Eigenlijk is de titel van deze Astroblog op twee manieren te lezen: ten eerste dat afgelopen augustus Saturnus een equinox meemaakte. Iedere 14,8 jaren passeert de Zon het baanvlak van de geringde planeet en dat vond op 10 augustus j.l. plaats. Ten tweede dat sinds 1 juli dit jaar de Saturnusverkenner Cassini aan ’t werk is met haar zogenaamde Equinoxmissie. Foto’s van Saturnus gedurende de nu lopende Equinoxmissie staan centraal in de serie The Big Picture van de online krant Boston.com. Ik heb regelmatig foto’s uit deze serie aanbevolen en van de huidige 23 foto’s kan ik niets anders zeggen dan: kijken! Met name enkele animated GIF’jes zijn schitterend om te zien. Bron: The Big Picture.
De stofring om Saturnus. Credit: NASA/JPL-Caltech/Keck.
Met behulp van NASA’s infraroodsatelliet Spitzer heeft men om de planeet Saturnus een enorme stofring ontdekt. De ring, die nauwelijks zichtbaar is, is twintig maal zo groot als de tot nu toe grootste ‘normale’ ring van Saturnus. De ring begin op een afstand van ongeveer 6 miljoen km van Saturnus en loopt door tot 18 miljoen km. De ring maakt een hoek van 27° met het gewone ringenstelsel van Saturnus. Middenin de stofring bevindt zich de maan Phoebe – 13 miljoen km van Saturnus verwijderd – en da’s niet zo maar, want Phoebe ás de bron van de stofring!. Als meteorieten inslaan op de maan komt oppervlaktemateriaal vrij in dezelfde baan als Phoebe heeft. In de loop van de tijd vallen sommige van die stofdeeltjes richting Saturnus en anderen bewegen zich van Saturnus af. Zodoende is er een breed uitgesmeerde stofring ontstaan, die eigenlijk een soort schijf met een gat erin is. De ring bestaat uit stof en gruisdeeltjes en op dit moment is ‘ie alleen in het infrarood zichtbaar, zoals je op onderstaande foto kan zien.
Credit: NASA/JPL-Caltech/A.Verbiscer (Univ. of Virginia).
Die infrarode straling komt van het stof dat een temperatuur heeft van zo’n 80 Kelvin. De ontdekking ervan, die gedaan is door drie sterrenkundigen van de Universiteit van Virginia (VS), maakt ook gelijk duidelijk waarom een andere maan van Saturnus, Japetus, twee verschillende halfronden heeft. Japetus beweegt steeds met hetzelfde halfrond naar één kant en uit foto’s blijkt dat de ‘voorkant’ veel donkerder is dan de achterkant. Nu weet men waarom: de voorkant veegt constant stof op van die stofring en dat heeft voor een meters dikke donkere stoflaag op dat halfrond gezorgd. Morgen verschijnt een artikel in het vakblad Nature over de ontdekking en bij wijze van uitzondering heeft de redactie dit artikel geheel gratis te downloaden gezet! Ahum, ik kom er net achter dat ze toch weer een betaalversie er op hebben gegooid. 👿 Kost maar 32 dollar om dat artikel te kopen. GGrrumbllll!! Bron: Spitzer + NRC-Handelsblad 7 oktober 2009.
De F-ring met Pandora en Prometheus. Credit: NASA/JPL.
Zie hier de F-ring van Saturnus. Plus twee kleine maantjes, de herders genoemd, die zich altijd in de buurt van die ring bevinden. Links zien we Pandora (81 kilometers doorsnede) en rechts Prometheus (86 kilometers). Beiden zijn langwerpig en hebben nogal weg van een aardappel. De herders houden de dunne F-ring door hun zwaartekracht in stand, maar die zorgt er ook voor dat er periodiek van die merkwaardige slipstreams ontstaan, zoals je op de foto goed kunt zien. Hier kan je een video downloaden in twee formaten (Quicktime en Mpeg) waarmee je kan zien hoe zo’n slipstream ontstaat. De foto – met een resolutie van 18 km per pixel – van de herders en de F-ring werd op 20 augustus j.l. vanaf een afstand van 2,3 miljoen km gemaakt door de Cassini, hoe kan het ook anders. Mooi hoor. Bron: NASA.
drie planeten ’s ochtends. Credit: Sky & Telescope.
