Een snelle speurtocht op Twitter leert dat velen de vuurbol hebben gezien. Zo rond 22.45 (sommigen noemen 22.48) uur was een vuurbol te zien in het zuidwesten – en niet zuidoosten, zoals hij meldde – die loodrecht naar beneden ging. Wolfswinkel schatte de helderheid op -5m, dus ietsje helderder dan de planeet Venus, die -4m kan halen. Meer mensen die ‘m hebben gezien? Meer meldingen van vorige vuurbollen die in Nederland en België te zien waren kan je hier vinden
De radiant van de Lyriden. Credit: Sky & Telescope/IMO.
Van ongeveer 16 tot en met 26 april kunnen we de jaarlijks terugkerende meteorenzwerm van de Lyriden zien. In de nacht van vrijdag op zaterdag 22-23 april valt het maximum, rond 2 uur zomertijd. De radiant – het punt in het sterrenbeeld Lier waar de meteoren allemaal vandaan lijken te komen – komt in de loop van de nacht steeds hoger boven de horizon te liggen. Probleem is echter dat vanaf 2.30 uur de halfverlichte maan gaat storen. Bij een heldere nacht zijn vanaf middernacht tot in het ochtendgloren volgens de Sterrengids 5 tot 10 Lyriden te zien en volgens de site Hemel.waarnemen (zie bron) bij ideale omstandigheden 12. De Lyriden zijn snelle en heldere meteoren en hun bron is de komeet C/1861 G1 (Thatcher), die op 5 april 1861 werd ontdekt door A. E. Thatcher. Het kaartje hiernaast toont de radiant. De Lyriden worden al zo’n 2600 jaar waargenomen. Een Chinese bron uit 687 voor Christus geeft al een vermelding van sterren die als regendruppels neervielen. Bron: Sterrengids 2011 + Hemel.waarnemen.
Diverse waarnemers maken melding van een vuurbol, een heldere meteoor, die vanavond – zondag 20 februari 2011 – boven Nederland te zien was. De vuurbol verscheen om ongeveer 21.05 uur, ging ruwweg van noord naar zuid en duurde een seconde of vijf. Er was een nalichtend spoor, waarin enkele oplichtende fragmenten te zien waren. M’n dochter Eline zag de vuurbol vanuit haar slaapkamerraam. Ze kwam het mij direct melden. Even naspeuren op Twitter leerde direct dat vele andere mensen de vuurbol hebben gezien. Zodra er foto’s bekend zijn zal ik ze hier plaatsen. Tot die tijd even een ‘oude’ vuurbol op de foto, welke op 13 oktober 2009 verscheen. Een dossier van vuurbollen die in Nederland de laatste jaren te zien zijn geweest is hier te vinden.
Lijkt een tikkeltje tegenstrijdig: meteoren waarnemen terwijl ’t bewolkt is. Hoe kan je nou meteoren – vallende sterren in de volksmond – waarnemen als de hemel potdicht zit? Nou simpel: met radiowaarnemingen! Vorige week kwam ik naar aanleiding van de Geminiden via Twitter in kontakt met Peter Knol, amateur-sterrenkundige in Appingendam, ergens in ’t noorden van ons land. Hij neemt meteoren niet visueel waar, met het risico op bewolkte luchten, maar met radio-apparatuur. In z’n tuin staat een zogenaamde Turnstile antenne, die gekoppeld is aan de “YEASU FRG9600” en “ALINCO DX70” ontvangers die binnen staan. Met die apparatuur kan Knol meteoren waarnemen, óók als het bewolkt is én ook overdag. De reflectie van de radiosignalen door een meteoor (zie de uitleg hieronder) dringt namelijk door de bewolking heen en kan ook bij zonlicht opgevangen worden. Een radiostation in Dourbes in België fungeert als baken – de receiver in de afbeelding hieronder – voor Knol z’n waarnemingen. Op de live-pagina van de website van Knol zijn de actuele waarnemingen te zien, welke iedere vijf minuten ververst wordt. Meer info over de manier waarop Knol meteoren met z’n apparatuur meteoren waarneemt vind je op z’n website.
Hoe werken radiowaarnemingen aan meteoren?
