19 november 2026

Wat gebeurt er als een ruimteobject schade berokkent op aarde?

credit: NASA

Wat gebeurt er als een ruimteobject schade berokkent op aarde? Wat zijn dan de procedures? Welke verdragen treden er in werking? Hieronder een Astroblog gewijd aan dit vraagstuk, een blog deels geput uit een recent artikel van redacteur Verzekeringen WA.nl, Ronald de Waard. Er bestaat momenteel een baan van ruimtepuin om de aarde zich uitstrekkend tussen de 200 en 3800 km. De Waard geeft een beknopt overzicht van de huidige stand van zaken m.b.t. het ruimtepuin en het gevaar voor de aarde en haar bewoners aan de hand van de laatste cijfers. De blog is opgedeeld in twee delen, ten eerste geef ik de huidige toestand aan m.b.t. ruimtepuin zelf, en enkele recente voorvallen op aarde, vervolgens vat ik het stuk van De Waard samen, met verwijzing naar het gehele artikel.

Stand van zaken ruimtepuin, enkele cijfers, het Kessler-syndroom
Volgens het ESA Space Environment Report 2026 en statistieken van Orbital Radar vallen er in 2026 dagelijks meer dan 3 intacte objecten (satellieten of raketrompen) terug naar de aarde. In oktober 2026 werden er op Borneo, grote brokstukken van een Chinese raket gevonden, (de Zhuque-2E van LandSpace, gelanceerd op 14 oktober). En in april dit jaar werd op het eiland Lampung, Indonesie, oplichtende strepen aan de hemel waargenomen die afkomstig bleken van een Chinese Lange Mars 3B-raket, brokstukken werden teruggevonden door vissers.

Lange Mars 5B Credits; CNSA Lange Mars 5B Credits; CNSAHier, schreef ik reeds in 2018, een terugblik op ruimtepuin en China’s inspanningen voor een monitor systeem en registratie. In 2022 schreef over de ongecontroleerde reentry van een Chinese raket, zie hier. 

Anno 2026 zijn er 32.100 getraceerde objecten groter dan 10 cm in een omloopbaan, dit samen met nog zo een 1,2 miljoen kleinere stukjes en miljoenen nog kleinere deeljtes, en dan nog de drie (on)gecontroleerde terugkeer-events van grotere objecten als rakettrappen en verloren gegane satellieten. Volgens ESA is het risico op slachtoffers op de grond door dit neervallend puin verdubbeld vergeleken met 2020 (met een cumulatief risico van ongeveer 4% per jaar op een ongeval en 33% kans op een fatale afloop in het komende decennium). Reeds in 2018 schreef ik een Astroblog over ruimtepuin en het Kessler-syndroom.

Wie is aansprakelijk als een ruimteobject op een huis valt?
Het artikel van Ronald de Waard is opgedeeld in vier delen; 1.Aansprakelijkheid van landen voor hun ruimtevoorwerpen, 2. Internationale regels versus nationale regels, 3. Ruimteobjecten en verzekeringen, en 4.Ingewikkelde schadeafwikkeling bij schade door ruimteobjecten. Hieronder een samenvatting, zie hier het gehele artikel.

Deel 1

Het eerste deel van het artikel betreft ‘Aansprakelijkheid van landen voor hun ruimtevoorwerpen’; Sinds Spoetnik gelanceerd werd in 1957, zijn er in de afgelopen zeventig jaar tienduizenden objecten de ruimte in geschoten, door verschillende landen, en een deel van deze objecten keert geheel of in brokstukken op aarde terug. Landen, zo schrijft De Waard, hebben over dit terugvallend ruimtepuin afspraken gemaakt, en hij geeft twee voorbeelden van verdragen. Zo is er de ‘Overeenkomst inzake de internationale aansprakelijkheid voor schade veroorzaakt door ruimtevoorwerpen‘, opgesteld door de VN in 1972. Een verdrag dat ondertekend werd door de VS, het toenmalige USSR, en vele  Europese landen.

Verder is er het ‘Risicoaansprakelijkheid bij schade op aarde of aan luchtvaartuigen in de lucht. Dit verdrag, aldus De Waard, schrijft voor dat de lancerende staat verplicht is om een schadevergoeding te betalen wanneer zijn ruimtevoorwerp schade toebrengt aan het aardoppervlak of aan andere luchtvaartuigen tijdens de vlucht. Het gaat om een zogenaamde risicoaansprakelijkheid. Hierbij dient geen fout te worden aangetoond: wanneer men iets lanceert, moet men de gevolgen van de lancering dragen. De Waard legt dit verder meer gedetailleerd uit, en noemt tevens enkele uitzonderingen, waaronder het artikel VI, uit het eerstgenoemde VN-verdrag, waarin staat dat de lancerende staat niet aansprakelijk is wanneer de schade geheel of gedeeltelijk is veroorzaakt door de grove schuld van een eisende staat, bijv. wanneer een staat een opstijgende raket boven zijn grondgebied neerschiet. 