Wie komende week om een uur of zeven ’s morgens naar buiten gaat kan – mits het helder weer is én je niet ligt te ronken in je bed – een prachtig schouwspel zien. Aan de oostelijke horizon zijn namelijk drie planeten zichtbaar, Mercurius, Venus en Saturnus. Mercurius en Saturnus staan beiden erg laag aan de horizon, hoewel Saturnus iedere dag een stukje hoger komt te staan. Op donderdag 8 oktober is er een nauwe samenstand van het tweetal, waarbij Mercurius om 11 uur slechts 0°19′ ten zuiden van Saturnus staat [1]Met een telescoop kan je proberen deze conjunctie of samenstand overdag te zien.. Van Saturnus zien we overigens de noordzijde van de ringen, sinds de equinox op 10 augustus jongstleden. Mercurius bereikt komende dinsdag haar grootste westelijke elongatie. Venus tenslotte pronkt met z’n helderheid van magnitude -3,4 het meest van de drie planeten. Hij staat deze week een eindje boven Mercurius (-0,7m) en Saturnus (+1,1m). Tot 13 oktober, want dan is er een mooie Venus-Saturnus conjunctie, waarna Saturnus ‘boven’ Venus uitstijgt aan de hemel. Op de afbeelding zie je de situatie van de drie planeten in de ochtend van de 8e oktober, zo’n drie kwartier voor de zonsopkomst. Even geleend van Sky & Telescope. 🙂 Bron: Sterrengids 2009 + Sky & Telescope.
Afgelopen augustus maakte Saturnus een equinox mee. Iedere 14,8 jaren passeert de Zon het baanvlak van de geringde planeet [1]Sinds 18 november 1995 keken we vanaf de Aarde tegen de zuidzijde van de ringen van Saturnus, welke door de Zon werden verlicht. Vanaf 11 augustus tot 6 mei 2025 wordt de noordzijde verlicht.en dat vond op 10 augustus j.l. plaats. Voor het eerst in de 4,6 miljard jaar dat het zonnestelsel bestaat is die equinox van Saturnus van dichtbij waargenomen, want de verkenner Cassini zat eh… vloog er bovenop. Kort na het moment van de equinox bevond de Cassini zich zo’n 20 graden bóven het ringvlak, genoeg om de ringen wel te zien, op een afstandje van pak ‘m beet 847.000 km. Op 12 augustus, ruim een dag dus ná de equinox, maakte Cassini 75 opnames van Saturnus en z’n ringenstelsel en dat leverde de magnifieke foto op die je hierboven ziet. Dubbelklikken en je ziet de complete opname (resolutie: 1 pixel is 50 km). Opnames met nóg meer pixels zijn voor de hardcore-pixelliefhebbers op de CICLOPS-site verkrijgbaar. Op de foto zijn ook nog enkele maantjes zichtbaar: Janus (diameter 179 kilometer) linksonder, Epimetheus (diameter 113 kilometer) middenonder, Pandora (diameter 81 kilometer) rechts buiten de ringen en tenslotte het kleine maantje Atlas (diameter 30 kilometer) die ín de dunne F- ring bivakkeert, rechts op de foto. De waarnemingen van Cassini tijdens de equinox leverden overigens nog een opmerkelijke vondst op: men ontdekte structuren in de ringen die tot wel 4 km uitstaken bóven dat ringvlak. Tot nu toe dacht men dat de ringen niet dikker waren dan enkele tientallen meters, maar dat blijkt onjuist te zijn. Men denkt dat het maantje Daphnis verantwoordelijk is voor die ‘uitstekende’ structuren. Bron: Universe Today.
Sinds 18 november 1995 keken we vanaf de Aarde tegen de zuidzijde van de ringen van Saturnus, welke door de Zon werden verlicht. Vanaf 11 augustus tot 6 mei 2025 wordt de noordzijde verlicht.
De ‘moonlet’ in Saturnus’ b-ring. Credit: NASA/JPL/Space Science Institute
Het voordeel van het feit dat morgen de Zon door het ringvlak van Saturnus gaat is dat er enorm lange schaduwen te zien zijn op datzelfde ringvlak. Iedere ‘oneffenheid’ die boven het ringvlak uitsteekt werpt daardoor schaduwen. Geen wonder dat Cassini onlangs stuitte op een nog niet eerder waargenomen ‘moonlet’ in de B-ring van Saturnus, een soort van kleine maan, die een diameter van zo’n 400 meter heeft. Zonder Saturnus aanstaande equinox zouden we deze moonlet nooit gezien kunnen hebben. Op de foto zie je die mini-maan temidden van de B-ring. De schaduw die ‘ie werpt is zo’n 40 km lang. Mooi plaatje hoor. Bron: Astroengine.
