgeteld 612.190 jaar doet over één omloop om de zon, waarbij aangetekend dat er ook berekeningen zijn die dit op 4,5 miljoen jaar houden

Bron: Noirlab.

Is 2005 QN137 nou een planetoïde of een komeet?

Linksboven 2005 QN137, met een héél lange staart achter ‘m aan. Credit: Henry H. Hsieh (PSI), Jana Pittichová (NASA/JPL-Caltech).

Op 7 juli van dit jaar werd met de Asteroid Terrestrial-Impact Last Alert System (ATLAS) survey ontdekt dat (248370) 2005 QN137 actief is, een planetoïde die zich samen met een half miljoen andere planetoïden in de ‘gordel’ tussen Mars en Jupiter bevindt. Anders dan gewone planetoïden blijkt 2005 QN137 actief te zijn, niet eenmalig actief, maar regelmatig. En daarmee is dit de achtste planetoïde die zich gedraagt als komeet, een mix dus van planetoïde en komeet. Men noemt hem daarom ook wel een ‘main-belt comet‘, waarvan er inmiddels zo’n 20 bekend van zijn [1]Dus resumerend: de achtste planetoïde die zich gedraagt als komeet, de 20e komeet die zich gedraagt als planetoïde. Begrijpen jullie het?. Hij heeft de fysieke kenmerken van een komeet, maar de typische baan van een planetoïde (zie de afbeelding hieronder, waarin je ook de typische baan van een komeet ziet, in dit geval komeet Halley).

Credit: Henry H. Hsieh (PSI).

In juli had 2005 QN137 een staart die maar liefst 720.000 km lang was, drie keer de afstand aarde-maan. Sterrenkundigen denken dat de activiteit veroorzaakt wordt door het sublimeren (verdampen) van ijs op het oppervlak. De staart was ook heel smal, slechts 1400 km. De kern van 2005 QN137 is naar schatting 3,2 km groot. Zou je de staart van de komeet verkleinen tot de lengte van een voetbalveld, dan zou die staart 18 cm breed zijn en zou de kern slechts een halve mm groot zijn. Dat de staart zo extreem smal is laat zien dat de stofeeltjes die de kern verlaten een lage snelheid hebben. De gasstroom, die de stofdeeltjes normaal gesproken tot in een wijde boog om de kern brengt, moet daarom erg zwak zijn. Dat de stofdeeltjes toch kunnen ontsnappen van de kern komt wellicht doordat deze snel roteert. Bron: PSI.

References[+]

References
1 Dus resumerend: de achtste planetoïde die zich gedraagt als komeet, de 20e komeet die zich gedraagt als planetoïde. Begrijpen jullie het?

Komeet ATLAS was vermoedelijk brokstuk van een komeet die 5000 jaar geleden aan de hemel verscheen

Foto’s door Hubble gemaakt van de uiteengevallen komeet ATLAS, links op 20 april 2020, rechts op 23 april 2020. Credit: NASA, ESA, Quanzhi Ye (UMD). IMAGE PROCESSING: Alyssa Pagan (STScI)

Weten jullie nog van die komeet ATLAS (C/2019 Y4)? Dat was de komeet die voorjaar 2020 in eerste instantie op weg leek te zijn een komeet te gaan worden die met het blote oog zichtbaar zou worden en die voor spektakel zou zorgen, maar die vervolgens uit elkaar viel en daarmee op een andere manier voor spektakel zorgde. Welnu, die komeet is weer in het nieuws en wel door onderzoek door de sterrenkundige Quanzhi Ye van de Universiteit van Maryland (VS). Die denkt namelijk dat komeet ATLAS een brokstuk was van een grote ‘moederkomeet’ die zo’n 5000 jaar geleden, toen ze in de Nijldelta begonnen met het koloniseren van de vruchtbare grond, als een heldere komeet aan de hemel te zien moet zijn geweest. Ye komt met die hypothese op grond van overeenkomsten die komeet ATLAS heeft met de grote komeet van 1844, die toen te zien was en die bijna net zo helder was als Sirius, de helderste ster aan de hemel. Komeet ATLAS en de komeet van 1844 volgden namelijk beiden een identieke baan om de zon, iets was eerder al was opgemerkt door de amateur-sterrenkundige Maik Meyer.

Kop van een wetenschappelijk artikel uit 1850 over de komeet van 1844. Credits: ADS/NASA.

Ye denkt daarom dat de twee kometen brokstukken zijn van een grote moederkomeet en zijn berekeningen laten zien dat die 5000 jaar geleden op een afstand van 37 miljoen km de zon passeerde – het zogeheten perihelium. Het vreemde van komeet ATLAS (ontdekt dankzij en genoemd naar het ‘Asteroid Terrestrial-impact Last Alert System‘) is dat die op een véél grotere afstand van de zon uit elkaar viel, op wel 160 miljoen km van de zon. Niet alles van de kern van komeet ATLAS viel overigens uit elkaar, er was een deel dat al na enkele dagen fragmenteerde, terwijl een ander deel weken bij elkaar bleef.

