Grote zonnevlek – AR 2882 – begin actief te worden

Foto van AR 2882 gemaakt met SOHO. Rechtsonder ter vergelijking de aarde en Jupiter. Credit: ESA/NASA

Hij begon deze week als een grote, maar rustige zonnevlek: Active Region 2882, kortweg AR 2882. Maar nu begint hij actief te worden, zonnevlammen uit te braken, zoals het exemplaar hieronder, eentje van de C-klasse die op 8 oktober werd gezien met NASA’s Solar Dynamics Observatory, de sterkte was C2.7. Of er ook een coronale massa-ejectie, zoals dat heet, plaatsvond is niet bekend, dus we weten niet of dit uiteindelijk ook zal leiden tot poollicht.

Credit: NASA

AR 2882 heeft een zogeheten ‘beta-gamma’ magnetisch veld en dat betekent dat hij de bron kan zijn van nog sterkere M-klasse zonnevlekken – lees ook deze blog over die indeling van de vlammen. Toen ik las van de grote zonnevlek ben ik even in de tuin gaan staan – het is heerlijk najaarsweer – met m’n 11 cm Newton en smartphone eraan verbonden en toen heb ik onderstaande foto gemaakt, waarop goed het verschil te zien is tussen de donkere kern (umbra) en de lichtere penumbra (rand) van de grote vlek. Je ziet dat mijn kijker omkerend is, de vlek staat omgekeerd t.o.v. de vlek op de SOHO-foto.

Video; grootste zonneuitbarsting sinds drie jaar gedetecteerd

Gisteren, de 29ste november om 5;11 NL’se tijd, ontdekten satellieten in een baan om de aarde de grootste zonnevlam in meer dan 3 jaar. NASA’s Solar Dynamics Observatory categoriseerde de uitbarsting als een M4,4 (medium). De röntgen- en UV-straling van de vlam ioniseerden de bovenste delen van de aardse atmosfeer en veroorzaakten een kortegolf-blackout boven de Zuid-Atlantische Oceaan. Radio-operatoren en boten hebben mogelijk vreemde propagatie-effecten opgemerkt bij frequenties onder 20 MHz, waarbij sommige transmissies onder 10 MHz volledig wegvielen. De zonnevlam was groter dan het leek, de explosiehaard bevond zich net achter de zuidoostelijke deel van de zon. Ten gevolge hiervan werd de uitbarsting deels overschaduwd door de zon zelf. Mogelijk was het een X-klasse uitbarsting, een grote vlam die werelomspannende radioblackouts kan veroorzaken. Zie blackoutmap op Spaceweather.com.
Lees verder

De atmosfeer van de aarde blijkt zich tot voorbij de maan uit te strekken

Credit: ESA

Onderzoekers hebben op basis van waarnemingen gedaan met het Solar and Heliospheric Observatory (SOHO) ontdekt dat de buitenste delen van de atmosfeer van de aarde zich tot ver voorbij de maan uitstrekken! Het gaat om de zogeheten geocorona, een wolk van waterstofatomen, die zich tot een afstand van maar liefst 630.000 km uitstrekt, ongeveer twee keer de afstand aarde-maan en vijftig keer de diameter van de aarde. SOHO keek twee decennia geleden al met z’n SWAN instrument naar die geocorona en toen de onderzoekers recent die oude gegevens nog eens bekeken en ‘afstoften’ kwam de grote omvang van de geocorona tevoorschijn. Dát de aarde een geocorona heeft is al lang bekend, want in 1972 werd ‘ie al gefotografeerd door de astronauten van de Apollo 16 vanaf de maan. Die foto zie je hieronder, waarin je de aarde omgeven ziet door de geocorona.

Credit: NASA

De waterstofatomen van de geocorona vinden hun oorsprong in de waterdamp uit de atmosfeer. Als de waterstofatomen reageren met zonlicht gebeurt dat bij een bepaalde golflengte van ultraviolet licht, de Lyman-alphastraling genoemd.  Omdat die straling door de atmosfeer wordt geabsorbeerd is het schijnsel alleen vanuit de ruimte waarneembaar, bijvoorbeeld vanaf de maan of door een gevoelige sensor als SWAN in de zonnesatelliet SOHO. Het onderzoek laat zien dat het zonlicht de geocorona aan de dagzijde van de aarde samendrukt en dat er ook aan de nachtzijde een gebied met hogere dichtheid is. Dat resulteert op 60.000 kilometer boven het aardoppervlak in een waterstofdichtheid van ‘maar liefst’ 70 atomen per kubieke centimeter. Op de afstand van de maan is dit nog maar 0,2 atoom per kubieke centimeter (zie ook de grafiek hieronder).

