Vrijdag a.s. geef ik een lezing bij Chr. Huygens over zwaartekrachtgolven

Komende vrijdag 2 november geef ik bij sterrenkundevereniging Christiaan Huygens in Papendrecht over zwaartekrachtgolven, een onderwerp dat hier met de regelmaat van rimpels in de ruimtetijd op de Astroblogs passeert. Ik zal dan meer vertellen over de geschiedenis van de theorie van de zwaartekrachtgolven, over de instrumenten waarmee ze ontdekt zijn en waarmee ze in de toekomst onderzocht zullen worden, over de waarnemingen aan de zwaartekrachtgolven en over de implicaties ervan. Met de ontdekking op 14 september 2015 van zwaartekrachtgolf GW150914 werd bevestigd wat op grond van de Algemene Relativiteitstheorie van Albert Einstein al werd voorspeld, namelijk dat de ruimtetijd zelf rimpelgewijs kan krommen. Met die ontdekking werd een nieuw venster op het heelal geopend, een venster dat de sterrenkundigen veel kan vertellen over de exacte eigenschappen van extreme objecten zoals neutronensterren en zwarte gaten. Zwaartekrachtgolven kunnen ons zelfs veel leren over de oerknal waarmee het heelal 13,8 miljard jaar geleden begon. De zaal is geopend om 19:30 uur en de presentatie begint om 20:00 uur. Iedereen is welkom, leden en niet-leden van Huygens. Hoe je er komt? Nou, zo.

Vrijdag 25 mei: Lezing bij Huygens over leven na de dood van sterren – neutronensterren, witte dwergen en zwarte gaten

Prof. Edward van den Heuvel

Op vrijdagavond 25 mei geeft Prof. Edward van den Heuvel bij sterrenkundevereniging Chr. Huygens in Papendrecht een lezing over het leven na de de dood van sterren: neutronensterren, witte dwergen en zwarte gaten.

Sterren hebben een eindige levensduur, omdat ze hun eigen materiaal als brandstof gebruiken om hun licht mee op te wekken. Sterren zoals de zon leven heel lang, ongeveer 10 miljard jaar. Zwaardere sterren leven veel korter. Een ster die 8 maal zwaarder is dan de zon, leeft maar 20 miljoen jaar en een ster 25 maal zo zwaar als de zon leeft slechts 5 miljoen jaar.
Na hun dood blijft er een object over dat nog veel activiteit kan vertonen. Lichte sterren, tot 8 maal de massa van de zon, overlijden rustig en laten een “witte dwerg” achter, een zwak lichtend object dat afkoelt en langzaam onzichtbaar wordt. Sterren zwaarder dan 8 maal de zon eindigen hun leven met een explosie, en laten een neutronenster of een zwart gat achter. Deze objecten zijn in alle opzichten extreem. Een neutronenster heeft 400 000 maal de massa van de Aarde maar is niet groter dan Amsterdam (20 km). Een neutronenster is in feite één grote atoomkern, bijeen gehouden door de zwaartekracht. Sterren zwaarder dan ongeveer 20 tot 25 maal de zon laten een zwart gat achter: sterren waaruit zelfs geen licht meer kan ontsnappen. We kennen thans duizenden neutronensterren en tientallen zwarte gaten in ons Melkwegstelsel, die nog veel activiteit vertonen. Van den Heuvelen vertelt over hoe deze activiteit kan worden waargenomen.

Zwaartekrachtgolven van botsende zwarte gaten.

Recentelijk zijn zwaartekrachtsgolven van met elkaar versmeltende dubbele zwarte gaten en neutronensterren waargenomen. Deze waarnemingen en hun belang zal worden besproken. Prof. Edward van den Heuvel is emeritus hoogleraar sterrenkunde aan de Universiteit van Amsterdam. Van den Heuvel vervulde onder meer bestuursfuncties bij de KNAW, de Stichting Ruimte Onderzoek Nederland en de stichting ASTRON en bij Diergaarde Artis, waar hij een van de oprichters was van het planetarium. Hij werd vooral bekend door zijn werk op het gebied van vorming en evolutie van compacte objecten (neutronensterren, zwarte gaten en witte dwergen) in dubbelsterren en op het gebied van de studie van gammaflitsen. Onlangs is de nieuwe editie van zijn boek ‘De Wonderbaarlijke Eenheid van het Heelal’ uitgekomen.