Iridium-33 Credits; wikimedia commons/shizhao

De Waard geeft als voorbeeld, de eerste geregistreerde satellietbotsing van 10 februari 2009. Toen verloor men het contact met de Iridium 33, een satelliet van het Amerikaanse bedrijf Iridium Communications. De vluchtroute was zo gepland dat het op 584 meter van de Russische communicatiesatelliet Kosmos-2251 zou vliegen. Er liep echter iets mis en de twee satellieten botsten met elkaar, wat in 2181 ruimteschrootbrokstukken van meer dan 10 centimeter resulteerde. 

Verder kan er sprake zijn van foutaansprakelijkheid bij schade in de ruimte, bijvoorbeeld wanneer er twee satellieten botsen van twee verschillende staten, en opdat een staat aansprakelijk zou zijn, moet er dus een fout worden bewezen. Dit is bijvoorbeeld het geval bij het opzettelijk laten exploderen van een ruimtevoorwerp, zoals China in 2007, zie o.a. deze Astroblog. Tevens noemt de Waard nog een andere situatie; Schade aan een derde staat door een botsing in de ruimte. Dit is tot op heden niet voorgekomen. Maar als twee ruimteobjecten van twee verschillende staten met elkaar botsen en een derde staat schade geven, dan is eerstgenoemd duo aansprakelijk, een kwestie van ‘risicoaansprakelijkheid’.

Een ASAT test op een Chinese weersatelliet, Fengyun-1C in 2007, is de oorzaak van ten minste 4 puinvermijdingsmanoeuvres van het ISS. Credits; ESA

Het ISS wijkt geregeld van koers om botsingen met ruimtepuin te voorkomen. In 2024 was het voor het ruimtestation de 39ste keer, sinds zijn lancering in november 1998, dat er een puinvermijdingsmanoeuvre ingezet moest worden om een botsing met een fragment ruimteafval te voorkomen. Experts menen dat, hoewel het de eerste manoeuvre van deze aard was in 2024, het vrijwel zeker niet de laatste keer zal zijn, er komen steeds meer vaartuigen in de ruimte, en ook is er sprake van verhoogde zonneactiviteit, wat de kans op puin verhoogd.

De Waard meldt dat waneer een land of zijn inwoners schade lijden, dit land bij de lancerende staat om een schadevergoeding kan vragen. Het verdrag ‘Overeenkomst inzake de internationale aansprakelijkheid voor schade veroorzaakt door ruimtevoorwerpen‘, (1972), maakt het echter niet mogelijk dat burgers of bedrijven actie ondernemen, want de vraag om een schadevergoeding moet verplicht via de diplomatieke weg worden ingediend. Bieden diplomatieke onderhandelingen geen soelaas dan wordt er een Schaderegelingscommissie ingesteld. Deze bestaat uit een lid van de eisende staat, een lid van de lancerende staat en een voorzitter die door beide staten samen wordt aangesteld.  Deze commissie zal oordelen of de eis tot schadevergoeding gegrond is en zal het bedrag van de schadevergoeding vastleggen. De Waard gaat verder ook in op de termijn die geldt voor het indienen schadevergoeding, op de mogelijke uit te keren bedragen, en in welkemunteenheid de uitbetaling dient te worden gedaan .

Kosmos945 Credits wikimedia c.

Het bovenstaande verdrag werd eerder al toegepast toen de Kosmos 945, een Sovjet-verkenningssatelliet, neerstortte op Canadees grondgebied.  Op 24 januari 1978 viel de satelliet boven Canada uit elkaar en radioactieve brokstukken vielen neer in het gebied van de Great Slave Lake. Canada bracht de secretaris-generaal van de VN op de hoogte en claimde via haar ambassadeur in Moskou een schadevergoeding. Daarvoor diende het geen fout aan te tonen, want het ging om een vorm van risicoaansprakelijkheid. Via de diplomatieke weg werd uiteindelijk een schikking getroffen. De Sovjets betaalden een schadevergoeding van 3 miljoen Canadese dollars.

De Waard verwijst in zijn artikel tevens naar de Nederlandse hoogleraar Internationaal Lucht- en Ruimtevaart, Tanja Masson-Zwaan, van de Universiteit Leiden. Masson-Zwaan gaf destijds in 2023, in het interview met AVROTROS, al aan dat het beter zou zijn dat staten ook eigen afspraken maken hoe ze met ruimte omgaan. Ze zouden bijvoorbeeld moeten overeenkomen dat staten hun eigen afval opnieuw moeten opruimen. In hetzelfde interview verklaarde ze er niet in te geloven dat dergelijke afspraken er snel zullen komen. 