Credit: SOHO/NASA

Het ultraviolette licht van de geocorona op grotere hoogtes is te weinig om gevaar op te leveren voor astronauten in ruimtevaartuigen, dus dat is geruststellend voor toekomstige missies. Wel kan het van invloed zijn op toekomstige astronomische waarnemingen vanuit de omgeving van de maan. Over het onderzoek verscheen het artikel SWAN/SOHO Lyman-alpha mapping: the Hydrogen Geocorona extends well beyond the Moon” van I. Baliukin et al in Journal of Geophysical Research: Space Physics. Bron: ESA.

22 jaar SOHO, één volledige zonnecyclus

Credit: SOHO (ESA & NASA)

Op 2 december 2017 was de Solar and Heliospheric Observatory (SOHO) precies 22 jaar in de ruimte. Bij de lancering eind 1995 werd gedacht dat ‘ie het drie jaar uit zou houden, maar hij werkt nog steeds en inmiddels is ‘ie 22 jaar, 2 maanden en 24 dagen bezig om dagelijks de zon in de gaten te houden. Die 22 jaar is ook een volledige cyclus van de zon. Normaal spreken we van de 11-jarige cyclus van zonneactiviteit, waarvoor de aantallen zonnevlekken een graadmeter zijn, maar bij de volledige cyclus kijken we ook naar de magnetische activiteit. Gedurende de 11-jarige periode gaat de magnetische pool geleidelijk van noord naar zuid (of andersom), na de volledige cyclus van 22 jaar is het magnetisch veld weer zoals ‘ie begon. In de afgelopen 22 jaar heeft SOHO met z’n Extreme ultraviolet Imaging Telescope iedere lente de corona van de zon gefotografeerd, de extreem hete atmosfeer van de zon (tot wel 2 miljoen graden), die zich tot miljoenen kilometers voorbij het oppervlak van de zon uitstrekt. Van al die foto’s is bovenstaande compositie gemaakt. Op die foto zien we goed de rustige jaren van de minima, als er weinig of geen vlekken zijn, en de drukke jaren van de maxima, als er veel zonnevlekken te zien zijn. Bron: ESA.

Komeet ISON – Komeet Lovejoy 0 – 1

Credit: NASA

Komeet C/2011 S1 ISON lijkt nu toch echt uit te doven op de laatste foto’s gemaakt met de zonnesatelliet SOHO van de NASA, ondanks een laatste opflikkering na het perihelium lijkt het sprookje van ISON als een nachtkaars uit te gaan. Interessant is de vraag waarom komeet ISON het perihelium niet heeft overleefd, terwijl komeet C/2011 W3 Lovejoy dat wel deed – zie de afbeelding hierboven, links ISON, midden Lovejoy, rechte een combinatie. Immers, op basis van de omstandigheden zou je het omgekeerde hebben verwacht: de kern van komeet ISON had een diameter van naar schatting 2 km en de dichtste nadering tot de zon tijdens het perihelium was 1,165 miljoen km, de kern van komeet Lovejoy was naar schatting 500 meter en de dichtste nadering tot de zon was 140.000 km. Komeet ISON was vier keer groter dan komeet Lovejoy en z’n afstand tot de zon was acht keer groter, dus de omstandigheden waaronder komeet Lovejoy door de gloeiende corona van de zon ging waren helser dan die van komeet ISON. Toch overleefde komeet Lovejoy het perihelium en werd het een schitterend hemelobject, te bewonderen aan het zuidelijk halfrond. Kijk maar eens naar deze schitterende vergelijking tussen de periheliumpassages van komeet ISON en Lovejoy.

Vraag is natuurlijk waarom komeet ISON kopje onder ging en komeet Lovejoy niet. Die vraag zal komende tijd de nodige aandacht krijgen en daarbij zal het onderzoek zich richten op de kern van de komeet. Kennelijk was de komeetkern van Lovejoy beter bestand tegen de omstandigheden, was ‘ie compacter dan komeet ISON, die meer gefragmenteerd was en makkelijker uiteenviel in losse stukken. Komeet Lovejoy was een lang-periodieke komeet, een zogenaamde Kreutz zonnescheerder, die uit de Oortwolk rondom het zonnestelsel afkomstig is. Komeet ISON kwam vermoedelijk ook uit de Oortwolk, met baaneigenschappen die lijken op die van de Grote Komeet van 1680, een komeet die tot de zogenaamde Marsdengroep behoort. Sinds z’n lancering in 1995 heeft de SOHO satelliet honderden van die Kreutz kometen tijdens hun perihelium gezien en allemaal overleefden ze het niet… behalve komeet Lovejoy! Misschien dat het dus aan komeet Lovejoy lag, dat die een bijzondere samenstelling had, die ‘m weerstand gaf tegen de periheliumpassage. Bron: Astroblogger.