De lezing begint om 20.30 uur, de zaal gaat 20.00 uur open, en de toegang is gratis. Bron: Huygens.

Vrijdag 9 februari: lezing bij Huygens over de belangrijkste astronomische gebeurtenissen van 2017

impressie van zwaartekrachtsgolven, credit: Swinburne Astronomy Productions.

Op vrijdag 9 februari geeft Arno Hol bij sterrenkundevereniging Christiaan Huygens in Papendrecht een lezing waarin hij de belangrijkste astronomische gebeurtenissen en wetenschappelijke ontwikkelingen van het afgelopen jaar presenteert.

Wij maken deel uit van een natuur, die veel groter is en verder gaat dan alleen de natuur op aarde, namelijk het heelal. In alles op aarde, in ons lichaam, maar ook overal om ons heen, vinden we restanten die afkomstig zijn van gigantische ontplofte 1e generatie sterren. Uit de restanten van die ontplofte sterren zijn 2e generatie sterren zoals onze Zon, ons zonnestelsel, alles op aarde en uiteindelijk ook de mens gevormd. Overal in het heelal gelden dezelfde natuurwetten en vinden dezelfde processen plaats. Het waarnemen van de zwaartekrachtsgolven van botsende neutronensterren in 2017 geldt als een doorbraak. Neutronensterren zijn sterren met de massa van de Zon, maar met de grootte van de Maan. Einsteins relativiteitstheorie, die zwaartekrachtsgolven voorspelt, werd met deze waarneming weer eens spectaculair bevestigd. Ook bleek dat de botsende neutronensterren het heelal hebben verrijkt met enorme hoeveelheden nieuw goud en zilver. Over deze gebeurtenis, en vele andere ontwikkelingen op gebied van sterrenkunde, doet Arno Hol verslag en hij toont daar prachtige beelden bij.

Arno Hol (68) is amateur astronoom en al ruim 35 jaar lid van de vereniging van weer- en sterrenkunde Christiaan Huygens in Papendrecht. Hij geeft regelmatig lezingen over sterrenkunde, ook bij andere verenigingen en instellingen in het land. De lezing vindt plaats bij Streeknatuurcentrum Alblasserwaard aan de Matenaweg 1 te Papendrecht, op de grens met Wijngaarden. De lezing begint om 20.30 uur en de toegang is gratis. Zie hier voor de routebeschrijving. Bron: Huygens.

Vrijdag 10-11 lezing bij Huygens: zo worden zonnestelsels gemaakt

Credit: ESO/NASA

Komende vrijdag wordt bij sterrenkundevereniging Huygens in Papendrecht door Jos de Boer een lezing gegeven over het ontstaan van zonnestelsels. Tijdens zijn studie “Astrophyisics and Space Research” aan de Universiteit van Utrecht heeft Jos de Boer gewerkt aan de ontwikkeling van een spectro-polarimeter voor het meten en karakteriseren van aerosolen (fijnstof) in de aardatmosfeer. Polarisatie en stof zijn twee belangrijke thema’s gebleven in zijn onderzoek. Tijdens zijn promotieonderzoek aan de Universiteit Leiden gebruikte hij polarisatie om de lichtzwakke stofschijven rondom heldere jonge sterren af te kunnen beelden. In deze periode werkte hij voor twee jaar bij de Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO) in Chili om gebruik te kunnen maken van de nieuwe “high-contrast imager” SPHERE aan de Very Large Telescope. Met dit instrument heeft hij veel van dit soort stofschijven (vaak voor de eerste keer) in beeld gebracht, wat een belangrijke bijdrage levert aan ons begrip over het ontstaan van planeten uit deze protoplanetaire schijven.

