Vroegste ‘storm’ van een zwart gat in het heelal waargenomen met ALMA

Impressie van een storm van hete snelbewegende winden door een superzwaar zwart gat veroorzaakt. Credit: ALMA (ESO/NAOJ/NRAO)

Sterrenkundigen hebben met behulp van de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) radiotelescoop in Chili een ‘storm’ gezien veroorzaakt door een superzwaar zwart gat, een gigantische uitstoot van hoogenergetische wind. Opmerkelijk: de kosmische storm woedde al 13,1 miljard jaar geleden, dus in het vroege heelal (dat 13,8 miljard jaar oud is). Daarmee is deze storm de vroegste in het heelal ooit waargenomen. Het toont aan dat zo vroeg in het heelal al zeer actieve superzware zwarte gaten aan het werk waren. Takuma Izumi (National Astronomical Observatory of Japan) en z’n team bestudeerden met behulp van de grote Subaru telescoop op Hawaï sterrenstelsels in het vroege heelal en eentje daarvan was HSC J124353.93+010038.5 (hierna J1243+0100), die ze vervolgens verder bestudeerden met ALMA.

Foto van J1243+0100 gemaakt met ALMA. Gas dat met hoge snelheid door het stelsel beweegt is blauw gekleurd. Credit: ALMA (ESO/NAOJ/NRAO), Izumi et al.

Het bleek dat J1243+0100 radiostraling uitzendt dat veroorzaakt is door stof en koolstof ionen. Er blijkt een wind van gas met hoge snelheid van wel 500 km/s door het stelsel te razen. Dat gas schuift koel waterstofgas voor zich uit en dat belemmert de verdere stervorming in J1243+0100, dat daardoor stopt met de productie van sterren. Op basis van de snelheid van het gas konden Izumi en z’n collega’s berekenen hoe zwaar het centrale gedeelte van J1243+0100 is: zo’n 30 miljard zonsmassa. De massa van het centrale zwarte gat is ongeveer 1% daarvan, dus 300 miljoen zonsmassa – altijd nog véél zwaarder dan ons superzware zwarte gat in het centrum van de Melkweg, dat 4,3 miljoen zonsmassa op de weegschaal telt. De gevonden verhouding tussen massa van het sterrenstelsel en dat van het centrale zwarte gat in J1243+0100 blijkt overeen te komen met die verhouding in hedendaagse sterrenstelsels, dus in de hele historie van het heelal is die verhouding kennelijk nooit veranderd. Hier het vakartikel over de waarnemingen aan deze vroegste storm in het heelal, te verschijnen op 14 juni in the Astrophysical Journal. Bron: Phys.org.

Die gigantische storm op Saturnus raast maar door

credit: NASA/JPL-Caltech/SSI/Hampton University.

Met de Cassini sonde zagen ze ‘m al op 5 december vorig jaar: een gigantische, witgekleurde storm op de planeet Saturnus. Nu, zeven maanden later, woedt die storm nog steeds en lijkt ‘ie zelfs in hevigheid toegenomen. De storm, hierboven op een recentelijk door Cassini gemaakte foto te zien, is maar liefst 500 keren groter – ding dong 😯 – dan de grootste stormen die zichtbaar waren in de periode 2009-2010. En de bliksems in de superstorm kwamen tien keer vaker voor dan in andere stormen. Net als sommige tsunami’s op aarde doen heeft de storm inmiddels een rondje om Saturnus gemaakt en zichzelf als ’t ware ingehaald. Vandaag verschenen in het vakblad Nature twee artikelen, waarin wetenschappers in gaan op de alsmaar voortdurende storm. Men spreekt van een Great White Spot (GWS) – yeah, Saturnus heeft witte en Jupiter heeft rode vlekken – en het blijkt dat sinds de allereerste waarnemingen aan de atmosfeer van Saturnus in 1876 zes van die GWS’ waargenomen zijn. Ieder Saturnus’ jaar (˜29,5 aardse jaren) komt zo’n storm één keertje voor. Bron: NASA/JPL.