Morgen heeft Saturnus even geen ringen. Credit: NASA
De planeet Saturnus gaat morgen door z’n equinox. Eh… klinkt nogal technisch, maar het betekent dat z’n equatoriale vlak op maandag 10 augustus eventjes gelijk is aan z’n baan om de Zon. Een ander woord voor equinox is nachtevening en de Zon staat daarbij precies boven de evenaar van Saturnus. Dat zorgt er voor dat het dunne ringenstelsel, dat hooguit enkele tientallen meters dik is, precies van opzij wordt verlicht en door de enorme afstand tot de Aarde niet te zien is. Sinds 18 november 1995 keken we vanaf de Aarde tegen de zuidzijde van de ringen van Saturnus, welke door de Zon werden verlicht. Vanaf morgen tot 6 mei 2025 zal de noordzijde verlicht worden. Niet dat we dat nu direct kunnen aanschouwen, want Saturnus staat in augustus en september vanaf de Aarde gezien te dicht bij de Zon om te kunnen worden waargenomen. Nog eventjes geduld s.v.p. 🙂 Bron: Sterrengids 2009.
Enceladus is een kleine maan van Saturnus (diameter 500 km), die bedekt is met een dikke laag ijs. Op de zuidpool komen enkele geisers voor, waar de Cassini al diverse malen langs is gevlogen, soms zelfs dwars dóór de waterdamppluim die uit die geisers opstijgt. Met z’n Imaging Science Subsystem (ISS) heeft de Cassini bovenstaande mozaïek gemaakt van het oppervlak van Enceladus. Een prachtige foto die laat zien hoe jong het oppervlak eigenlijk is: er zijn weinig kraters te zien en dat toont aan dat het oppervlak regelmatig ‘ververst’ moet worden door tektonische activiteit. Bron: Planetary Society.
Daphnis en golven in de ringen. Credit: NASA/JPL/Space Science Institute
Cassini heeft ’t weer geflikt hoor. Een prachtige foto gemaakt van een deel van het ringenstelsel van Saturnus. Het witte puntje op de foto in de zwarte band is het kleine maantje Daphnis (diameter 8 km), wiens baan niet perfect cirkelvormig is. Die zwarte band, de Keelerscheiding geheten, wordt door Daphnis zelf veroorzaakt – hij heeft ‘m als het ware schoongeveegd in de ringen van Saturnus – en soms zit ‘ie aan de binnenkant van die scheiding en soms aan de buitenkant. Ook valt Daphnis’ baan niet helemaal samen met het eclipticavlak van Saturnus en daarom zit de kleine maan er soms boven en soms onder. Resultaat van al dat geschommel is dat Daphnis golven in de ringen kan veroorzaken als hij er dichtbij komt en dat zie je mooi in beeld gebracht. Op 10 augustus dit jaar gaat de Zon door het ringvlak van Saturnus en dat betekent dat op weg naar dat moment de ringen steeds minder goed zichtbaar worden. En dat betekent ook dat de schaduwen van de manen óp die ringen steeds langer worden. De schaduw van Daphnis is dat langwerpige donkere streepje. Mooi om te zien hoor! Bron: Bad Astronomy.
Komende zaterdag, 6 juni 2009, zal de Saturnusverkenner Cassini van de NASA een scheervlucht maken langs de maan Titan. Dat zal om precies te zijn de 56e keer zijn dat Cassini langs deze maan vliegt. Geen voorpagina-nieuws dus als ’t gebeurt, maar toch leveren deze en ál die volgende scheervluchten interesssante gegevens op over Saturnus’ beroemdste manen. Vanaf die 6e juni zal Cassini in 2009 12x langs de manen Titan en Enceladus scheren, waarvan het merendeel langs Titan. En dat allemaal in het kader van de Equinox-missie van Cassini. Ik heb al die scheervluchten even op een rijtje gezet:
Datum (2009)
Maan
Vluchtnummer
Minimum afstand (km)
6 juni
Titan
T-56
965
22 juni
Titan
T-57
955,5
8 juli
Titan
T-58
965
24 juli
Titan
T-59
955
9 augustus
Titan
T-60
970
25 augustus
Titan
T-61
970
12 oktober
Titan
T-62
1.300
2 november
Enceladus
120EN
99 (!)
21 november
Enceladus
121EN
1.603
12 december
Titan
T-63
4.850
28 december
Titan
T-64
955
Meer details van iedere scheervlucht, zoals de wetenschappelijke doelstellingen ervan, zijn in de bron te vinden: NASA.