Credit: NASA

De Duitse verlichtingsfilosoof Immanuel Kant had al bedacht dat het ontstaan van planeetstelsels een noodzakelijke bijkomstigheid is uit het ontstaan van sterren. Het heeft vervolgens nog zo’n 250 jaar geduurd voordat we de technologie ontwikkelden om de theorie van Kant te bevestigen en uit te breiden. Tijdens deze lezing zullen we de vraag beantwoorden hoe planeetstelsels ontstaan. Daarvoor gaan we op zoek naar de allereerste bouwstenen voor sterren en planeten in moleculaire wolken; reizen we door naar protosterren waaromheen de eerste stofschijven ontstaan; volgen de evolutie van deze schijven in protoplanetaire schijven en puinschijven; om tot slot uit te komen bij planeetstelsels vergelijkbaar met ons zonnestelsel. Naast een samenvatting van deze ontstaansgeschiedenis zal er worden gekeken naar de meest recente ontwikkelingen in dit onderzoeksveld, met een nadruk op protoplanetaire schijven en exoplaneten. Om 20:00 uur is de zaal open en ben je van harte welkom. Zoals gebruikelijk beginnen ze bij Huygens om 20:30 uur. Bron: Huygens.

Vrijdag 13 oktober: lezing bij Huygens over ‘Hoe maak je een foto van een exoplaneet?’

David Doelman

Op vrijdag 13 oktober houdt David Doelman een lezing over bij sterrenkundevereniging Chr. Huygens in Papendrecht over ‘Hoe maak je een foto van een exoplaneet?’ Doelman is 23 jaar en hij heeft een dubbele bachelor gedaan in Natuurkunde en Sterrenkunde aan de Universiteit Leiden. Vervolgens heeft hij daar ook een master gevolgd in sterrenkundige instrumentatie. Na zijn master kon hij meteen door met een PhD in de sterrenkundige instrumentatie vakgroep van Leiden, waar hij werkt aan coronagrafen van vloeibare crystallen voor het direct waarnemen van planeten buiten ons zonnestelsel.

Credits: ESO

Al duizenden jaren wordt er gefantaseerd over planeten zoals de aarde rond andere sterren. Christiaan Huygens zelf schreef in Cosmotheoros dat er genoeg redenen waren om aan te nemen dat er leven was op andere planeten. Sinds 1992 weten we dat er inderdaad planeten zijn rond andere sterren. Zo zitten er rond sterren gemiddeld meerdere “exoplaneten” en het blijkt dat er een groot verschil tussen deze planeten zit. Veel van deze planeten zijn gevonden met indirecte methoden: het kijken naar veranderingen in sterlicht in plaats van het direct meten van licht van zo’n planeet. Deze indirecte methodes hebben het nadeel dat het lastig is om de planeten te karakteriseren, iets zeggen over de compositie van de exoplaneet, zijn atmosfeer en of de planeet bewoonbaar zou zijn. Om dus echt meer te weten te komen over deze planeten is het nodig om een directe waarneming te doen van de exoplaneet. De uitdaging is dat de planeet veel minder licht uitzendt (en reflecteert) dan de ster die heel dichtbij staat en dat onze eigen atmosfeer de foto’s vertroebeld met turbulentie. In deze lezing zal David uitleggen wat er allemaal bij komt kijken om deze problemen op te lossen. Om 20:00 uur is de zaal open en ben je van harte welkom. Zoals gebruikelijk beginnen ze bij Huygens om 20:30 uur.

Bron: Huygens.

Vrijdag 7 april lezing bij Huygens over Saturnus, de “Lord of the Rings”

Vrijdagavond 7 april houdt Alex Scholten bij sterrenkundevereniging Chr. Huygens in Papendrecht een lezing over Saturnus, de “Lord of the Rings”. Alex Scholten, woonachtig in het Gelderse Eerbeek, is al bijna 40 jaar actief amateursterrenkundige, waarbij zijn aandacht vooral uitgaat naar kometen, meteoren en de ruimtevaart in ons zonnestelsel. Van 1990 tot 2011 was hij voorzitter/waarnemingsleider van de Nederlandse Kometen Vereniging. Als voorzitter van de Volkssterrenwacht Bussloo (bij Apeldoorn) verzorgt hij regelmatig lezingen, cursussen en waarnemingsavonden voor het publiek. In het dagelijks leven is de spreker werkzaam als specialist functioneel beheer bij de verzekeringsmaatschappij Achmea in Apeldoorn.