Gigantische storm Saturnus in detail waargenomen

Saturnus 3x: optisch (links) en 2x in het thermisch infrarood. Credit: ESO

ESO’s Very Large Telescope (VLT) en de ruimtesonde Cassini hebben gedetailleerder dan ooit een zeldzame storm in de atmosfeer van de planeet Saturnus waargenomen. De resultaten van het internationale onderzoek verschijnen deze week in het tijdschrift Science. De atmosfeer van Saturnus lijkt altijd kalm en rustig. Slechts eenmaal per Saturnus-jaar (ongeveer 30 aardse jaren), als het voorjaar wordt op het noordelijk halfrond van de reuzenplaneet, wordt het ver onder de wolken onrustig in de atmosfeer en ontstaat er een enorme verstoring. De laatste grote storm is in december 2010 ontdekt door het instrument aan boord van NASA’s ruimtesonde Cassini dat radio- en plasmagolven onderzoekt. Hij is ook gezien én gefilmd door sterrenkunde-amateurs. Daarna is de storm bestudeerd door VISIR, de infraroodcamera van de VLT, en het CIRS-instrument op Cassini. Op de afbeelding hierboven zie je in het midden en rechts die IR-opnames. Links is een optische opname, gemaakt door de amateur Trevor Barry (Broken Hill, Australië).  Deze storm is een van de zes gigantische stormen die sinds 1876 op de planeet hebben gewoed. Het is de eerste die is bestudeerd in het thermisch infrarood – waardoor de temperatuurvariaties in zo’n Saturnus-storm te zien zijn – en de eerste die ooit is waargenomen door een om de planeet cirkelend ruimtescheepje. De storm zou zijn ontstaan diep beneden in de waterwolken, waar een fenomeen dat te vergelijken is met een onweersbui, een gigantische convectiepluim heeft gevormd: net zoals hete lucht opstijgt in een verwarmde ruimte, is het gas omhooggestegen en door de normaalgesproken rustige bovenste atmosfeer van Saturnus gestoten. Door een wisselwerking met circulerende luchtstromen die naar het oosten en westen waaien zijn er hoog in de atmosfeer grote temperatuurverschillen ontstaan. Bron: NOVA.

Amateur filmt de gigastorm op Saturnus

Er woedt al anderhalve maand een enorme storm op Saturnus, eentje die kennelijk van geen ophouden weet. De Saturnusverkenner Cassini houdt ‘m van dichtbij nauwlettend in de gaten, hetgeen tot prachtige plaatjes als deze leidt, maar vanaf de aarde wordt de storm ook bekeken. Niet alleen door professionals met megatelescopen, maar óók door amateurs. Onder andere door Christopher Go, die vanuit Cebu op de Filipijnen – waar het onafgebroken heeft geregend, maar op 6 februari j.l. godzijdank een heldere nacht aanbrak – acht foto’s van de storm nam. Die foto’s plakte hij achter elkaar en dat leidde tot deze animated gif :

Credit: Christopher Go

Wowie, prachtig! We kennen die Go trouwens al, want hij heeft al een paar keer inslagen van kometen en planetoïden op Jupiter ‘gespot’. Kortom, Go Go for it! Bron: Planetary Society.

Cassini ziet gigastorm op Saturnus

Saturnianen zullen waarschijnlijk geen rustige Kerstavond hebben beleefd, want rond die tijd was er een gigantische storm op Saturnus gaande. Cassini, de verkenner die al jaren rond Saturnus vliegt, nam onderstaande foto op 24 december j.l.

Credit: NASA/JPL/Space Science Institute

Die horizontale strepen op Saturnus zijn z’n ringen plus schaduw, dat zal je vast wel begrepen hebben. De dagen er voor was de storm al gesignaleerd door amateur-sterrenkundigen, zoals Anthony Wesley en Chris Go. Beiden kennen we goed, want ze hebben eerder al diverse inslagen van grote objecten (kometen en/of planetoïden) op Jupiter waargenomen. Bron: Universe Today.

Kennedy Space Center sluit vanwege Fay

Credit: NOAA/NASA

De NASA heeft vandaag het Kennedy Space Center afgesloten vanwege de nadering van de tropische storm Fay. De verwachting is dat het centrum zo’n 24 uur gesloten zal zijn. De drie shuttles zijn veilig opgeborgen in hun Orbiter Processing Facilities, dus die zullen weinig schade van Fay ondervinden. Ook belangrijke onderdelen voor de Hubble ruimtetelescoop en het International Space Station (ISS) zijn in hangars opgeslagen. Kortom, Kennedy Space Center is klaar om Fay te ontvangen. Bron: NASA’s Emergency Operations Center (EOC).