Het principe van radiowaarnemingen aan een meteoor. Credit: Wikimedia Commons
Het principe van radiowaarnemingen is gesteund op het feit dat een meteoor een geïoniseerde luchtkolom produceert die reflectie van bepaalde radiosignalen toelaat (40 tot 150 MHz). De techniek om meteoren met de radio te observeren is vrij eenvoudig. Men stemt de radio af op een zender die zich achter de horizon bevindt. Verschijnt er plots een meteoor onder de juiste hoek, dan wordt het signaal (dat we normaal gezien niet kunnen ontvangen) weerkaatst en kunnen we kortstondig die zender ontvangen, en soms zelfs muziek horen bij langer durende reflecties. Het tellen van het aantal signalen per uur en het meten van sterkte en duur van het signaal leveren gegevens voor het bepalen van de aktiviteit en de massaverdeling van de meteoren. Belangrijk is wel het feit dat we met de radio geen onderscheid kunnen maken tussen zwermmeteoren en sporadische meteoren. Dit probleem kan wel gedeeltelijk opgevangen worden. Helaas is een goede uitrusting niet goedkoop, maar men heeft dan wel als voordeel dat bewolking en daglicht de waarnemingen niet hinderen. Deze info heb ik van de website van de Belgische Vereniging voor Sterrenkunde.
Over ongeveer tien dagen maken we weer het maximum mee van de jaarlijkse terugkerende meteorenzwerm de Leoniden. We hebben het dan over de nacht van woensdag 17 op donderdag 18 november 2010. Met name in de jaren 1999, 2001 en 2002 waren er echte meteorenstormen te zien, met op het hoogtepunt duizenden meteoren per uur. De vraag is natuurlijk wat de verwachtingen voor dit jaar zijn? Welnu, om maar gelijk met het slechte nieuws in huis te vallen: dat zal een schamele 5 tot 10 meteoren per uur zijn. Tenminste, da’s de verwachting van de Sterrengids 2010. Op Space.com schatten ze het iets hoger in, zo’n 15 á 20 per uur [1]Da’s allemaal onder ideale omstandigheden uiteraard, d.w.z. onbewolkt en er vanuitgaand dat de radiant in het zenit ligt – wat bij de Leoniden niet zo is.. De site Waarnemen.com is nóg optimischer en denkt dat er wel 30 Leoniden te zien zullen zijn. Há, dat gaat de goede kant op. Grote verstoorder van het Leoniden-gala is de maan, welke die nacht voor 80% verlicht is. Tot 03:21 uur stoort ‘ie verschrikkelijk, daarna gaat de maan onder en heb je daar geen last meer van. Cruciaal bij de vraag hoeveel Leoniden we tijdens het maximum zullen zien is ook de vraag hoe laat de Leoniden precies ‘pieken’, want rond die piek zijn er extra veel te zien. Er zijn verschillende schattingen daarvoor. De Russische meteorenexpert Mikhail Maslov denkt dat de piek 17 november om 16:11 uur Nederlandse tijd valt. De International Meteor Organization (IMO) voorspelt een piektijd van 22:15 uur en in het 2010 Observer’s Handbook van de Royal Astronomical Society of Canada valt die piek drie kwartier later, om 23:00 uur om precies te zijn. In álle gevallen is de piek niet in Nederland te zien, maar in centraal en oost Azië. Zucht… Bron: ja hallo, die heb ik allemaal al hierboven vermeld.
Da’s allemaal onder ideale omstandigheden uiteraard, d.w.z. onbewolkt en er vanuitgaand dat de radiant in het zenit ligt – wat bij de Leoniden niet zo is.
De radiant van de Orioniden. Credit: Sky & Telescope.