Komeet ATLAS vóór z’n uiteenvallen, op 14 maart 2020 gefotografeerd door Martin Gembec (Credits voor hem).

Ye denkt daarom dat de komeetkern sterke delen en zwakke delen bevatte. Sterrenkundigen denken dat komeetkernen fragiele opeenhopingen zijn van stof en ijs, die gemakkelijk uit elkaar kunnen vallen. Dat zou kunnen als door de uitstoot van gassen de kern sneller gaat roteren en centrifugale krachten de kern doen uiteenvallen, maar het zou ook kunnen dat er in de kern ‘supervluchtig’ ijs zit, dat de kern heeft doen uiteenspatten, zoals vuurwerk in de lucht. Hier het vakartikel van Ye, verschenen in the Astronomical Journal. Bron: Hubble.

Thales Alenia Space gaat moederschip ‘Comet Interceptor’ ontwerpen

De Comet Interceptor is een komeetmissie voorgesteld door ESA in 2019. Het doel van dit uit drie delen samengestelde ruimteschip is om monsters van een langperiodieke komeet te verzamelen. ESA, die de algehele leiding heeft over het project, heeft recent Thales Alenia Space (VK) de opdracht gegeven voor het ontwerpen van het moederschip van de ‘Comet Interceptor’. JAXA gaat de twee kleinere sondes bouwen die bij de Interceptor horen. Tot nu toe zijn er slechts monsters van kortperiodieke kometen verzameld. Voor monsters van een langperiodieke komeet zal men nu een andere strategie toepassen. De ‘kosmische struikrover’ zal daarvoor in de ruimte als het ware op de ‘loer’ gaan liggen en geduldig afwachten tot er een geschikte komeet langskomt, liefst een ‘verse’ vanuit de Oortwolk. Het wachten kan tot maximaal drie jaar in beslag nemen voordat overgegaan wordt tot een rendez-vousmissie met de komeet.
Lees verder

Het zonnestelsel blijkt naast het baanvlak van de planeten nóg een baanvlak te hebben!

Impressie van de twee baanvlakken van het zonnestelsel. Het bekende baanvlak, waarin ook de planeten zich bevinden, is de gele. Credit: NAOJ

We denken het zonnestelsel al aardig te kennen, maar desondanks komen er soms na onderzoek nog steeds verrassende dingen boven water. Zo kennen we al eeuwenlang het baanvlak waarin de planeten en planetoïden zich bevinden: het vlak waarin de acht planeten om de zon draaien, weergegeven door de schijnbare baan van de zon aan de hemel, de ecliptica. Wat blijkt nu: het zonnestelsel kent nog een tweede baanvlak! Onderzoek aan de aphelia van langperiodieke kometen – dat is het punt in hun baan het verste van de zon – laat namelijk zien dat er nog een tweede baanvlak is, de ‘lege ecliptica’ geheten. Al lang was bekend dat langperiodieke kometen qua baan de uitzondering waren op het baanvlak van de ecliptica en dat die kometen van alle kanten leken aan te komen. Nou dacht men lange tijd dat ook die kometen wel in het gareel zouden vallen van de ecliptica door de invloed van de grote gasreuzen, Jupiter en Saturnus. Maar dat blijkt dus niet het geval te zijn, tenminste niet voor alle langperiodieke kometen. Want de schaal waar we het hier over hebben is heel groot en dan doet ook de zwaartekracht van de Melkweg mee in de beïnvloeding.

De komeet Hyakutake, een voorbeeld van een lanperiodieke komeet. Credit; Michael Brown and Chris Fluke/Siding Spring Observatory

En dán blijkt uit onderzoek van Arika Higuchi (University of Occupational and Environmental Health in Japan) dat er naast de welbekende ecliptica nog een tweede baanvlak is, die genoemde lege ecliptica. Tussen de ecliptica en de schijf van de Melkweg zit een hoek (inclinatie) van 60°. Die blijkt er ook te zijn tussen de Melkweg en de lege ecliptica, ook 60°, maar dan in de tegenovergestelde richting (zie afbeelding bovenaan). Higuchi noemt het de lege ecliptica omdat het vooral een wiskundig benaming is en die ecliptica in eerste instantie leeg was (d.w.z. in de vroege periode van het zonnestelsel). Maar later is dat tweede baanvlak toch volgeraakt met komeetkernen. Onderzoek aan de gegevens van de kometen in NASA’s JPL Small Body Database laat zien dat de meeste kometen nu in de ‘gewone’ ecliptica óf in de lege ecliptica liggen. Toekomstig onderzoek met de Legacy Survey of Space and Time (LSST) moet uitwijzen of die tweede ecliptica echt bestaat of louter een wiskundige oplossing is. Hier het vakartikel over het tweede baanvlak van het zonnestelsel, verschenen in the Astronomical Journal. Bron: Phys.org.