Deel 2; Internationale regels versus nationale regels
Uit al deze verdragen blijkt dat de lancerende staat aansprakelijk is voor schade, en ook voor de schade aangericht door private ruimtevaartondernemingen bij lanceringen vanaf haar grondgebied. De VS is bijvoorbeeld aansprakelijk wanneer SpaceX een lancering doet vanaf haar grondgebied en dit fout loopt (Starlink satellieten hebben inmiddels een kleine 400.000 bijna-botsingen op de teller staan, zie hier).. De Waard legt de nadruk op het belang van het maken van nationale wetgeving van landen, zodat ze schade van zo een bedrijf terug kunnen vorderen. De verdragen zijn niet van toepassing op de onderdanen van de lancerende staat, als deze zijn eigen onderdanen schaadt bepaalt de lancerende staat zelf hoe deze schade wordt. vergoed. Inmiddels hebben een aantal landen daarom nationale wetgeving ontwikkeld. Australië was met de Space Activities Act, (1998) een van de eerste landen die dit deden, en voor Europa, en het Europese lanceerplatform in Frans-Guyana, is vooral de Franse nationale wetgeving belangrijk. Bijzonder aan deze Franse regels is dat de Franse overheid garandeert dat het de schadevergoedingen die moeten worden uitbetaald voor zijn rekening neemt voor het deel van de schadevergoeding dat meer dan zestig miljoen Euro is.

Deel 3; Ruimteverzekeringen
De Waard stelt dat veel landen inmiddels zelf nationale regels gemaakt hebben voor bedrijven die ruimtevaartuigen lanceren. Daarbij voorzien staten meestal in de mogelijkheid om de schadevergoeding die de staat moet betalen bij het lancerend bedrijf terug te vorderen. Echter om te garanderen dat dit kans van slagen heeft, moet het bedrijf zich verzekeren. Ook in de Nederlandse Wet Ruimtevaartactiviteiten is bijvoorbeeld opgenomen dat bedrijven enkel een vergunning krijgen als ze een verzekering hebben die hun aansprakelijkheid dekt. Deze verplichtingen vormden de stimulans voor het ontstaan van zogenaamde ruimteverzekeringen.

Glanerbrug meteoriet markering Credit;s Wikimedia c. Ceinturion, 2017

Echter, aldus De Waard, schenken de meeste opstalverzekeraars weinig tot geen aandacht aan neerstortend puin. Schade door bijv. vulkaanuitbarstingen worden in polissen uitgesloten maar over een inslaande satelliet wordt niet gerept. Daar er geen uitsluiting in de polis is opgenoemen zal de verzekeraar de schade in theorie moeten vergoeden. De Waard noemt nog een Nederlands voorbeeld, waarin uitbetaald werd. De Glanerbrug-meteoriet. Dit was een steenmeteoriet met een massa van 855 gram. Het sloeg een gat in het dak van een woonhuis en brak vervolgens in kleine stukken uiteen. In de polisvoorwaarden was er niks opgenomen over schade door ruimteobjecten. Nadat Naturalis bevestigd had dat het om een meteoriet ging, heeft de verzekeraar gewoon uitbetaald. Ten slotte is er slechts een klein aantal verzekeraars die aangeven dat ze deze situatie dekken. Dit is bijvoorbeeld het geval voor de opstalverzekering van ABN/AMRO. Deze verzekeraar dekt naast een vallend luchtvaartuig ook vallende ruimtevaartuigen en ruimteobjecten. Soortgelijke bepalingen zijn voorlopig echter nog steeds vrij uitzonderlijk, aldus De Waard.

Deel 4; Ingewikkelde schadeafwikkeling bij schade door ruimteobjecten
De Waard stipt tenslotte nog aan dat de de wettelijke aansprakelijkheid bij ruimtevaartongevallen ongelofelijk ingewikkeld is. Naast de verdragsbepalingen zijn er nog talloze nationale regels, terwijl landen ook onderling afspraken mogen maken. Zo kunnen bijvoorbeeld ook de afspraken tussen ESA en Frankrijk een rol spelen, maar ook de inhoud van de eigen verzekeringspolis bepaalt hoe eenvoudig of ingewikkeld het is om een schadevergoeding te verkrijgen. En daarenboven zullen diplomatieke betrekkingen ongetwijfeld een rol spelen bij de schadeafwikkeling, aldus De Waard. Bronnen; Ronald de Waard/WA.nl, ESA, NASA, LiveScience, Wet Ruimtevaartactiviteiten NLOverheid, CNSA, NOS.

Share

Speak Your Mind

*