Cassini bij Saturnus. Credit: NASA

De planeet Saturnus behoort zonder meer tot één van de fraaiste objecten voor een waarneming door de telescoop. Met zijn opvallende ringen en een aantal manen levert dit al snel een ‘wow-moment’ op. Dankzij de ruimtevaart beschikken we tegenwoordig over spectaculaire beelden van de planeet, zijn ringen en zijn talrijke wonderlijke manen. Met name de Cassini-missie heeft ons veel geleerd. Half september dit jaar bereikt de missie na 13 jaar zijn einde. Met nog een aantal spectaculaire passages langs de ringen eindigt de missie met een ‘duikvlucht’ in de atmosfeer van de gasplaneet. In de presentatie wordt een overzicht gegeven van de actuele kennis van Saturnus, zijn ringen en de meest bijzondere manen, zoals Titan en Enceladus. Om 20:00 uur is de zaal open en ben je van harte welkom. Zoals gebruikelijk beginnen ze bij Huygens om 20:30 uur. Bron: Huygens.

Vrijdag 16 december: lezing bij Huygens over het ecosysteem van de Melkweg

Credit: ESO/S. Brunier

Op de laatste verenigingsavond van 2016 op vrijdag 16 december a.s. bij sterrenkundevereniging Chr. Huygens in Papendrecht houdt Marijke Haverkorn een lezing over het ecosysteem van de Melkweg. Haverkorn is universitair docent in het Institute for Mathematics, Astrophysics d Particle Physics (IMAPP) aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Ze onderzoekt interstellaire materie en magneetvelden in de Melkweg, met behulp van optische polarisatiemetingen en radiostraling van o.a. de LOFAR telescoop.
De stralende band van de Melkweg, zoals deze ’s nachts aan de donkere hemel te zien is, is bedrieglijk vredig en statisch. In werkelijkheid is de Melkweg, ons sterrenstelsel, een dynamisch en complex systeem. Net als ecosystemen op aarde, bevat de Melkweg vele verschillende onderdelen die allen in complexe wisselwerking met elkaar staan.

Het centrum van de LOFAR telescoop in Drenthe. Credit: ASTRON.

Bijvoorbeeld: sterren ontstaan uit enorme, koude gaswolken. Hun straling verhit en ioniseert deze gaswolken, waardoor grote bellen ontstaan, die soms zo groot zijn dat ze uit de Melkweg barsten. Ontploffende sterren aan het einde van hun leven slingeren schokgolven de ruimte in, die weer nieuwe stervorming kunnen induceren. Alle gaswolken zitten ‘vastgevroren’ in een magnetisch veld, wat daardoor grote invloed uitoefent op stervorming en bewegingen van de wolken. Bovendien kunnen deze magnetische velden (zogenaamde) kosmische-stralingsdeeltjes versnellen tot bijna de lichtsnelheid, die op hun beurt dan weer de gaswolken kunnen verhitten.
Zo beïnvloeden alle onderdelen (sterren, gas, magneetvelden, kosmische straling) elkaar om samen het ecosysteem van de Melkweg te vormen. Haverkorn zal in haar presentatie ingaan op de verschillende onderdelen van de Melkweg en hoe ze door onderlinge wisselwerking ons Melkwegstelsel letterlijk draaiende houden. De zaal is open om 20.00 uur en de lezing begint om 20.30 uur. Bron: Huygens.

Vrijdag 11 november lezing bij Huygens over meteoren

Credit; Felix Mittermeier/Pixabay.

Vrijdag 11 november wordt door Jos Nijland bij sterrenkundevereniging Chr. Huygens in Papendrecht een lezing gegeven genaamd ‘Meteoren in al haar schoonheid’. Als (voormalig) secretaris van ‘Stichting J.C. van der Meulen’ en lid van de ‘Dutch Meteor Society’ (www.vallendesterren.info) promoot Nijland sterrenkunde in zijn algemeenheid met als specialiteit het waarnemen van meteoren. Vanaf 1980 registreert hij meteoren, ongeveer 20.000 tot nu toe, met het blote oog, fotocamera of video. Alle waarnemingen worden gebruikt voor de wetenschap.