Waarom zagen SDO en PROBA2 komeet ISON niet tijdens en na het perihelium?

Credit: ESA/NASA

Rondom de ‘herrijzenis’ van komeet ISON na het perihelium donderdagavond blijven de sterrenkundigen nog met talloze onbeantwoorde vragen zitten:

  • wat is er nou precies over van komeet ISON en hoe zal dat restant zich komende tijd ontwikkelen?
  • hoe kan het dat de komeet voor het perihelium leek uit te doven en te verdwijnen, om vervolgens weer doodleuk te verschijnen?
  • hoe kan het dat de komeet ISON wel zichtbaar was met de SOHO zonnesatelliet (zie afbeelding hierboven), maar niet met de SDO en PROBA2, die ook bedoeld zijn voor zonnewaarnemingen

Over het eerste punt begrijp ik uit Olaf’s blog dat de komeet ISON momenteel van magnitude +5 is (bevestigd door deze tweet van komeet-specialist Karl Battams) en dat we verdere waarnemingen komende week met het blote oog wel uit ons blote hoofd kunnen zetten. Het tweede punt sla ik even over en hier ga ik in op het derde punt, want daar zijn wel wat ideeën over.  Waarom zag SOHO de komeet ISON wel en zagen de collega’s SDO en PROBA2 ‘m niet? De verklaring is wellicht gelegen in het feit dat SDO en PROBA2 kijken in het ultraviolet, terwijl SOHO’s twee LASCO’s camera’s C2 en C3 in het visuele gedeelte van het spectrum kijken. De komeet zelf geeft geen ultraviolette straling, maar als zuurstofatomen – vrijgekomen van de komeet – in botsing komen met de energierijke elektronen van de gloeiendhete corona van de zon raken ze zelf elektronen kwijt en dat levert UV-straling op. Bij de passage van komeet C/2011 W3 Lovejoy langs de zon in 2011 is dat gebeurd en konden SDO en PROBA2 die komeet zien. Hieronder een foto gemaakt met NASA’s SDO van komeet Lovejoy tijdens diens helse passage door de corona.

Credit: ESA/NASA

Bij komeet ISON is dat kennelijk niet gebeurd en hebben diens zuurstofatomen geen UV-straling veroorzaakt. Wellicht dat een reden is dat komeet ISON met een kortste afstand van 1,1 miljoen km tot het zonsoppervlak verder van de zon af was dan Lovejoy, die op slechts 100.000 km de zon passeerde. De temperatuur in het gebied waar ISON doorheen vloog was daarom wellicht niet heet genoeg om UV-straling te produceren. Lovejoy overleefde ook het perihelium en was weken daarna nog met het blote oog zichtbaar op het zuidelijk halfrond. ISON lijkt dat niet te gaan herhalen. Bron: Proba2.

Komeet ISON bereikt vandaag haar perihelium – volg het LIVE op AstroBlogs!

Credit: NASA/ESA

Het is de laatste dagen, weken en zelfs maanden één en al ISON wat de klok slaat. Maar vandaag is het dan echt zo ver en om 19.37 uur Nederlandse tijd helemaal: dan bereikt komeet C/2012 S1 ISON, zoals ‘ie voluit heet, haar perihelium. Op dat moment zal de op 21 september 2012 met behulp van de 0,4m reflector van het International Scientific Optical Network (ISON) door Vitali Nevski en Artyom Novichonok ontdekte komeet het dichtste bij de zon zijn, 1,165 miljoen km boven diens oppervlakte. Ik maakte zelf melding van de komeet op 25 september 2012 en kon toen al mededelen dat de komeet op 28 november 2013 – vandaag dus – z’n perihelium zou meemaken.De komeet wordt nu continue door een batterij zonnesatellieten in de gaten gehouden en da’s allemaal live te volgen op enkele sites – indien technisch mogelijk gaan we vanaf 19.00 uur de 2,5 uur durende Google+ Hangout van de NASA hier live embedden. Yep, gelukt, zie hierboven! 😀

(links via Spacepage.be en Astronieuws.nl, waarvoor dank!) Volgens de laatste berichten zou de visuele helderheid op dit moment -1,74m [update 28 nov. 18.30u] -3m zijn, dat wil zeggen dat als ‘ie niet zo dicht bij de zon zou staan dán zouden we ‘m met die helderheid aan de hemel kunnen zien. En da’s best helder te noemen! Mocht er vandaag nog meer nieuws zijn, dan zullen we dat hier uiteraard melden. Oh ja nog één laatste waarschuwing: probeer niet zelf te zoeken naar komeet ISON, zoals professor Vincent Icke gisteravond bij De Wereld Draait Door doodleuk opriep, meneer Icke draaide een beetje door. Hierboven de laatste foto van komeet ISON door SOHO’s LASCO C3, inclusief ‘verzadigingsstreep’, die niets met de komeet te maken heeft, hieronder een bewegende versie.