Neowise encore!!

Komeet Neowise

Hoewel je de afgelopen dagen in the media and far beyond bijkans lijkt te worden “doodgegooid” met foto’s van “de komeet”….EN… hoewel het er vet op begint te lijken dat zo ongeveer iedere puberale “astrofoto-novice” in de leeftijd van acht tot ver boven de tachtig zich allemaal lijken te ontpoppen als “doorgewinterde ervaren astrofotogafen”, slechts gewapend met een miezerige 70mm meade ETX k..tkijkertje en een state of the art zzzzmartvoon…(hmmmm Arie, wie zou zich met deze intrumentarium-omschrijving nu aangesproken voelen, denk je..hihi??!!) voel ik me als ervaren, bloedserieuze  noest zwoegende hard core open veld astrofotograaf desondanks toch geroepen om ook nog maar even een extra astrofotografische duit in het “komeet Neowise zakje” te doen en wel in de vorm van nevenstaande afgelopen week geschoten hemelportret van dit best wel erg schattige staartsterretje die nu, na haar recente zons-passage weer bezig is om ons zonnestelsel te verlaten.

Ik had haar uiteraard zoals gevoeglijk bekend moge wezen (zie het waarnemingsverslag van Hopman Arie van vorige week!!) al eerder op de kiek gezet….maar tijdens een serie van maar liefst drie kraakheldere deep sky astrofoto-expeditie’s achter elkaar van deze week  kon ik haar opdringerige aandachttrekkende in mijn nek gehijg vanuit noordwestelijke hemelrichting toch niet helemaal negeren en dus heb ik er aan het eind van astrofotonacht nummero twee toch nog maar even wat extra (belichtings)tijd aan gespendeerd….met nevenstaande best wel aardig kometenkiekje als redelijk hoegbaar (vind ik!) aanschouwelijk resultaat!

Ik ben de afgelopen paar nachten onder de open veld hemel weer dik in de weer geweest en voor de zoveelste keer vet “madly in love” gevallen met “Vladimira”, mijn langgeleden voor heul weinag (30 jaar geleden en 35 florijnenpieken!!) op de zwarte markt in Beverwijk op de kop getikte kleine maar ozo fijne 500mm (=brandpuntsafstand in telelenzen-lingo!!) F8 Maksutov-telelensje en derhalve zijn de kometenfotonen van Neowise met dit kekke stukkie optiek uit Moedertje Rusland naar het (gemodificeerde) CMOS-hart van de Canon 1000D gedirigeerd.

Mijn plaatje van een weekje of wat geleden had een belichtingstijd van slechts 30 seconden in zijn mik, bij deze gelegenheid ben ik maar even fanatiek overboord gesprongen en heb ik er maar liefst drie minuten tegenaan gesmeten….en hoewel Neowise bij deze opname wel behoorlijk meer “van het doek springt” is en blijft mijn favo-plaatje toch de kortbelichte close up opname die ik een weekje of wat geleden heb genomen…maar goed….ook al druipt er dus best wel een behoorlijk tikkie “verplicht nummer-gevoel” van deze opname af, toch gaat ook deze gewoon braaf mijn “astrofotografisch bejaardenhuis foto album” in.

Tja….en wat vinden we nu eigenlijk van de Komeet Neowise en haar verschijning?? Hmmmm…..ik ben geneigd om deze prangende vraag te beantwoorden met de kreet…”het gebakkie heeft drie gezichten” waarvan één rotponum en twee friendly faces. Dat “rotponum” vind ik omdat het visuele blote oog aanzicht van Neowise mij eigenlijk best wel behoorlijk tegenvalt.

Begin van de week liep ik van mijn thuisbasis aan de voet van de Grote Kerk verwachtingsvol het Plein af in de hoop om bij onderdoor wandelen van de Catharijnepoort naar de Hooikade aan de Oude Maas met zicht op de noordwestelijke richting over Zwijndrecht de komeet in volstralende glorie aan de zonsondergang hemel te mogen aanschouwen….maarre…helaas pindakaas….toch weer een typisch gevalletje van “Kohoutek-telleurstelling”.
Als jong ventje, zo kan ik mij nog heel goed voor de geest halen, heb ik daar ooit vele avonden achter elkaar voor de kat z’n viool naar de spetterend voorspelde komeet Kohoutek staan zoeken….enne….dat was dus mijn allereerste astroranzige kometen-miskleun met helaas vele toekomstige telleurstellende “volgelingen”, Kometen Hale Bob, Hyakutake en Holmes uitgezonderd.
Nou geloof best wel dat Neowise aanschouwd vanaf een echte donkere plek wel een visueel ogenpretje is (geweest??) maar alhier in het lichtovergoten westen vond ik dat dus wel een beetje tegenvallen. Echter met een (heel klein)beetje verrekijker danwel met een (heel klein)beetje aan fotografische hulpmiddelen is Neowise wel een alleraardigst en prima te hoegen komeetje gebleken en dus….Encore Neowise….tot over een jaartje of 7000!!