In de nacht van donderdag op vrijdag a.s. (21 > 22 oktober) bereikt de meteorenzwerm Orioniden z’n maximum. De ZHR (Zenith Hourly Rate), de maximale uurfrequentie onder ideale omstandigheden, bedraagt dan ongeveer 30. Iedere twee minuten zou je dus een Orionide kunnen zien, ware het niet dat het werkelijke aantal een stuk minder zal zijn. De maan zal flink storen, want een dag na het maximum is het Volle Maan. Vandaar dat je alleen de helderste Orioniden zal zien. De meteoren zijn snel en hebben nalichtende sporen. Aangeraden wordt om bij voorkeur in de nachten vóór het maximum te kijken, dus vanavond en morgenavond. Maar ja, dan gooit de bewolking weer roet in het eten. De Orioniden vinden hun oorsprong overigens in de beroemde komeet van Halley (formeel: 1P/Halley), die iedere 76 jaar in de buurt van Zon en Aarde komt. De laatste keer gebeurde dat in 1985-1986, de volgende keer is in 2061. Mmmm, dan ben ik honderd. Bron: Sterrengids 2010.
Van lezer Roald (alias Pyropix) ontving ik deze mooie foto van een Perseïde boven het gebouw van Radio Kootwijk op de Veluwe, die hij gemaakt heeft in de nacht van 12/13 augustus 2010:
Credit: Roald/Pyropix
Recht boven Radio Kootwijk, welke radiozender zo’n beetje aan de basis heeft gestaan van de Nederlandse radiosterrenkunde – maar dit even geheel terzijde, ahum – zien we het bekende sterrenbeeld Grote Beer (Ursa Major). Als je de metoor, die vrij abrupt begint (vlakbij de ster νnu; UMa) en eindigt, doortrekt naar ‘boven’ dan zou je bij de kop van Perseus uitkomen en zou je kunnen vermoeden dat het om een Perseïde gaat. Roald schrijft in z’n begeleidende mail dat de meteoor ongeveer twee seconden duurde en toen plots ophield. Eh… is dat gewoon voor meteoren? Ik ken het verschijnsel in ieder geval niet. Nou ja, in ieder geval is ’t een mooie foto hoor! 😀 Bron: Pyropix.
Rond deze tijd van het jaar zijn de meteoren van de Perseïdenzwerm actief en met name in de periode na 24.00 uur ’s nachts kunnen we ze mooi zien. In de nacht van donderdag op vrijdag (12 > 13 augustus) valt het maximum van de Perseïden en dan kunnen we er zo’n 80 per uur verwachten, mits het helder is uiteraard. Ik heb even op een (summier) rijtje gezet op welke manieren je allemaal Perseïden kan waarnemen. Natuurlijk ook bruikbaar voor andere meteorenzwermen.
Manier
Beschrijving
Foto
Visueel
Op een stretcher of veldbed gelegen naar boven turen en genieten maar. Warm aankleden, slaapzak erbij, want het kan koud worden. Evt. teller bij de hand en papier om gegevens op te schrijven. Wil je het echt goed doen dan kan je de meteoren intekenen en/of een waarneemformulier gebruiken. Intekenen van meteoren doe je bij nogal lage activiteit (weinig meteoren), terwijl tellen bij hoge activiteit gedaan wordt (wanneer je geen tijd hebt om in te tekenen). Waar je bij het visueel waarnemen op kan letten zijn de volgende dingen:
tijdstip
helderheid
zwerm (meestal een Perseïde, maar er kunnen ook sporadische meteoren voorkomen)
kleur
evt. duur van het nalichtend spoor
Fotografisch
Camera op statief plaatsen, lens op oneindig en dan opnameduur op B-, T- of bulb. Reken op 5 tot 15 minuten per opname. Gebruik een draadontspanner om het trillen van het toestel te voorkomen. Heb je geen draadontspanner dan moet je 'afzwaaien' met een donker stuk karton. Bij het fotograferen kan je evt. een zgn. sector gebruiken, een soort draaiend molentje dat je voor je toestel zet. De sector draait snel rond en bedekt daardoor regelmatig de opening van het fototoestel (fracties van een seconde). Als er dan een meteoor verschijnt, zal het toestel de meteoor vastleggen, maar in streepjes, doordat de sector tijdens het verschijnen van de meteoor meermaals de opening eventjes bedekt heeft. Een snelle meteoor zal dan lange streepjes hebben, terwijl een trage meteoor korte strepen zal hebben. Als je sectoren gebruikt en simultaan op 2 posten waarneemt, kan je ook nog de baan van de meteoor berekenen.