Vragen, vragen, vragen
Wat speelt er zich allemaal af buiten onze aarde? Hoeveel sterren en planeten zijn er? Waaruit zijn bouwd? Hoe ontstaan meteoren en waar komen ze vandaan? Wat is een vuurbol? En hoe weten we dit allemaal? Allemaal vragen. De mens is van nature nieuwsgierig en is altijd op zoek naar het onbekende. Meteoren, ook wel ‘vallende sterren’ genoemd, zijn er altijd. Wat zijn het? Waar komen ze vandaan? Welke eigenschappen hebben ze? Soms zie je er meer, soms minder. Het varieert voortdurend. En waar is het nog echt donker? Het is het wachten op het onverwachte. Verschijnt die ene vuurbol, of niet? Of was het toch een UFO?

Expedities
In de afgelopen jaren heeft Jos Nijland deelgenomen aan vele expedities o.a. in China, Roemenië, Frankrijk en Spanje met als doel meteoren(uitbarstingen) te registreren. De vele resultaten hiervan zijn vastgelegd in vele unieke foto’s en videobeelden. Een verhaal aangevuld met een PowerPointpresentatie met veel foto’s, illustraties en filmpjes. De zaal is open om 20.00 uur en de lezing begint om 20.30 uur. Bron: Huygens.

Vrijdag lezing bij Huygens over planeten bij andere sterren

Op vrijdag 16 september geeft Jos Loonen bij sterrenkundevereniging Chr. Huygens in Papendrecht een lezing over planeten bij andere sterren. Tot enkele decennia geleden kenden we alleen de planeten uit ons eigen zonnestelsel. De grote vraag was hoe uniek dat is. Hebben andere sterren dan de Zon ook planeten? Zo ja, zijn er planeten bij zoals de Aarde? Door technische vooruitgang en vernuftige methodes is het astronomen inderdaad gelukt om planeten bij andere sterren te detecteren. Het is een bijzonder ontdekkingsverhaal uit de zeer recente astronomische historie. Tot nu toe zijn de gevonden planeten bij enkele honderdtallen sterren nogal groot en nogal afwijkend van de Aarde. Maar planeten die overeenkomen met de grootte de Aarde beginnen sinds korte tijd voorzichtig in beeld te komen. In de lezing komen de gebruikte technieken, de geboekte resultaten en de verwachtingen voor de nabije toekomst aan de orde.

Jos Loonen is in 1972 afgestudeerd als sterrenkundige in Utrecht. Hoewel hij sindsdien

Vrijdag lezing bij Huygens: de donkere sector van het heelal

 Credit: NASA, ESA, and M. Montes (University of New South Wales, Sydney, Australia)

Na een soort van zomerslaap – traditioneel vanwege de korte, grijze nachten gedurende de zomermaanden – start komende vrijdag sterrenkundevereniging Christiaan Huygens in Papendrecht z’n nieuwe seizoen vol met lezingen en waarnemingsavonden. Het seizoen wordt geopend met een lezing over de ‘donkere sector van het heelal’ en degene die de lezing gaat geven is …. tataratááá….tromgeroffel… ondergetekende. 😀 Yep, de programma-activiteitencommissie (PAC) van Huygens heeft mij daarvoor gevraagd en je moet sterk in je schoenen staan om daar nee tegen te zeggen. De donkere sector gaat over de 95% van het heelal dat we niet kennen, de mysterieuze donkere materie (27%) en de zo niet nog mysterieuzere donkere energie (68%) – de overige 5% is de gewone materie, de ‘baryonen’ waaruit jij en ik bestaan, de planeten, gas- en  stofwolken, dwergsterren, neutronensterren en zwarte gaten. Ik ben ’s avonds bezig om de laatste hand te leggen aan de presentatie die ik zal geven, vandaar dat de ‘gewone’ blogjes eventjes op de tweede plaats komen. Tsja, je rukt zo’n presentatie ook niet uit een lade. 😀 Om 20:00 uur is de zaal in Papendrecht open en ben je van harte welkom. Zoals gebruikelijk beginnen ze bij Huygens om 20:30 uur.