Waarnemingen aan komeet NEOWISE (C/2020 F3) – eindelijk!

Sinds de periheliumgang van komeet NEOWISE (C/2020 F3) vorige week vrijdag 3 juli worden we dagelijks overspoeld met foto’s op de social media waarop de komeet van het scherm afspat. Maar allemaal niet genomen in Nederland, ons koude kikkerlandje waar het al de gehele week huilie huilie weer met de bekende Cumulus Interruptus is. Maar zie, gistermiddag begon het op te klaren en de vooruitzichten waren een keertje gunstig. Vandaar dat ik mij klaarmaakte om ’s avonds bij de schemering af te reizen naar de Dordtse Biesbosch, waar een goed uitzicht op het noorden was, waar NEOWISE zich laag aan de horizon moest bevinden. In Stellarium had ik dit al opgezocht:

Ik was in de Dordtse Biesbosch met collega-astroblogger Jan Brandt en met twee belangstellenden, twee piloten die José en Manuel heten [1]Uit de media ken ik nog een piloot, Julio Poch. Kennelijk hebben alle piloten Spaanse namen, uit dit beperkte statistische onderzoek 😀 . De komeet stond iets links van de heldere ster Capella (sterrenbeeld Voerman) en toen we die zagen hadden we NEOWISE al snel te pakken. Met m’n Samsung Galaxy S10 wist ik bij F1,5 ISO 500 in de nachtmodus deze foto te maken:

Nee, dat gele gloedje is niet de ondergaande zon. Ik vermoed dat daar ergens onder die wolk wat tuinbouwkassen staan. Ik had een kleine telescoop meegenomen, de Meade ETX-70. Ik had een simpele adapter bij mij om met mijn Samsung door die telescoop foto’s te maken en dat leverde deze foto op, waarop komeet NEOWISE beter te zien is (F1,5 ISO 1250, 1/4s belicht):

Van NEOWISE waren de coma en staart heel mooi te zien. Hij zag er rood uit. In het begin moesten we de verrekijker gebruiken om de komeet te kunnen zien, maar toen het wat donkerder werd konden we ‘m zo met het blote oog zien. We schatten de kern van de komeet op magnitude 2 ongeveer. Jan had uiteraard ook apparatuur meegenomen. Met zijn onvolprezen 500mm F8 maksutov telelens-Canon 1000D-combi op de evenzo onvolprezen EQ6 montering maakte hij met een belichtingstijd van 20 seconden deze foto:

En deze omgevingsfoto van de komeet boven de Dordtse Biesbosch wist hij ook te maken – de camera stond scheef óf er moet een tijdelijke aardverschuiving zijn geweest, die ik niet gemerkt heb:

Ondertussen was in Valthe in het verre Drenthe nog een Astroblogger bezig om komeet NEOWISE te fotograferen, Paul Bakker in z’n privé-observatorium Carpe Noctum – voor de non-Latinisten: pluk de nacht! Hij maakte o.a. deze twee foto’s, waarop de laatste wel heel mooi is, want die vertoont niet alleen de komeet, maar er zijn ook lichtende nachtwolken te zien!

Wij hoopten daar in Dordrecht ook nog een paar van te kunnen zien, maar toen wij er waren (tot een uur of half een) zagen we ze helaas niet. Maar niet getreurd, voor het eerst in vele jaren [2]Net even opgezocht: dat was in 2013, toen we komeet C/2011 L4 (PanSTARRS) aan de hemel hadden. konden we weer genieten van een heldere komeet, die met het blote oog zichtbaar is. Komende tijd zal ‘ie opklimmen richting Grote Beer, dus z’n lokatie aan de hemel wordt gunstiger. Hij wordt minder helder doordat ‘ie verder van de zon gaat en z’n activiteit afneemt, maar hij komt wel steeds dichter bij de aarde, dus wat dat voor gevolg heeft voor z’n helderheid weet ik niet. Op 23 juli staat NEOWISE het dichtst bij de aarde, als z’n afstand 103 miljoen km bedraagt. Hou ‘m komende weken goed in de gaten!

References[+]

References
1 Uit de media ken ik nog een piloot, Julio Poch. Kennelijk hebben alle piloten Spaanse namen, uit dit beperkte statistische onderzoek 😀
2 Net even opgezocht: dat was in 2013, toen we komeet C/2011 L4 (PanSTARRS) aan de hemel hadden.