Video
Met gewone camera's kan je meteoren niet filmen. Je moet daarvoor een speciale beeldversterker gebruiken, die het beeld 10.000 tot 100.000 keer kan versterken. Een speciale camera om meteoren te filmen zie je hiernaast, de Mintron 12V6-EX video camera met 8-mm f/0.8 lens.
Radio
De geïoniseerde sporen die meteoren achterlaten reflecteren radiogolven en daarom kunnen we ze 'horen' als reflecties in het lage deel van de VHF-band (40-150 MHz). Meteoren waarnemen met de radio heeft als voordeel dat het weer weinig invloed heeft. Bovendien kan het zowel overdag als 's nachts. Met deze techniek kan zo onderzoek gedaan worden naar de zogenaamde daglichtzwermen, waarvan de radianten alleen overdag boven de horizon komen. Een nadeel aan waarnemen met de radio is dat je niet ziet waar de meteoor precies geweest is en bij welke zwerm deze hoorde. Daarnaast het is wel mogelijk om meteoren automatisch te registreren met behulp van de juiste software op een computer. Meer info over het radiowaarnemen van meteoren vind je hier.
Telescopisch
Ook met de verrekijker kan je meteoren waarnemen, al is 't wel lastig. Je richt je kijker gewoon naar een gebied en tekent al de meteoren in die je ziet. Je noteert het type van kijker en oculair en het centrum van het beeldveld. Je moet zeker geen grote vergroting nemen, want dan is je beeldveld veel te klein en zal je uiterst weinig meteoren zien. Het voordeel van deze methode is dat je ook zwakkere meteoren kan waarnemen. Nadelen zijn er zeker ook: je beeldveld is redelijk klein en je kan het moeilijk lang volhouden. Tenzij je zo'n stellage hebt zoals in de afbeelding hiernaast. 🙂
Twitter
Het gaat hier in feite om een uitbreiding van het visueel waarnemen van meteoren. Met een Twitter applicatie op je mobiel of laptop geef je namelijk door aan de Britse MeteorWatch of je een Perseïde hebt gezien. Simpelweg de hash tag #Meteorwatch gebruiken en klaar is Kees. De resultaten van de Twitteractie zijn op deze kaart te zien.
De radiant van de Perseïden, de plek waar ze allemaal vandaan lijken te komen. Credit: Hemel.waarnemen.com.
Binnenkort gaan ze weer vallen. Nee, ik heb het niet over de lottoballen, maar over de jaarlijkse meteorenzwerm van de Perseïden. In feite kan je ze nu al zien zodra ’t donker is, want de zwerm is al vanaf 17 juli actief en duurt tot 24 augustus. Maar het maximum van de Perseïden valt in de nacht van donderdag 12 op vrijdag 13 augustus en da’s de nacht dat je echt moet gaan kijken. Het maximum valt dit jaar erg gunstig, want het is kort ervoor – op dinsdag 10 augustus – Nieuwe Maan, dus gaat de maan op het hoogtepunt van de Perseïden kort na de Zon onder en hebben we er geen enkele last van. Hoe langer je wacht hoe hoger de radiant van de Perseïden boven de horizon komt en des te meer meteoren je kunt zien. Om een uur of drie ’s nachts kan je maximaal 100 meteoren per uur zien, maar da’s de ZHR, de Zenith Hourly Rate, die alleen bij heldere omstandigheden geldt als de meteoren uit het zenit zouden komen, het punt recht boven je aan de hemel. De radiant in het sterrenbeeld Perseus ligt niet in het zenit, dus moet je rekenen op hooguit 60 á 80 meteoren per uur. Ook niet slecht, toch? 🙂 Als opwarmertje voor het maximum van de Perseïden moet je deze schitterende video bekijken, gemaakt door MeteorWatch waarnemer Adrian West (luidsprekers aanzetten!):
Kortom, in de nacht van 12 op 13 augustus allemaal duimen op helder weer en op je veldbed of ligstoel gelegen naar boven turen. De meteoren zijn helder en snel – met een vaartje van zo’n 59 km per seconde suizen ze door de dampkring -en ze kunnen nalichtende sporen hebben. Genieten maar! 😀 Bron: Sterrengids 2010.