Credit: NASA/ESA

SOHO heeft komeet ISON in ’t vizier – probeert het niet na te doen!

Credit: ESA/NASA

Waarschuwing
Ik heb het niet zelf gezien, maar collega-Astroblogger Jan Brandt keek vanavond naar de uitzending van De Wereld Draait Door en daar was de bekende sterrenkundige Vincent Icke te gast, die daar de mensen doodleuk opriep om morgen te gaan kijken naar de komeet ISON. Eh… mensen, dat is het laatste wat je morgen moet doen, tenzij je dolgraag je ogen wilt missen. Komeet ISON staat heel dicht bij de zon en alleen met speciale zonnekijkers, zoals de SOHO satelliet is de komeet te zien. Pogingen om ‘m zelf te zien met bijvoorbeeld een verrekijker zijn sterk af te raden. Pas over een week kunnen we ISON kort na zonsondergang aan de westelijke hemel bekijken.

Ondanks eerdere berichten van desintegratie van komeet ISON is ‘ie nog steeds alive & kicking! De komeet is nu ook in het beeldveld van de zonnesatelliet SOHO (Solar and Heliospheric Observatory) van de NASA te zien, vanaf 03.00 uur Nederlandse tijd afgelopen nacht in het LASCO C3 beeldveld, morgen (28 november) zal komeet ISON vanaf 14.00 uur ook in LASCO C2 te zien zijn. Hierboven een afbeelding van SOHO met de LASCO C3 – met een klein beeldfoutje daarop. Hieronder een video van komeet ISON in dat beeldveld. Op basis van de waarnemingen van SOHO is de inschatting dat de helderheid van de komeet op dit moment van helderheid +0,5m is – kijk dat soort nieuws lezen we graag! 😀

Hieronder een grafiek met de waarnemingen aan de helderheid tot en met 24 november j.l., verzameld door Matthew Knight. Het gaat daarbij om de blauwe driehoekjes, die de totale helderheid van de komeet weergeven.

Credit: Aerith.net

Ter afsluiting de waarschuwing die ook de NASA geeft aan alle mensen die komeet ISON willen zien:

CRITICALLY IMPORTANT: Comet ISON is extremely close to the Sun and you should NOT attempt to observe it in binoculars or telescope unless you are highly experienced in making these observations. Sunlight through magnifying optics can and WILL permanently damage eyesight.

Vincent Icke, terug naar de schoolbank! :bron: Bron: Bad Astronomy + NASA + Space.com.

Magnetische omkering zon blijkt asymmetrisch te verlopen

Credit: JAXA/Hinode

Twee wetenschappelijke teams hebben aan de hand van waarnemingen met de satellieten SOHO en Hinode laten zien dat de zogenaamde magnetische omkering van de zon – waarbij om de elf jaar de magnetische noord- en zuidpool van de zon wisselen – asymmetrisch blijkt te verlopen. Die omkering moet tijdens het maximum in de elfjarige cyclus van activiteit van de zon plaatsvinden, hetgeen in 2013 ongeveer zal plaatsvinden. Maar omdat het magnetische veld van de zon een complex gebeuren is en ook afzonderlijke groepen van zonnevlekken hun eigen magnetische noord- en zuidpool kennen is het lastig om de omkering in de gaten te houden. Onderzoek met SOHO en Hinode tussen 2009 en 2011 laat zien dat het noordelijk en zuidelijk halfrond van de zon verschillende tempo’s aanhouden in de omkering: op het noordelijk halfrond (zie afbeelding hierboven) blijkt de polariteit bijna nul te zijn, d.w.z. daar zit het magnetisch veld nu tussen positief en negatief in en zijn beiden aardig in evenwicht, op het zuidelijk halfrond daarentegen is het magnetisch veld nog vooral positief en is er tussen 2009 en 2011 weinig verandering opgetreden (zie afbeelding hieronder). In de afbeeldingen zijn de oranje gebieden magnetisch negatieve velden, terwijl de blauw gebieden magnetisch positief zijn.

Credit: JAXA/Hinode

De wetenschappers zullen aan de hand van deze waarnemingen proberen om de modellen die de activiteit van de zon beschrijven te verbeteren, zodat ook deze asymmetrische ontwikkelingen verklaard kunnen worden. Bron: NASA.